āturopakramaṇīya
Vācaspatyam
☞
p. 656, col. 2.
āturopakramaṇīya pu0 āturamadhikṛtya roganivāraṇāya
upakramaṇīyam . āturasya cikitmārthamāyurvyādhyṛtvagnivayo-
dehabalasatvasātmyaprakṛtibheṣajadeśānusāreṇaupakramaṇīye 1 vyā-
pārabhede tadadhi kṛtyakṛtogranthaḥ cha . 2 tatpratipādakagranthe ca .
sa ca suśrutāntargato'dhyāyabhedaḥ . tatroktaviśeṣaṃ jñātvā
vaidyairāturasya roganivāraṇāyopakramaṇeyam . sa cādhyāya-
stāvaddarśyate yathā “athāta āturopakravaṇīyamadhyāyam
vyākhyāsyāmaḥ .. āturamupakramamāṇena bhiṣajāyuravādau parī-
kṣyeta . satyapyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasatsātmyaprakṛti-
bheṣajadeśān parīkṣeta .. tatra mahāpāṇipādapārśva pṛṣṭhasta-
nāgradaśanavadanaskandhalalāṭam dīrghāṅguliparvvocchāsaprekṣaṇa-
bāhum vistorṇṇabhrūstanāntaroraskam hrasvajaṅghāmeḍhragrīvam
gambhīrasatvasvaranābhimanuccairbbaddhastanamupacitamahāromaśakarṇam
paścānmastiṣkam srātānuliptamūrddhānupūrvvyā viśuṣya-
māṇaśarīram paścācca viśuṣyamāṇahṛdayam puruṣam
jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti . tamekāntenopakramet .
ebhirlakṣaṇairvviparītairalpāyurmiśrairmmadhyamāyuriti .. bhavanti
cātra .. gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ .
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyurucyate .. garbhātpra-
bhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate .. śarīrajñānavijñānaiḥ
sa dīrghāyuḥ samāsataḥ .. madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrddhvaṃ
nibodha me . adhastādakṣigāyasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ ..
dve vā tisro'dhikā vāpi pādau karṇau ca māṃsalau .
nāsāgramūrddhvañca bhavedūrddhvalekhāśca pṛṣṭhataḥ .. yasya syustasya
paramamāyurbhavati saptatiḥ . jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrddhvaṃ
nibodha me .. hrasvāni yasya parvvāṇi sumahaccāpi
mehanam . tathorasyavalīḍhāni naca syātpṛṣṭhamāyatam ..
ūrddhvañca śravaṇau sthānānnāsā cocca śarīriṇaḥ . hasato
jalpato vāpi dantamāṃsam pradṛśyate . prekṣate yaśca
vibhrāntam sa jīvetpañcaviṃśatim .. atha punarāyuṣo
vijñānārthamaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ . tatrāṅgānya-
ntarādhisakithabāhuśirāṃsi tadavayavāḥ pratyaṅgānīti .
tatra svairaṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate . prade-
śinyāstu madhyamā'nāmikā kaniṣṭhikā yathottaram pañcama-
bhāgahīnā . caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapada
pādatale . pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ . caturda-
śāṅgulāyataḥpādaḥ . caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulpha
jaṅghājānumadhyāni . aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā jānūpari
ṣṭāṃddvātriṃ śadaṅgulamevaṃ pañcāśat . jaṅghāyāmasamāvūrū .
dvyaṅgulāni vṛṣaṇacivukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇṇamūlanaya-
nāntarāṇi . caturaṅgulāni mehanavadanāntaranāsākarṇṇala-
lāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi . dvādaśāṅgulāni bhagavistā-
ramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭha-
sthaulyāni . indravastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ
ṣoḍaśāṅgulaḥ . caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ . dvātriṃśadaṅgula-
parimāṇau bhujau dvātriṃ śatpariṇāhāvūrū . maṇibandhakūrparā-
ntaraṃ ṣoḍaśāṅgulam . talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram .
aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcā-
ṅgule . arddhacaturaṅgule pradeśinyanāmike . sārddhatryaṅgulau
kaniṣṭhāṅguṣṭhau . caturviśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvam .
tribhāgāṅguluvistārā nāsāpuṭamaryyādā . nayanatribhāgapa-
riṇāhā tārakā . navamastārakāṃśodṛṣṭiḥ . keśāntamastakānta-
ramekādaśāṅgulam . mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ karṇā-
vaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulam . puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strī-
śroṇiḥ . aṣṭādaśāṅgulavistīrṇṇamuraḥ . tatpramāṇā puruṣasya
kaṭī . saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti . bhavanti cātra .
pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe . samatvā-
gatavīryyau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak . dehaḥ svaira-
ṅgulaireṣa yathāvadanukīrttitaḥ . yuktaḥpramāṇenānena pumān
vā yadi vā'ṅganā . dīrghamāyuravāpnoti vittañca mahadṛ-
cchati . madhyamaṃ madhyamairāyurvvittaṃ hīnaistathā'varam . atha
sārān vakṣyāmaḥ . smṛtibhaktiprajñāśauryyaśaucopetaṃ kalyā-
ṇābhiniveśaṃ sattvasāraṃ vidyāt . snigdhaṃ saṃhataśvetāsyidanta-
nakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa . akṛśamuttamabalaṃ snigdhagambhīra
svaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetrañca majjñā . mahāśiraḥskandha-
dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ, snigdhamūtrasvedasvaraṃ vṛhaccha-
rīramāyāsasahiṣṇuṃ medasā . acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ
māṃsopacitañca māṃsena . snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭha-
pāṇipādatalaṃ raktena . suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvkasāraṃ
vidyādityeṣāṃ pūrvvaṃ pūrvvaṃ pradhānamāyuḥsaubhāgyayorapi .
bhavati cātra . sāmānyato'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ .
parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmmasu . vyādhi-
viśeṣāstu prāgabhihitāḥ sarvva evaite trividhāḥsādhyā
yāpyāḥ pratyākhyeyāśca tatraitān bhūyastridhā parīkṣeta ki-
masāvaupasargikaḥ prākkevalo'nyalakṣaṇa iti . tatraupasargiko
yaḥ pūrvvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati
sa tanmūlaevopadravasaṃjñaḥ . prākkevalo yaḥ prāgevotpanno
vyādhirapūrvvarūpo'nupadravaśca . anyalakṣaṇo yo bhaviṣyadyādhi-
khyāpakaḥ sa pūrvvarūpasaṃjñaḥ . tatra sopadravamanyonyāviro-
dhenopakrameta balavantamupadravaṃ vā . prākkevalaṃ yathāsvaṃ
pratikurvvīta . anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta . bhavati
cātra . nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ .
anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret . prāgabhihitā
ṛtavaḥ . śīte śītapratīkārauṣṇe coṣkanivāraṇam . kṛtvā
kuryyāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet . aprāpte
vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā . kriyāhīnā-
'tiriktā vā sādhyeṣvapi na sidhyati . yātyudīrṇṇaṃ
śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca . sā kriyā na tu
yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet . (vraṇapraśne) prāgabhihito-
'gnirannasya pācakaḥ . sa caturvvidho bhavati doṣānabhipanna
eko vikriyāmāpannastrividhobhavati viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ
pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi .
tatra yo yathā kālamannamupayuktaṃ samyakpacati . sa samaḥ
samairdoṣaiḥ . yaḥ kadācitsamyakpacati kadācidādhmānaśū-
lodāvarttātisārajaṭharagoravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā . sa
viṣamaḥ . yaḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ sa
evābhivarddhamāno'tyagnirityābhāṣyate sa muhurmuhuḥ prabhūta-
mapyupayuktamāśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadā-
hasantāpān janayati . yaḥsvalpamapyupayuktamudaraśirogauravakā-
saśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati
sa mandaḥ . viṣamo vātajān rogān tīkṣṇaḥ pittani-
mittajān . karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān .
tatra same parirakṣaṇaṃ kurvvīta, viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kri-
yāviśeṣaiḥ pratikurvvīta, tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvvirekaiśca,
evamevātyagnau viśeṣeṇa māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhirmande
kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca . jāṭharo bhagavānagnirīśvaro'nnasya
pācakaḥ . saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate .
prāṇāpānasamānaistu sarvvataḥ pavanaistribhiḥ . dhmāyate
pālyate cāpi sve sve sthāne vyavasthitaiḥ . vayastu
trividham bālam madhyam vṛddhamiti . tatronaṣo-
ḍaśavarṣā bālāste'pi trividhāḥ kṣīrapāḥ kṣīrānnādā
annādāiti taṣu saṃbatsaraparāḥ kṣīrapā dvisaṃvatsaraparāḥ
kṣīrānnādāḥ parato'nnādā iti .. ṣoḍaśasaptatyorantare
madhyam vayastasya vikalpī vṛddhiryyauvanam saṃpūrṇṇatā hāni-
riti . tatrā viṃśatervṛddhiḥ, ā triṃśato yauvanam, ā catvā-
riṃśataḥsarvvadhātvindriyabalavīryyasampūrṇatā . ataūrddhvamīṣat
parihāṇiryyāvatsaptatiriti . saptaterūrddhvaṃkṣīyamāṇadhātvindri-
yabalavoryyotsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kā-
saśvāsaprabhṛtibhirupadravairabhibhūyamānam sarvvakriyāsvasama-
rtham jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantam vṛddhamācakṣate ..
tatrottarottarāsu vayo'vasthāsūttarottarā bheṣajamātrā-
viśeṣā bhavantyṛte ca parihāṇestatrādyāpekṣayā pratikurvīta .
bhavanti cātra .. bāle vivarddhate śleṣmā madhyame pittameva tu .
bhūyiṣṭhaṃ varddhate bāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet .. agnikṣāra-
virekaistu bālavṛddhau vivarjayet . tatsādhyeṣu vikāreṣu
mṛdvīm kuryyātkriyām śanaiḥ .. dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya
iti prāgupadiṣṭaḥ . karśayedvṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau
narau . rakṣaṇañcaiva madhyasya kurvvīta satatam bhiṣak ..
balamabhihitaguṇam daurbbalyañca svabhāvadoṣajarādibhirave-
kṣitavyam .. yasmādbalavataḥ sarvvakriyāpravṛttistasmādbalameva-
pradhānamadhikaraṇānām .. kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlā-
ścālpabalā narāḥ . taṃsmāt sthiratvavyāyāmairbbalaṃ vaidyaḥ
pratarkayet .. satvantu vyasanābhyudayakriyādisthānepvavaikalya-
karam . sattvavān sahate sarvvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā .
rājasaḥ stabhyamāno'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ .. prakṛtim
bheṣajam copariṣṭādvakṣyāmaḥ .. sātmyāni tu deśakālajātyu
turogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni prakṛtiviruddhānyapi
yānyabādhakarāṇi bhavanti . yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva
niṣevitaḥ . vyāyāmajātamanyadvā tatsātmyamiti nirdi-
śet .. deśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti .. tatra bahū-
dakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo bahumahāparva-
tavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kaphavātarīgabhū-
yiṣṭhaścānūpaḥ .. ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo-
'lpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāyauṣṇadāruṇavātaḥ praviralā-
lpaśailaḥ sthirakṛśaśaroramanuṣyaprāyovātapittarogabhūyiṣṭhaśca
jāṅgalaḥ .. ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti .. bhavanti
cātra .. samāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ .
doṣāṇām samatā jantostasmātsādhāraṇo mataḥ .. na tathā
balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhṛtāḥ . svadeśe nicitā doṣā
anyasmin kopamāgatāḥ .. ucite varttamānasya nāsti
deśakṛtam bhayam . āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati .
deśaprakṛtisātmyarttuviparīto'cirotthitaḥ . sampattau bhiṣa-
gādīnāṃ balasatvāyuṣāṃ tathā .. kevalaḥ samadehāgneḥ
sukhasādhyatamo gadaḥ . ato'nyathā tvasādhyaḥ syāt kṛcchro
vyāmiśralakṣaṇaḥ .. kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ
prayojayet . pūrvvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsa ṅkaro
hitaḥ .. guṇālābhe'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā .
karttavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi .. yae vamenaṃ
vidhimekarūpaṃ bibhartti kālādivaśena dhīmān . sa mṛtyu-
pāśān jagato gadaughānchinatti bhaiṣajyaparaśvadhena” ..