• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āturopakramaṇīya


    Vācaspatyam

    ☞ p. 656, col. 2.
    āturopakramaṇīya pu0 āturamadhikṛtya roganivāraṇāya
    upakramaṇīyam . āturasya cikitmārthamāyurvyādhyṛtvagnivayo-
    dehabalasatvasātmyaprakṛtibheṣajadeśānusāreṇaupakramaṇīye 1 vyā-
    pārabhede tadadhi kṛtyakṛtogranthaḥ cha . 2 tatpratipādakagranthe ca .
    sa ca suśrutāntargato'dhyāyabhedaḥ . tatroktaviśeṣaṃ jñātvā
    vaidyairāturasya roganivāraṇāyopakramaṇeyam . sa cādhyāya-
    stāvaddarśyate yathā “athāta āturopakravaṇīyamadhyāyam
    vyākhyāsyāmaḥ .. āturamupakramamāṇena bhiṣajāyuravādau parī-
    kṣyeta . satyapyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasatsātmyaprakṛti-
    bheṣajadeśān parīkṣeta .. tatra mahāpāṇipādapārśva pṛṣṭhasta-
    nāgradaśanavadanaskandhalalāṭam dīrghāṅguliparvvocchāsaprekṣaṇa-
    bāhum vistorṇṇabhrūstanāntaroraskam hrasvajaṅghāmeḍhragrīvam
    gambhīrasatvasvaranābhimanuccairbbaddhastanamupacitamahāromaśakarṇam
    paścānmastiṣkam srātānuliptamūrddhānupūrvvyā viśuṣya-
    māṇaśarīram paścācca viśuṣyamāṇahṛdayam puruṣam
    jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti . tamekāntenopakramet .
    ebhirlakṣaṇairvviparītairalpāyurmiśrairmmadhyamāyuriti .. bhavanti
    cātra .. gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ .
    uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyurucyate .. garbhātpra-
    bhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate .. śarīrajñānavijñānaiḥ
    sa dīrghāyuḥ samāsataḥ .. madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrddhvaṃ
    nibodha me . adhastādakṣigāyasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ ..
    dve vā tisro'dhikā vāpi pādau karṇau ca māṃsalau .
    nāsāgramūrddhvañca bhavedūrddhvalekhāśca pṛṣṭhataḥ .. yasya syustasya
    paramamāyurbhavati saptatiḥ . jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrddhvaṃ
    nibodha me .. hrasvāni yasya parvvāṇi sumahaccāpi
    mehanam . tathorasyavalīḍhāni naca syātpṛṣṭhamāyatam ..
    ūrddhvañca śravaṇau sthānānnāsā cocca śarīriṇaḥ . hasato
    jalpato vāpi dantamāṃsam pradṛśyate . prekṣate yaśca
    vibhrāntam sa jīvetpañcaviṃśatim .. atha punarāyuṣo
    vijñānārthamaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ . tatrāṅgānya-
    ntarādhisakithabāhuśirāṃsi tadavayavāḥ pratyaṅgānīti .
    tatra svairaṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate . prade-
    śinyāstu madhyamā'nāmikā kaniṣṭhikā yathottaram pañcama-
    bhāgahīnā . caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapada
    pādatale . pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ . caturda-
    śāṅgulāyataḥpādaḥ . caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulpha
    jaṅghājānumadhyāni . aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā jānūpari
    ṣṭāṃddvātriṃ śadaṅgulamevaṃ pañcāśat . jaṅghāyāmasamāvūrū .
    dvyaṅgulāni vṛṣaṇacivukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇṇamūlanaya-
    nāntarāṇi . caturaṅgulāni mehanavadanāntaranāsākarṇṇala-
    lāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi . dvādaśāṅgulāni bhagavistā-
    ramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭha-
    sthaulyāni . indravastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ
    ṣoḍaśāṅgulaḥ . caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ . dvātriṃśadaṅgula-
    parimāṇau bhujau dvātriṃ śatpariṇāhāvūrū . maṇibandhakūrparā-
    ntaraṃ ṣoḍaśāṅgulam . talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram .
    aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcā-
    ṅgule . arddhacaturaṅgule pradeśinyanāmike . sārddhatryaṅgulau
    kaniṣṭhāṅguṣṭhau . caturviśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvam .
    tribhāgāṅguluvistārā nāsāpuṭamaryyādā . nayanatribhāgapa-
    riṇāhā tārakā . navamastārakāṃśodṛṣṭiḥ . keśāntamastakānta-
    ramekādaśāṅgulam . mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ karṇā-
    vaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulam . puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strī-
    śroṇiḥ . aṣṭādaśāṅgulavistīrṇṇamuraḥ . tatpramāṇā puruṣasya
    kaṭī . saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti . bhavanti cātra .
    pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe . samatvā-
    gatavīryyau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak . dehaḥ svaira-
    ṅgulaireṣa yathāvadanukīrttitaḥ . yuktaḥpramāṇenānena pumān
    vā yadi vā'ṅganā . dīrghamāyuravāpnoti vittañca mahadṛ-
    cchati . madhyamaṃ madhyamairāyurvvittaṃ hīnaistathā'varam . atha
    sārān vakṣyāmaḥ . smṛtibhaktiprajñāśauryyaśaucopetaṃ kalyā-
    ṇābhiniveśaṃ sattvasāraṃ vidyāt . snigdhaṃ saṃhataśvetāsyidanta-
    nakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa . akṛśamuttamabalaṃ snigdhagambhīra
    svaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetrañca majjñā . mahāśiraḥskandha-
    dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ, snigdhamūtrasvedasvaraṃ vṛhaccha-
    rīramāyāsasahiṣṇuṃ medasā . acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ
    māṃsopacitañca māṃsena . snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭha-
    pāṇipādatalaṃ raktena . suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvkasāraṃ
    vidyādityeṣāṃ pūrvvaṃ pūrvvaṃ pradhānamāyuḥsaubhāgyayorapi .
    bhavati cātra . sāmānyato'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ .
    parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmmasu . vyādhi-
    viśeṣāstu prāgabhihitāḥ sarvva evaite trividhāḥsādhyā
    yāpyāḥ pratyākhyeyāśca tatraitān bhūyastridhā parīkṣeta ki-
    masāvaupasargikaḥ prākkevalo'nyalakṣaṇa iti . tatraupasargiko
    yaḥ pūrvvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati
    sa tanmūlaevopadravasaṃjñaḥ . prākkevalo yaḥ prāgevotpanno
    vyādhirapūrvvarūpo'nupadravaśca . anyalakṣaṇo yo bhaviṣyadyādhi-
    khyāpakaḥ sa pūrvvarūpasaṃjñaḥ . tatra sopadravamanyonyāviro-
    dhenopakrameta balavantamupadravaṃ vā . prākkevalaṃ yathāsvaṃ
    pratikurvvīta . anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta . bhavati
    cātra . nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ .
    anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret . prāgabhihitā
    ṛtavaḥ . śīte śītapratīkārauṣṇe coṣkanivāraṇam . kṛtvā
    kuryyāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet . aprāpte
    vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā . kriyāhīnā-
    'tiriktā vā sādhyeṣvapi na sidhyati . yātyudīrṇṇaṃ
    śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca . sā kriyā na tu
    yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet . (vraṇapraśne) prāgabhihito-
    'gnirannasya pācakaḥ . sa caturvvidho bhavati doṣānabhipanna
    eko vikriyāmāpannastrividhobhavati viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ
    pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi .
    tatra yo yathā kālamannamupayuktaṃ samyakpacati . sa samaḥ
    samairdoṣaiḥ . yaḥ kadācitsamyakpacati kadācidādhmānaśū-
    lodāvarttātisārajaṭharagoravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā . sa
    viṣamaḥ . yaḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ sa
    evābhivarddhamāno'tyagnirityābhāṣyate sa muhurmuhuḥ prabhūta-
    mapyupayuktamāśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadā-
    hasantāpān janayati . yaḥsvalpamapyupayuktamudaraśirogauravakā-
    saśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati
    sa mandaḥ . viṣamo vātajān rogān tīkṣṇaḥ pittani-
    mittajān . karotyagnistathā mando vikārān kaphasambhavān .
    tatra same parirakṣaṇaṃ kurvvīta, viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kri-
    yāviśeṣaiḥ pratikurvvīta, tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvvirekaiśca,
    evamevātyagnau viśeṣeṇa māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhirmande
    kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca . jāṭharo bhagavānagnirīśvaro'nnasya
    pācakaḥ . saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate .
    prāṇāpānasamānaistu sarvvataḥ pavanaistribhiḥ . dhmāyate
    pālyate cāpi sve sve sthāne vyavasthitaiḥ . vayastu
    trividham bālam madhyam vṛddhamiti . tatronaṣo-
    ḍaśavarṣā bālāste'pi trividhāḥ kṣīrapāḥ kṣīrānnādā
    annādāiti taṣu saṃbatsaraparāḥ kṣīrapā dvisaṃvatsaraparāḥ
    kṣīrānnādāḥ parato'nnādā iti .. ṣoḍaśasaptatyorantare
    madhyam vayastasya vikalpī vṛddhiryyauvanam saṃpūrṇṇatā hāni-
    riti . tatrā viṃśatervṛddhiḥ, ā triṃśato yauvanam, ā catvā-
    riṃśataḥsarvvadhātvindriyabalavīryyasampūrṇatā . ataūrddhvamīṣat
    parihāṇiryyāvatsaptatiriti . saptaterūrddhvaṃkṣīyamāṇadhātvindri-
    yabalavoryyotsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kā-
    saśvāsaprabhṛtibhirupadravairabhibhūyamānam sarvvakriyāsvasama-
    rtham jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantam vṛddhamācakṣate ..
    tatrottarottarāsu vayo'vasthāsūttarottarā bheṣajamātrā-
    viśeṣā bhavantyṛte ca parihāṇestatrādyāpekṣayā pratikurvīta .
    bhavanti cātra .. bāle vivarddhate śleṣmā madhyame pittameva tu .
    bhūyiṣṭhaṃ varddhate bāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet .. agnikṣāra-
    virekaistu bālavṛddhau vivarjayet . tatsādhyeṣu vikāreṣu
    mṛdvīm kuryyātkriyām śanaiḥ .. dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya
    iti prāgupadiṣṭaḥ . karśayedvṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau
    narau . rakṣaṇañcaiva madhyasya kurvvīta satatam bhiṣak ..
    balamabhihitaguṇam daurbbalyañca svabhāvadoṣajarādibhirave-
    kṣitavyam .. yasmādbalavataḥ sarvvakriyāpravṛttistasmādbalameva-
    pradhānamadhikaraṇānām .. kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlā-
    ścālpabalā narāḥ . taṃsmāt sthiratvavyāyāmairbbalaṃ vaidyaḥ
    pratarkayet .. satvantu vyasanābhyudayakriyādisthānepvavaikalya-
    karam . sattvavān sahate sarvvaṃ saṃstabhyātmānamātmanā .
    rājasaḥ stabhyamāno'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ .. prakṛtim
    bheṣajam copariṣṭādvakṣyāmaḥ .. sātmyāni tu deśakālajātyu
    turogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni prakṛtiviruddhānyapi
    yānyabādhakarāṇi bhavanti . yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva
    niṣevitaḥ . vyāyāmajātamanyadvā tatsātmyamiti nirdi-
    śet .. deśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti .. tatra bahū-
    dakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo bahumahāparva-
    tavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kaphavātarīgabhū-
    yiṣṭhaścānūpaḥ .. ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo-
    'lpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāyauṣṇadāruṇavātaḥ praviralā-
    lpaśailaḥ sthirakṛśaśaroramanuṣyaprāyovātapittarogabhūyiṣṭhaśca
    jāṅgalaḥ .. ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti .. bhavanti
    cātra .. samāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ .
    doṣāṇām samatā jantostasmātsādhāraṇo mataḥ .. na tathā
    balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhṛtāḥ . svadeśe nicitā doṣā
    anyasmin kopamāgatāḥ .. ucite varttamānasya nāsti
    deśakṛtam bhayam . āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati .
    deśaprakṛtisātmyarttuviparīto'cirotthitaḥ . sampattau bhiṣa-
    gādīnāṃ balasatvāyuṣāṃ tathā .. kevalaḥ samadehāgneḥ
    sukhasādhyatamo gadaḥ . ato'nyathā tvasādhyaḥ syāt kṛcchro
    vyāmiśralakṣaṇaḥ .. kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ
    prayojayet . pūrvvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsa ṅkaro
    hitaḥ .. guṇālābhe'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā .
    karttavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi .. yae vamenaṃ
    vidhimekarūpaṃ bibhartti kālādivaśena dhīmān . sa mṛtyu-
    pāśān jagato gadaughānchinatti bhaiṣajyaparaśvadhena” ..