āturopadrava
Vācaspatyam
☞
p. 658, col. 2.
āturopadrava pu0 6 ta0 . āturasya upadrave te ca upadravā
saṃpratīkāropāyāḥ suśrute darśitā yathā
“athāta āturopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ . sneha-
pītasya vāntasya viriktasya srutāsṛjaḥ . nirūḍhasya ca kāyā-
gnirmando bhavati dehinaḥ .. so'nnairatyarthagurubhirupayuktaiḥ
praśāmyati . alpomahadbhirbahubhiśchādito'gnirivendhanaiḥ ..
sacālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivarddhate . kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca
sandhukṣita ivānalaḥ . hṛtadoṣapramāṇena sadāhāravidhiḥ
smṛtaḥ . trīṇi cātra pramāṇāni prastho'rddhāḍhakamāḍhakam ..
tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame .. prasthe parisrute
deyā yavāgūḥ svalpataṇḍulā . dve caivārddhāḍhake deyā tisraścā-
pyāḍhake gate .. vilepīmucitādbhaktāccaturthāṃśakṛtāṃ tataḥ .
dadyādyuktena vidhinā klinnasikthāmapicchilām .. asni-
gvalavaṇāṃ svacchamudgayūṣayutāntataḥ . aṃśadvayapramāṇena dadyā-
tsusnigdhamodanam .. tataḥ saghṛtamannena hṛdyenendriyabā-
dhinā . trīnaṃśān vitaredbhoktumāturāyaudanaṃ mṛdum . tato
yathocitaṃ bhaktambhoktumasmai vicakṣaṇaḥ .. lāvaṇairhariṇādīnāṃ
rasairddadyātsusaṃskṛtaiḥ . hīnamadhyottameṣveva virekeṣu vidhiḥ
smṛtaḥ .. ekadvitriguṇaḥ samyagāhārasya kramo hi saḥ .
kaphapittādhikānmadyanityānhīnaviśodhitān .. peyābhiṣya-
ndavatteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ . vedanālābhaniyamaśoka-
vaicittyahetubhiḥ .. narānupoṣitāṃścāpi viraktavadupācaret .
āḍhakārddhāḍhakaprasthasaṅkhyā hyeṣā virecane .. eko virekaḥ
śleṣmānto na dvitīyo'sti kaścaṃna . balaṃ yattrividhaṃ prokta-
matastatra kramastridhā .. tatrānukramamekantu balasthaḥ sakṛdā-
caret . dvirācarenmadhyabalastrīnvārāndurbbalastathā .. keci-
devaṃ kramaṃ prāhurmandamadhyottamāgniṣu . saṃsargeṇa vivṛddhe'gnau
doṣakopabhayādbhajet .. prāksvādutiktau snigdhābhlalavaṇān-
kaṭakaṃ tataḥ . svādvaslalavaṇānbhūyaḥ svādutiktāvataḥ param ..
snigdharūkṣānrasāṃścaiva vyatyāsātsvasthavattataḥ . kevalaṃ sneha-
pīto vā vānto yaścāpi kevalam .. sa saptarātraṃ manujo
bhuñjota laghu bhojanam . kṛtaḥ sirāvyadho yasya kṛtaṃ yasya
ca śodhanam .. sa nā pariharenmāsaṃ yāvadvā balavānbhavet .
ekaikasminpariharedvastau vastau tryahaṃ tryaham .. tṛtīye tu
parīhāre yathāyogaṃ samācaret . tailapūrṇāmamṛdbhāṇḍasadha-
rmāṇo vraṇāturāḥ .. snigdhaśuddhākṣirogārttā jvarātīsā-
riṇaśca ye . krudhyataḥ kupitaṃ pittaṃ kuryyāttāṃstānupadravān ..
āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramamṛcchati . maithunopa-
gamādghorān vyādhīnāpnoti durmatiḥ .. ākṣepakaṃ pakṣaghāta-
maṅgapragrahameva ca . guhyapradeśe śvayathuṃ kāsaśvāsau ca dā-
ruṇau .. śukravaccāpi rudhiraṃ sarajaskaṃ pravarttate . labhate ca
divāsvapnāttāṃstān vyādhān kaphātmakān .. plīhodaraṃ prati-
śyāyaṃ pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram . mohaṃ sadanamaṅgānāma-
vipākaṃ tathā'rucim .. tamasā cābhibhūtastu svapnamevābhina-
ndati . uccaiḥ sambhāṣaṇādvāyuḥ śirasyāpādayedrujam ..
āndhyaṃ jāḍyamajighratvaṃ bādhiryyaṃ mūkatāṃ tathā .. hanumokṣa-
madhīmanthaṃ mardditañca sudāruṇam . netrastambhaṃ nimeṣaṃ vā
tṛṣṇāṃ kāsaṃ prajāgaram .. labhate dantacālaṃ ca tāṃstāṃścā-
nyānupadravān . yānayānāttu labhate ccharddimūrcchābhramakla-
mān .. tathaivāṅgagrahaṃ ghoramindriyāṇāñca vibhramam . ci-
rāsanāttathā snānācchroṇyāṃ bhavati vedanā .. aticaṅkrama-
ṇādvāyurjaṅghayoḥ kurute rujaḥ . sakthipraśoṣaṃ śophaṃ vā
pādaharṣamathāpi vā .. śīṃtasambhogatoyānāṃ sevā mārutavṛ-
ddhaye . tato'ṅgamarddaviṣṭambhaśūlādhmānapravepakāḥ .. vātāta-
pābhyāṃ vaivarṇyaṃ jvaraṃ cāpi samāpnrayāt . viruddhādhyaśanā-
nmṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoramṛcchati .. asātmyabhojanaṃ hanyā-
dbalavarṇamasaṃśayam . anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ ..
rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi . vyāpadāṃ
kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsvetāsu buddhimān .. prayatetāturārogye
pratyanīkena hetunā .. viriktavāntairhariṇaiṇalāvakāḥ śaśaśca
sevyaḥ samayūratittiriḥ . saṣaṣṭikāścaiva purāṇaśālayastathaiva
mudgā laghu yacca kīrttitam” .. evamanye'pi tataevāvagamyāḥ .