• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āturopadrava


    Vācaspatyam

    ☞ p. 658, col. 2.
    āturopadrava pu0 6 ta0 . āturasya upadrave te ca upadravā
    saṃpratīkāropāyāḥ suśrute darśitā yathā
    “athāta āturopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ . sneha-
    pītasya vāntasya viriktasya srutāsṛjaḥ . nirūḍhasya ca kāyā-
    gnirmando bhavati dehinaḥ .. so'nnairatyarthagurubhirupayuktaiḥ
    praśāmyati . alpomahadbhirbahubhiśchādito'gnirivendhanaiḥ ..
    sacālpairlaghubhiścānnairupayuktairvivarddhate . kāṣṭhairaṇubhiralpaiśca
    sandhukṣita ivānalaḥ . hṛtadoṣapramāṇena sadāhāravidhiḥ
    smṛtaḥ . trīṇi cātra pramāṇāni prastho'rddhāḍhakamāḍhakam ..
    tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame .. prasthe parisrute
    deyā yavāgūḥ svalpataṇḍulā . dve caivārddhāḍhake deyā tisraścā-
    pyāḍhake gate .. vilepīmucitādbhaktāccaturthāṃśakṛtāṃ tataḥ .
    dadyādyuktena vidhinā klinnasikthāmapicchilām .. asni-
    gvalavaṇāṃ svacchamudgayūṣayutāntataḥ . aṃśadvayapramāṇena dadyā-
    tsusnigdhamodanam .. tataḥ saghṛtamannena hṛdyenendriyabā-
    dhinā . trīnaṃśān vitaredbhoktumāturāyaudanaṃ mṛdum . tato
    yathocitaṃ bhaktambhoktumasmai vicakṣaṇaḥ .. lāvaṇairhariṇādīnāṃ
    rasairddadyātsusaṃskṛtaiḥ . hīnamadhyottameṣveva virekeṣu vidhiḥ
    smṛtaḥ .. ekadvitriguṇaḥ samyagāhārasya kramo hi saḥ .
    kaphapittādhikānmadyanityānhīnaviśodhitān .. peyābhiṣya-
    ndavatteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ . vedanālābhaniyamaśoka-
    vaicittyahetubhiḥ .. narānupoṣitāṃścāpi viraktavadupācaret .
    āḍhakārddhāḍhakaprasthasaṅkhyā hyeṣā virecane .. eko virekaḥ
    śleṣmānto na dvitīyo'sti kaścaṃna . balaṃ yattrividhaṃ prokta-
    matastatra kramastridhā .. tatrānukramamekantu balasthaḥ sakṛdā-
    caret . dvirācarenmadhyabalastrīnvārāndurbbalastathā .. keci-
    devaṃ kramaṃ prāhurmandamadhyottamāgniṣu . saṃsargeṇa vivṛddhe'gnau
    doṣakopabhayādbhajet .. prāksvādutiktau snigdhābhlalavaṇān-
    kaṭakaṃ tataḥ . svādvaslalavaṇānbhūyaḥ svādutiktāvataḥ param ..
    snigdharūkṣānrasāṃścaiva vyatyāsātsvasthavattataḥ . kevalaṃ sneha-
    pīto vā vānto yaścāpi kevalam .. sa saptarātraṃ manujo
    bhuñjota laghu bhojanam . kṛtaḥ sirāvyadho yasya kṛtaṃ yasya
    ca śodhanam .. sa nā pariharenmāsaṃ yāvadvā balavānbhavet .
    ekaikasminpariharedvastau vastau tryahaṃ tryaham .. tṛtīye tu
    parīhāre yathāyogaṃ samācaret . tailapūrṇāmamṛdbhāṇḍasadha-
    rmāṇo vraṇāturāḥ .. snigdhaśuddhākṣirogārttā jvarātīsā-
    riṇaśca ye . krudhyataḥ kupitaṃ pittaṃ kuryyāttāṃstānupadravān ..
    āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramamṛcchati . maithunopa-
    gamādghorān vyādhīnāpnoti durmatiḥ .. ākṣepakaṃ pakṣaghāta-
    maṅgapragrahameva ca . guhyapradeśe śvayathuṃ kāsaśvāsau ca dā-
    ruṇau .. śukravaccāpi rudhiraṃ sarajaskaṃ pravarttate . labhate ca
    divāsvapnāttāṃstān vyādhān kaphātmakān .. plīhodaraṃ prati-
    śyāyaṃ pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram . mohaṃ sadanamaṅgānāma-
    vipākaṃ tathā'rucim .. tamasā cābhibhūtastu svapnamevābhina-
    ndati . uccaiḥ sambhāṣaṇādvāyuḥ śirasyāpādayedrujam ..
    āndhyaṃ jāḍyamajighratvaṃ bādhiryyaṃ mūkatāṃ tathā .. hanumokṣa-
    madhīmanthaṃ mardditañca sudāruṇam . netrastambhaṃ nimeṣaṃ vā
    tṛṣṇāṃ kāsaṃ prajāgaram .. labhate dantacālaṃ ca tāṃstāṃścā-
    nyānupadravān . yānayānāttu labhate ccharddimūrcchābhramakla-
    mān .. tathaivāṅgagrahaṃ ghoramindriyāṇāñca vibhramam . ci-
    rāsanāttathā snānācchroṇyāṃ bhavati vedanā .. aticaṅkrama-
    ṇādvāyurjaṅghayoḥ kurute rujaḥ . sakthipraśoṣaṃ śophaṃ vā
    pādaharṣamathāpi vā .. śīṃtasambhogatoyānāṃ sevā mārutavṛ-
    ddhaye . tato'ṅgamarddaviṣṭambhaśūlādhmānapravepakāḥ .. vātāta-
    pābhyāṃ vaivarṇyaṃ jvaraṃ cāpi samāpnrayāt . viruddhādhyaśanā-
    nmṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoramṛcchati .. asātmyabhojanaṃ hanyā-
    dbalavarṇamasaṃśayam . anātmavantaḥ paśuvadbhuñjate ye'pramāṇataḥ ..
    rogānīkasya te mūlamajīrṇaṃ prāpnuvanti hi . vyāpadāṃ
    kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsvetāsu buddhimān .. prayatetāturārogye
    pratyanīkena hetunā .. viriktavāntairhariṇaiṇalāvakāḥ śaśaśca
    sevyaḥ samayūratittiriḥ . saṣaṣṭikāścaiva purāṇaśālayastathaiva
    mudgā laghu yacca kīrttitam” .. evamanye'pi tataevāvagamyāḥ .