ātmotpatti
Vācaspatyam
☞
p. 689, col. 2.
ātmotpatti strī ātmana utpattiḥ svopādhyantaḥkaraṇavṛtti-
karmmaṇā'pūrvvadehasaṃyogaḥ . svopādhībhūtāntaḥkaraṇavṛtti-
karmmaṇā'pūrvvadehasaṃyogarūpe ātmano janmani . tadutpatti-
prakāraḥ mitākṣarāyāṃ darśito yathā .
“nimittamakṣaraḥ karttā boddhā brahma guṇī vaśī . ajaḥśarīra
grahaṇātsa jāta iti kīrtyate” “ātmanaḥsakalajagatprapa-
ñcāvirbhāve'vidyāsamāveśavaśātsamavāyyasamavāyinimittami-
tyevaṃ svayameva trivighamapi kāraṇam . na punaḥkāryyakoṭi-
niviṣṭaḥ yasmādakṣaro'vinaśvaraḥ . nanu sattvādiguṇavikārasya
sukhaduḥkhamohātmakasya kāryyabhūte jagatprapañce darśanādguṇa-
vatyāḥ prakṛtereva jagatkarttṛtocitā na punarnirguṇasya brahma-
ṇaḥ . maivaṃ maṃsthāḥ . ātmaiva karttā . yasmādasau jīvopabhogya
sukhaduḥkhahetupuṇyāpuṇyāderboddhā nahyacetanāyāḥ prakṛternā-
marūpavyākṛtavicitrabhoktṛvargabhogānukūlabhogyabhogāyatanādi
yogijagatprapañcanā ghaṭate . tasmādātmaiva karttā . tathā sa
eva brahma vṛṃhakovistārakaḥ . nacāsau nirguṇaḥ, yataḥ tasya
triguṇā śaktiravidyā prakṛtipradhānādyaparaparyāyā vidyate .
ataḥ svatonirguṇatve'pi śaktimukhena sattvādiguṇayogī kayya-
te . nacaitāvatā prakṛteḥ kāraṇatā yasmādātmaiva vaśī svatantro
na prakṛtirnāma khatantrantattvāntarantādṛgvidhatte pramāṇābhāvā-
t . na ca vacanīyaṃ śaktirūpāpi saiva kartṛbhūteti . yataḥ
śaktimatkārakaṃ na śaktistasmādātmaiva jagatastrividhamapi
kāraṇam . tathā ajautpattirahitaḥ . atastasya yadyapi
sākṣājjananaṃ nopapadyate . tathāpi śarīragrahaṇamātreṇa jāta
ityucyate . avasthāntarayogitayotpattirguhasthojāta iti
vat” mitā0 dehotpattiprakāraḥkāyaśabde vakṣyate .