• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ātmatattvaṃ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 171.
    ātmatattvaṃ , klī, (ātmanaḥ tatvaṃ svarūpam .) tattadbhā-
    sakaṃ nityaśuddhabuddhamuktasatyasvabhāvaṃ pratyakcaitanyame-
    vātmatattvaṃ . putrādibhāsakaṃ nityaśuddhatvādisvarūpa-
    mevātmavastviti yāvat . etadvivaraṇaṃ yathā .
    “idānīṃ pratyagātmani idamidamayamayamāropaya-
    tīti viśeṣa ucyate . tathāca . atiprākṛtastu
    ātmā vai jāyate putra ityādi śruteḥ svasminniva
    svaputtre'pi premadarśanāt puttre puṣṭe naṣṭe'hameva
    puṣṭo naṣṭaścetyādyanubhavācca puttra ātmeti vadati ..
    1 .. cārvvākastu sa vā eṣa puruṣo'nnarasamaya
    ityādi śruteḥ pradīptagṛhāt svaputtraṃ parityajyāpi
    svasya nirgamadarśanāt sthūlo'haṃ kṛśo'haṃ ityādya-
    nubhavācca sthūlaśarīramātmeti vadati .. 2 .. apa-
    raścārvvākaḥ te'prāṇāḥ prajāpratiṃ sametya brūyu
    rityādiśruteḥ indriyāṇāmabhāve śarīracalanā-
    bhāvāt kāṇo'haṃ vadhiro'haṃ ityādyanubhavācca
    indriyāṇyātmeti vadati .. 3 .. anyastu cārvvākaḥ
    anyo'ntara ātmā prāṇamaya ityādiśruteḥ prāṇā-
    bhāve indriyacalanāyogāt ahamaśanāyāvānahaṃ
    pipāsāvān ityādyanubhavācca prāṇa ātmeti vadati
    .. 4 .. itarastu cārvvākaḥ anyo'ntara ātmā
    manomaya ityādiśruteḥ manasi supte prāṇādera-
    bhāvāt ahaṃ saṅkalpavānahaṃ vikalpavānityādyanu-
    bhavācca mana ātmeti vadati .. 5 .. bauddhastu anyo
    'ntara ātmā vijñānamaya ityādiśruteḥ kartturamāve
    karaṇasya śaktyabhāvāt ahaṃ karttāhaṃ bhoktā ityā-
    dyanubhavācca buddhirātmeti vadati .. 6 .. prābhākara-
    tārkikau tu anyo'ntara ātmā ānandamaya
    ityādiśrateḥ suṣuptau buddhyādīnāmajñāne layadarśa-
    nāt ahamajño'haṃ jñānītyādyanubhavācca ajñāna-
    mātmeti vadataḥ .. 7 .. bhaṭṭastu prajñānaghana evānanda-
    maya ātmetyādiśruteḥ suṣuptau prakāśāprakāśasad-
    bhāvāt māmahaṃ na jānāmi ityādyanubhavācca ajñā-
    nopahitaṃ caitanyamātmeti vadati .. 8 .. aparabauddhaḥ
    asadevedamagra āsīdityādiśruteḥ suṣuptau sarvvā-
    bhāvādahaṃ suptaḥ suṣuptau nāsamityutthitasya svābhāva-
    parāmarśaviṣayānubhavācca śūnyamātmeti vadati .. 9 ..
    eteṣāṃ puttrādīnāṃ śūnyaparyyantānāmanātmatva-
    mucyate . etairatiprākṛtādivādibhirukteṣu śruti-
    yuktyanubhavābhāseṣu pūrvvapūrvvoktaśrutiyuktyanubhavābhāsā-
    nāmuttarottaraśrutiyuktyānubhavābhāsairātmabādhadarśa —
    nāt puttrādīnāmanātmatvaṃ spaṣṭameveti .. * .. kiñca
    pratyagasthūlo'cakṣuraprāṇo'manā akarttā caitanyaṃ
    cinmātraṃ sadityādiprabalaśrutivirodhāt asya
    puttrādiśūnyaparyyantasya jaḍasya caitanyabhāsyatvena
    ghaṭādivadanityatvāt ahaṃ brahmeti vidvadanubhava
    prābalyācca tattacchrutiyuktyanabhavābhāsānāṃ bādhita-
    tvādapi puttrādiśūnyaparyyantamakhilamanātmaiva . ata-
    stattadbhāsakaṃ nityaśuddhabuddhamuktasatyasvabhāvaṃ pratyak-
    caitanyanevātmatattvamiti vedāntavidanubhavaḥ” . iti
    vedāntasāraḥ (50 — 58) .