ātmatattvaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 171.
ātmatattvaṃ , klī, (ātmanaḥ tatvaṃ svarūpam .) tattadbhā-
sakaṃ nityaśuddhabuddhamuktasatyasvabhāvaṃ pratyakcaitanyame-
vātmatattvaṃ . putrādibhāsakaṃ nityaśuddhatvādisvarūpa-
mevātmavastviti yāvat . etadvivaraṇaṃ yathā .
“idānīṃ pratyagātmani idamidamayamayamāropaya-
tīti viśeṣa ucyate . tathāca . atiprākṛtastu
ātmā vai jāyate putra ityādi śruteḥ svasminniva
svaputtre'pi premadarśanāt puttre puṣṭe naṣṭe'hameva
puṣṭo naṣṭaścetyādyanubhavācca puttra ātmeti vadati ..
1 .. cārvvākastu sa vā eṣa puruṣo'nnarasamaya
ityādi śruteḥ pradīptagṛhāt svaputtraṃ parityajyāpi
svasya nirgamadarśanāt sthūlo'haṃ kṛśo'haṃ ityādya-
nubhavācca sthūlaśarīramātmeti vadati .. 2 .. apa-
raścārvvākaḥ te'prāṇāḥ prajāpratiṃ sametya brūyu
rityādiśruteḥ indriyāṇāmabhāve śarīracalanā-
bhāvāt kāṇo'haṃ vadhiro'haṃ ityādyanubhavācca
indriyāṇyātmeti vadati .. 3 .. anyastu cārvvākaḥ
anyo'ntara ātmā prāṇamaya ityādiśruteḥ prāṇā-
bhāve indriyacalanāyogāt ahamaśanāyāvānahaṃ
pipāsāvān ityādyanubhavācca prāṇa ātmeti vadati
.. 4 .. itarastu cārvvākaḥ anyo'ntara ātmā
manomaya ityādiśruteḥ manasi supte prāṇādera-
bhāvāt ahaṃ saṅkalpavānahaṃ vikalpavānityādyanu-
bhavācca mana ātmeti vadati .. 5 .. bauddhastu anyo
'ntara ātmā vijñānamaya ityādiśruteḥ kartturamāve
karaṇasya śaktyabhāvāt ahaṃ karttāhaṃ bhoktā ityā-
dyanubhavācca buddhirātmeti vadati .. 6 .. prābhākara-
tārkikau tu anyo'ntara ātmā ānandamaya
ityādiśrateḥ suṣuptau buddhyādīnāmajñāne layadarśa-
nāt ahamajño'haṃ jñānītyādyanubhavācca ajñāna-
mātmeti vadataḥ .. 7 .. bhaṭṭastu prajñānaghana evānanda-
maya ātmetyādiśruteḥ suṣuptau prakāśāprakāśasad-
bhāvāt māmahaṃ na jānāmi ityādyanubhavācca ajñā-
nopahitaṃ caitanyamātmeti vadati .. 8 .. aparabauddhaḥ
asadevedamagra āsīdityādiśruteḥ suṣuptau sarvvā-
bhāvādahaṃ suptaḥ suṣuptau nāsamityutthitasya svābhāva-
parāmarśaviṣayānubhavācca śūnyamātmeti vadati .. 9 ..
eteṣāṃ puttrādīnāṃ śūnyaparyyantānāmanātmatva-
mucyate . etairatiprākṛtādivādibhirukteṣu śruti-
yuktyanubhavābhāseṣu pūrvvapūrvvoktaśrutiyuktyanubhavābhāsā-
nāmuttarottaraśrutiyuktyānubhavābhāsairātmabādhadarśa —
nāt puttrādīnāmanātmatvaṃ spaṣṭameveti .. * .. kiñca
pratyagasthūlo'cakṣuraprāṇo'manā akarttā caitanyaṃ
cinmātraṃ sadityādiprabalaśrutivirodhāt asya
puttrādiśūnyaparyyantasya jaḍasya caitanyabhāsyatvena
ghaṭādivadanityatvāt ahaṃ brahmeti vidvadanubhava
prābalyācca tattacchrutiyuktyanabhavābhāsānāṃ bādhita-
tvādapi puttrādiśūnyaparyyantamakhilamanātmaiva . ata-
stattadbhāsakaṃ nityaśuddhabuddhamuktasatyasvabhāvaṃ pratyak-
caitanyanevātmatattvamiti vedāntavidanubhavaḥ” . iti
vedāntasāraḥ (50 — 58) .