• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ātman


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 109.
    ātman m. (-tmā)

    1 The soul.

    2 The natural temperament or disposition.

    3 BRAHM, the supreme deity and soul of the universe, or more usually in this sense paramātmā.

    4 Life, spirit, the vivifying soul in opposition to the sentient; commonly also jīvātmā.

    5 Body.

    6 Care, effort, pains.

    7 Firmness.

    8 The understanding, the intellect.

    9 The mind or faculty of reason.

    10 The sun.

    11 Fire.

    12 Wind, air.

    13 A son.

    14 The self, the abstract individual.

    E. āṅ, ata to go, manin Uṇādi aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 86, col. 2.
    ātman (tmā) 5. m. The soul; dispo-
    sition; self; Brahm.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 74, col. 2.
    ātman ātman, i. e. probably *avā

    (= vā) + tman (cf.

    ), m. 1. Breath. 2. The soul.

    Bhāṣāp. 97. 3. One's own self, Man.

    4, 254. 4. Self, own; used, but only in

    the sing., as reflective pronoun of all

    the three persons, e. g. darśayātmānam,

    Show thyself, Nal. 11, 8. gopāyanti ku-

    lastriyaḥ ātmānam ātmanā, Virtuous

    wives protect themselves by means of

    themselves, Nal. 18, 8. 5. The instr.

    sing. compounded with following ordinal

    numbers denotes one's self as making

    up the number, e. g. ātmanā-saptama,

    Himself as the seventh, i. e. he with six.

    6. The body. 7. Intellect, understand-

    ing. 8. The soul of the universe,

    Vedāntas. in Chr. 202, 4. 9. The ini-

    tial ā when preceded by e or o is some-

    times in vedic and epic writings irre-

    gularly dropped, e. g. Draup. 5, 9. —

    Comp. I. When latter part it denotes

    often, 1. nature, mind, e. g. Kṛta-, adj.

    whose mind is improved, Pañc. ii. d.

    15. A-kṛta-, adj. whose mind is not

    improved, Man. 6, 73. Jita-, adj. one

    who has subdued his mind, who re-

    strains himself, Pañc. 131, 19. A-jita-,

    adj. one who has not subdued his mind,

    Man. 7, 34. Prāta-, adj. with an

    affectionate mind, Man. 1, 60. Śānta-

    (vb. śam), adj. with a tranquil mind,

    Man. 1, 52. 2. natural disposition, e. g.

    karmātman, i. e. karman-, adj. having

    a natural disposition for action, Man.

    2, 53. Kāma-, adj. voluptuous, Man.

    7, 27. Cala-, adj. unsteady, Rām. 4,

    55, 7. Dharma-, adj. just, Rām. 1, 1,

    29. Pāpa-, adj. wicked, Pañc. 37, 19.

    Mahā-, adj. magnanimous, Pañc. ii.

    d. 153. Sūtra-, m. having the nature

    of a thread, Vedāntas. in Chr. 208, 3.

    3. Antar-, m. the soul, Rājat. 5, 194.

    Kevata-, m. being the absolute unity,

    Kumāras. 2, 4. Catur-, adj. having

    four faces, Rājat. 5, 25. Chāyā-, m. an

    image, Megh. 41. Jagat-, m. the soul

    of the world, Rām. 6, 82, 153. Jīva-,

    m. the individual soul, Bhāg. P. 6, 16,

    2. Datta-, (vb. dā), adj. one who has

    given himself (as a son to another),

    Yājñ. 2, 131. Dvādaśātman-, i. e. dvā-

    daśan-, adj. appearing in twelve forms,

    MBh. 3, 156. Parama-, m. the uni-

    versal soul. Bhāvita- (vb. bhū), adj.

    1. intent upon. 2. having obtained

    (the union with) the universal soul,

    Pañc. iii. d. 63. Bhūta-, m. 1. the

    elementary or vital principle. 2. the

    body. 3. Brahman. 4. Śiva. 5. war.

    Manda-, adj. dull, foolish. Viśva-, m.

    the soul of the universe, a name of

    Viṣṇu. — Cf. O.H.G. atum, A.S.

    acdhm, and see above.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 117, col. 3.
    ātman ātman, ā, m. (fr. rt. an, to breathe,

    or at, to go; or, according to some, fr. rt. ah and

    connected with aham, I; or, according to others, a

    contraction of avatman fr. rt. av = vā; but the ex-

    istence of the old Vedic form tman makes all these

    etymologies doubtful); the breath, soul, the principle

    of life and sensation, the individual soul, the self, the

    abstract individual (e. g. ātman Ved. loc. dhatte,

    ‘he places in himself, he makes his own;’ ātmanā

    vi-yuj, ‘to lose one's life;’ ātmanā saptamas, ‘made

    the seventh by one's self,’ i. e. ‘being one's self the

    seventh with six others’); self, one's self, used as a

    reflexive pronoun for all three persons (e. g. ātmā-

    naṃ sā hanti, ‘she strikes herself’); and used in the

    singular even when it refers to a dual or plural (e. g.

    putram ātmanaḥ spṛṣṭvā nipetatuḥ, ‘they two

    having touched their son fell down’); the natural tem-

    perament or disposition; essence, nature, character,

    peculiarity; the person or whole body considered

    as one and opposed to the separate members of the

    body; the body; the understanding, intellect, the

    mind, the faculty of thought or reason, the thinking

    faculty; the highest personal principle of life, Brahma,

    the supreme deity and soul of the universe (but para-

    mātman is more usual in this latter sense); care,

    effort, pains; firmness; the sun; fire; wind; air; a son;

    [cf. Goth. ahma; Old Germ. ātum, Them. ātuma;

    Angl. Sax. œdhm; Mod. Germ. Athem, Odem;

    Hib. adhm, ‘knowledge,’ and adhma, ‘knowing;’

    Gr. ἀϋτμήν, ἀϋτμή (?); ἀτμός, ἀτμή (?): cf. also

    rt. ἄω &c. = rt. vā.] —Ātma is used at the end of

    some compounds for ātman; e. g. pratyayātma,

    as, ā, am, whose natural disposition is confidence.

    —Ātma-karman, a, n. one's own act. —Ātma-

    kāma, as, ā, am, loving one's self, possessed of

    self-conceit; loving Brahma, the supreme spirit.

    —Ātma-kāmeya, ās, m. pl., N. of a people. —Ātma-

    kāmeyaka, as, ā, am, inhabited by the Ātmakāme-

    yas. —Ātma-kārya, am, n. one's own business, pri-

    vate affairs. —Ātma-kṛta, as, ā, am, self-executed,

    done of one's self; done against one's self. —Ātma-

    gatam, ind. lit. ‘gone to one's self,’ aside (used in

    theatrical language, like the English ‘aside,’ to denote

    that the words which follow are supposed to be

    spoken privately, as if to the speaker's self and not in

    the hearing of any one but the audience). —Ātma-

    gati, is, f. course of the soul's existence, life of the

    spirit; one's own course. —Ātma-gatyā, ind. by

    one's own act (without the intervention of another).

    —Ātma-guptā, f., N. of the plant Mucuna Pruritus

    Hook.; (according to others) Cowach or Cowhage.

    —Ātma-gupti, is, f. a cave, the hiding-place of an

    animal. —Ātma-grāhin, ī, iṇī, i, selfish, greedy,

    taking care of one's self, appropriating, taking for

    one's self. —Ātma-ghāta, as, m. suicide; heresy,

    schism. —Ātma-ghātin, ī, inī, i, a suicide, a here-

    tic, a schismatic, one who disregards moral or religious

    institutions. —Ātma-ghoṣa, as, m. a crow; a cock

    (‘one who calls out to himself’). —Ātma-ja, as, m.

    a son; (ā), f. a daughter; a descendant; the reason-

    ing faculty, understanding. —Ātma-janman, a, n.

    the birth of one's self, i. e. the birth of a son; (ā),

    m. a son. —Ātma-jaya, as, m. one's own victory;

    victory over one's self. —Ātma-jña, as, m. a sage,

    one who knows his own nature and that of spirit, self-

    knowing. —Ātma-jñāna, am, n. knowledge of the

    soul or supreme spirit, spiritual knowledge, philoso-

    phical knowledge of the spiritual principle in creation;

    self-knowledge, true wisdom. —Ātma-tattva, am, n.

    the true nature of the soul or of the supreme spirit.

    —Ātmatattva-jña, as, m. a sage versed in the Ve-

    dānta doctrines. —Ātma-tā, f. or ātma-tva, am, n.

    identity with self, spirituality. —Ātma-tyāga, as, m.

    self-sacrifice, giving up one's own life, suicide. —Āt-

    ma-tyāgin, ī, m. one who gives up his own life, a

    suicide; a heretic, an unbeliever. —Ātma-trāṇa, am,

    n. self-preservation, a body-guard. —Ātma-darśa, as,

    m. ‘self-shower,’ a mirror. —Ātma-darśana, am,

    n. seeing one's self; knowledge of man's real nature,

    spiritual knowledge. —Ātma-dā, ās, ās, am, Ved.

    granting personal existence or life. —Ātma-dāna,

    am, n. gift of self, self-sacrifice, resignation. —Ātma-

    dūṣi, is, is, i, Ved. corrupting the soul, soul-destroy-

    ing. —Ātma-devatā, f. a tutelary deity. —Ātma-

    drohin, ī, iṇī, i, self-tormenting, fretful, miserable.

    —Ātma-nitya, as, ā, am, constantly in the heart,

    greatly endeared to one's self. —Ātma-nindā, f.

    self-reproach. —Ātma-nivedana, am, n. offering

    one's self as a living sacrifice to the deity. —Ātman-

    vat, ān, atī, at, Ved. having a soul, animated, alive,

    personal. —Ātman-vin, ī, inī, i, Ved. animated,

    having a soul. —Ātma-parājita, as, ā, am, Ved.

    one who has lost himself. —Ātma-parityāga, as,

    m. self-sacrifice. —Ātma-prabodha, as, m. cognition

    of soul or supreme spirit; title of an Upaniṣad.

    —Ātma-prabha, as, ā, am, shining by one's own

    light. self-illuminated. —Ātma-pravāda, as, m. con-

    versation about the soul or supreme spirit; N. of the

    seventh of the fourteen Pūrvas or most ancient sacred

    writings of the Jainas. —Ātma-praśaṃsā, f. self-

    applause. —Ātma-prīti, is, f. self-enjoyment, self-

    indulgence. —Ātma-badha, see ātma-vadha.

    —Ātma-bandhu, us, m. one's own kinsman, a

    first cousin or father's sister's son, mother's brother's

    son, mother's sister's son. —Ātma-buddhi, is, f. self-

    knowledge. —Ātma-bodha, as, m. knowledge of soul

    or supreme spirit; self-knowledge; N. of a work of

    Śaṅkarācārya; N. of one of the Upaniṣads of the

    Atharva-veda; (as, ā, am), possessed of a knowledge

    of soul or the supreme spirit. —Ātma-bhava, as,

    m. becoming or existing of one's self; (as, ā, am),

    produced in one's self, caused by one's self. —Ātma-

    bhāva, as, m. existence of the soul; the self, proper

    or peculiar nature; the body. —Ātma-bhū, ūs, m.

    self-born, self-existent; an epithet of Brahmā, Viṣṇu,

    Śiva, and Kāmadeva, the god of love. —Ātma-bhūta,

    as, ā, am, self-produced, become one's self, own,

    peculiar, belonging to; attached to, faithful. —Ātma-

    bhūya, am, n. peculiarity, own nature. —Ātma-maya,

    as, ī, am, spiritual. —Ātma-mātrā, f. a particle of

    the supreme spirit. —Ātma-mānin, ī, inī, i, self-

    honouring, self-respecting, decorous, respectable. —Āt-

    ma-mūla, as, ā, am, self-existent; (ī), f., the plant

    Alhagi Maurorum (‘striking root in self’). —Ātmam-

    bhari, is, is, i, self-nourishing, one who takes care only

    of his own person, selfish, greedy. —Ātma-yājin, ī, inī,

    i, sacrificing for one's self; one who sacrifices himself;

    (ī), m. a wise or learned man, one who studies his own

    nature and that of the soul. —Ātma-yoni, is, m. one

    whose birth-place is self; an epithet of Brahmā,

    Viṣṇu, Śiva, and Kāmadeva, the god of love.

    —Ātma-rakṣā, f. the plant Cucumis Colocynthis

    or Trichosanthes Bracteata (a creeper with a poisonous

    fruit). —Ātma-rāma-yogendra (°ga-in°), as, m.,

    N. of a man. —Ātma-loman, a, n. the hair of the

    body; the beard. —Ātma-vañcaka, as, ā, am, self-

    deceiver. —Ātma-vañcanā, f. self-delusion. —Ātma-

    vat, ān, atī, at, self-possessed, composed, prudent;

    knowing spirit; (t), ind. like one's self. —Ātma-

    vat-tā, f. self-possession, self-regard, prudence; self-

    resemblance, proportion, analogy. —Ātma-vadha, as,

    m. or ātma-vadhyā, f. suicide. —Ātma-vaśa, as,

    m. subjection of the mind, self-control, self-govern-

    ment; (as, ā, am), depending on one's own will.

    —Ātma-vikraya, as, m. sale of one's self, sale of

    one's liberty. —Ātma-vid, t, m. a wise man, a sage,

    one who knows the nature of the soul or spirit;

    a sensible man, one who knows himself; a N. of Śiva.

    —Ātma-vidyā, f. knowledge of soul or the supreme

    spirit; spiritual knowledge. —Ātma-vivṛddhi or

    ātma-vṛddhi, is, f. self-advantage. —Ātma-vīra,

    as, ā, am, existent, sentient; appropriate, good for

    one's self, suitable as diet &c.; (as), m. a mighty

    man; a son; a wife's brother; the jester or Vidū-

    shaka in a play. —Ātma-vṛttānta, as, m. one's own

    story, account of one's self, autobiography. —Ātma-

    vṛtti, is, f. one's own circumstances; practising one's

    own duties or occupation. —Ātma-śakti, is, f. inhe-

    rent or own power or effort. —Ātma-śalyā, f. the

    plant Asparagus Racemosus Willd. —Ātma-śuddhi,

    is, f. self-purification. —Ātma-ślāghā, f. self-praise,

    boasting. —Ātma-saṃyama, as, m. self-restraint,

    stoicism. —Ātma-sad, t, t, t, Ved. dwelling in self.

    —Ātma-sani, is, is, i, Ved. granting the breath of

    life. —Ātma-sandeha, as, m. internal doubt, personal

    risk. —Ātma-sambhava, as, m. a son; (ā), f. a

    daughter. —Ātma-sāt, ind. one's own; (used in con-

    nection with rt. kṛ, see ātmasāt-kṛ next col.) —Āt-

    ma-siddhi, is, f. personal aggrandizement, self-ad-

    vantage. —Ātma-sukha, as, m., N. of a man. —Āt-

    ma-stuti, is, f. self-praise. —Ātma-hatyā, f. self-

    destruction, suicide. —Ātma-han, ā, m. one who

    kills his soul, or does not concern himself about the

    welfare of his soul; a heretic, an unbeliever; a self-

    murderer, a suicide; a priest in a temple, a servant

    or attendant upon an idol; (the priest subsisting by

    appropriating to himself offerings to deities, for which

    future punishment is assigned.) —Ātma-hanana, am,

    n. suicide. —Ātma-hita, as, ā, am, beneficial to one's

    self; (am), n. one's own profit or advantage. —Ātmā-

    diṣṭa (°ma-ād°), as, ā, am, self-counselled; (as),

    m. a treaty dictated by the party wishing it himself.

    —Ātmādhīna (°ma-adh°), as, ā, am, depending

    on self, independent; sentient, existent; (as), m. a

    son; a wife's brother; the jester or Vidūṣaka in a

    play, see ātmanīna and ātma-vīra. —Ātmāparādha

    (°ma-ap°), as, m. own offence, personal transgression.

    —Ātmāpahāraka (°ma-ap°), as, m. an impostor,

    one who pretends to belong to a higher class than his

    own. —Ātmābhilāṣa (°ma-abh°), as, m. the soul's

    desire. —Ātmārtha (°ma-ar°), as, ā, am, for one's

    own sake, for the sake of one's self. —Ātmāśin

    (°ma-āś°), ī, m. a fish, supposed to eat its young.

    —Ātmāśraya (°ma-āś°), as, m. self-dependance;

    innate idea, abstract knowledge which is independant

    of the thing to be known. —Ātmeśvara (°ma-īś°),

    as, m. master of one's self, self-possessed; God. —Āt-

    modaya (°ma-ud°), as, m. self-advantage or elevation.

    —Ātmodbhava (°ma-ud°), as, ā, am, born or pro-

    duced from one's self; (as), m. a son; (ā), f. a

    daughter; N. of the plant Glycine Debilis Roxb.

    —Ātmopajīvin (°ma-up°), ī, inī, i, one who lives

    by his own labour; one who lives by his wife;

    a public performer, actor, singer, dancer, &c.; a day-

    labourer. —Ātmopaniṣad (°ma-up°), t, f. title of

    an Upaniṣad which treats of the supreme spirit.

    —Ātmopama (°ma-up°), as, ā, am, like one's self.

    —Ātmaupamya (°ma-aup°), am, n. likeness to

    self, analogy to one's own self.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 125, col. 1.
    ātmán, m.

    —1. breath;

    —2. spirit; soul (cf. 848N.), as principle of life and feeling;

    —3. self; very often so used as a simple reflexive pron. [514]; e. g., myself, 3616; thyself, 2615; himself, 419; in genitive: his, 1716; her, 465; one's own, 2118, 5822;

    —4. nature, character, peculiarity; esp. at end of cpds, see ātmaka;

    —5. the soul κατ᾽ ἐξοχήν, the soul of the universe, 668. [cf. ἀϋτμήν, ‘breath’; ἀτμός, ‘vapor’; AS. ǣþm, ǣðm, ‘breath’: for mg, cf. πνεῦμα and Lat. anima, ‘breath, spirit.’]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 233, col. 3.
    ātman m. [at-maniṇ Uṇ. 4. 152 said to be from an to breathe also]

    1 The soul, the individual soul, the breath, the principle of life and sensation; kimātmanā yo na jiteṃdriyo bhavet H. 1; ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu Kaṭh. (In H. 4. 87 ātman is compared to a river).

    2 Self, oneself; in this sense mostly used reflexively for all three persons and in the singular number, masculine gender, whatever be the gender or number of the noun to which it refers; anayā ciṃtayātmāpi me na pratibhāti Ratn. 1; āśramadarśanena ātmānaṃ punīmahe Ś. 1; guptaṃ dadṛśurātmānaṃ sarvāḥ svapteṣu vāmanaiḥ R. 10. 60, 4. 35, 14. 57; Ku. 6. 20; devī… prāptaprasavamātmānaṃ gaṃgādevyāṃ vimuṃcati U. 7. 2; gopāyaṃti kulastriya ātmānamātmanā Mb.; K. 107; sometimes used in pl. also; Śi. 17. 19; Māl. 8.

    3 Supreme deity and soul of the universe, Supreme Soul, Brahma; tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ Up.; U. 1. 1; Ms. 1. 15, 12. 24.

    4 Essence, nature; kāvyasyātmā dhvaniḥ S. D., see ātmaka below.

    5 Character, peculiarity.

    6 The natural temperament or disposition.

    7 The person or whole body (considered as one and opposed to the separate members of it); sthitaḥ sarvonnatenorvī krāṃtvā merurivātmanā R. 1. 14; yosyātmanaḥ kārayitā Ms. 12. 12; Ki. 9. 66.

    8 Mind, intellect; maṃdātman, naṣṭātman, mahātman &c.

    9 The understanding; cf. ātmasaṃpanna, ātmavat &c.

    10 Thinking faculty, the faculty of thought and reason.

    11 Spirit, vitality, courage.

    12 Form, image; ātmānamādhāya Ku. 3. 24 assuming his own form; 2. 61; saṃropitepyātmani Ś. 6. 23 myself being implanted in her.

    13 A son; ātmā vai putranāmāsi.

    14 Care, efforts, pain.

    15 The sun.

    16 Fire.

    17 Wind, air. ātman is used as the last member of comp. in the sense of ‘made or consisting of’; (pb) see ātmaka. The form tman is also found to be used; kṛtārthaṃ manyate tnānaṃ Mb. [cf. Gr. atmos, aitmen]

    Comp.

    — adhīna a.

    1 dependent on oneself, independent.

    2 sentient. existing. (

    — naḥ)

    1 a son.

    2 a wife's brother.

    3 the jester or vidūṣaka (in dramatic literature).

    — anurūpa a. worthy of oneself; Ku. 1. 18; R. 1. 33.

    — anugamanaṃ personal attendance; R. 1. 88.

    — apahāra. concealing oneself; kathaṃ vā ātmāpahāraṃ karoti Ś. 1.

    — apahārakaḥ one who pretends to belong to a higher class than his own, an impostor, a pretender.

    — ādiṣṭa a. self-counselled. (

    — ṣṭaḥ) a treaty dictated by the party wishing it himself; H. 4. 121.

    — ārāma a.

    1 striving to get knowledge (as an ascetic or yogin), seeking spiritual knowledge; ātmārāmā vihitaratayāṃ nirvikalpe samādhau Ve. 1. 23.

    2 selfpleased, delighted in self; Bh. 3. 93; cf. Bg. 5. 24.

    — āśin m. a fish supposed to feed on its young, or on the weakest of its species; cf. matsyā iva janā nityaṃ bhakṣayaṃtiparasparaṃ . Rām.

    — āśraya a. dependent on oneself or on his own mind. (

    — yaḥ)

    1 self dependence.

    2 innate idea, abstract knowledge independent of the thing to be known.

    — īśvara a. self-possessed, master of self; ātmeśvarāṇāṃ na hi ja nu vighnāḥ samādhibhedaprabhavo bhavaṃti Ku. 3. 40.

    — udayaḥ self-exaltation or elevation; Śi. 2. 30.

    — udbhava a. born or produced from oneself. (

    — vaḥ)

    1 a son; R. 18. 12.

    2 Cupid.

    3 sorrow, pain. (

    — vā)

    1 a daughter.

    2 intellect.

    3 N. of a plant (māṣparṇī.)

    — upajīvit m.

    1 one who lives by his own labour; Ms. 7. 138.

    2 a day-labourer.

    3 one who lives by his wife (Kull. on Ms. 8. 362).

    4 an actor, public performer.

    — upaniṣad f. N. of an upaniṣad which treats of the supreme spirit.

    — upama a. like oneself. (

    — maḥ) a son.

    — kāma a.

    1 loving oneself, possessed of selfconceit, proud.

    2 loving Brahma or the Supreme spirit only.

    — kāryaṃ one's own business, private affair.

    — kṛta a.

    1 self-executed, done by oneself.

    2 done against one's own self.

    — gata a. produced in one's mind; °to manorathaḥ Ś. 1. (

    — taṃ) ind. aside (to oneself) being considered to be (pb) spoken privately (opp. prakāśaṃ aloud); frequently used as a stage-direction in dramas; it is the same as syagataṃ which is thus defined; aśrāvyaṃ khalu padvastu tadiha syagataṃ mataṃ S. D. 6.

    — gatiḥ f.

    1 course of the soul's existence.

    2 one's own course. °gatyā by one's own act.

    — guptiḥ f. a cave, the hiding place of an animal, lair.

    — grāhin a. selfish, greedy.

    — ghātaḥ

    1 suicide.

    2 heresy.

    — ghātakaḥ, ghātin

    1 a suicide, a self-destroyer; K. 174; vyāpādayet vṛthātmānaṃ svayaṃ yo' gnyudakādibhiḥ . avaidhenaiva mārgeṇa ātmaghātī sa ucyate ...

    2 a heretic.

    — ghaṣaḥ

    1 a cock (calling out to himself).

    2 a crow.

    — jaḥ, janman m.

    — jātaḥ, prabhavaḥ, saṃbhavaḥ

    1 a son; tamātmajanmānamajaṃ cakāra R. 5. 36: tatyāmātmānurūpāyāmātmajanmasamutmukaḥ R. 1. 33; Māl. 1; Ku. 6. 28.

    2 Cupid.

    3 a descendant.

    — jā

    1 a daughter; vaṃdyaṃ yugaṃ caraṇayorjanakātmajāyāḥ R. 13. 78; cf. nagātmajā &c.

    2 the reasoning faculty, understanding.

    — jayaḥ

    1 one's own victory.

    2 victory over oneself, self-denial or abnegation.

    — jñaḥ, vid m. a sage, one who knows himself.

    — jñānaṃ

    1 self-knowledge.

    2 spiritual knowledge, knowledge of the soul or the supreme spirit; Ms. 12. 85, 92.

    3 true wisdom.

    — tattvaṃ

    1 the true nature of the soul or the supreme spirit.

    2 the highest thing. °jñaḥ a sage versed in the Vedānta doctrines.

    — tuṣṭi a. self-satisfied. (

    — ṣṭiḥ f.) self. satisfaction.

    — tyāgaḥ

    1 self-sacrifice.

    2 suicide.

    — tyāgin m.

    1 a suicide; ātmatyāgityo nāśaucodakabhājanāḥ Y. 3. 6.

    2 a heretic, an unbeliever.

    — trāṇaṃ

    1 self-preservation.

    2 a bodyguard.

    — darśaḥ a mirror; prasādamātmīyamivātmadarśaḥ R. 7. 68.

    — darśanaṃ

    1 seeing oneself.

    2 spiritual knowledge, true wisdom; Y. 3. 157; cf. Ms. 12. 91.

    — dā a. Ved. granting one's existence or life.

    — dānaṃ self-sacrifice, resigning oneself

    — dūṣi a. Ved. corrupting the soul; self-destroying.

    — devatā a tutelary deity.

    — drohin a.

    1 self-tormenting, fretful.

    2 a suicide.

    — niṃtya a. being constantly in the heart, greatly endeared to oneself.

    — niṃdā self-reproach.

    — nivedanaṃ offering oneself (as a living sacrifice to the deity).

    — niṣṭha a. (pb) one who constantly seeks for spiritual knowledge.

    — parājita a. one who has lost himself (Ved.).

    — purāṇaṃ N. of a work elucidating the Upaniṣads (consisting of 18 chapters).

    — prabodhaḥ

    1 cognition of the soul; self-consciousness.

    2 title of an upaniṣad.

    — prabha a. self-illuminated.

    — pravādaḥ conversation about the supreme spirit.

    — praśaṃsā self-praise.

    — baṃdhuḥ, bāṃdhavaḥ

    1 one's own kinsman; ātmamātuḥ svamuḥ putrā ātmapituḥ svasuḥ sutāḥ . ātmamātulaputrāśca vijñeyā hyātmabāṃdhavaḥ Śabdak., i. e. mother's sister's son, father's sister's son, and mother's brother's son.

    2 the soul, the self.

    — bodhaḥ

    1 spiritual knowledge.

    2 knowledge of self.

    — bhāvaḥ

    1 existence of the soul.

    2 the self proper, peculiar nature.

    3 the body.

    — bhū a. self-born, self-existent. (

    — bhūḥ)

    — yoniḥ

    1 N. of Brahmā; vacasyavasite tasmin sasarja giramātmabhūḥ Ku. 2. 53, 3. 16, 5. 81.

    2 N. of Viṣṇu.

    3 of Śiva; Ś. 7. 35.

    4 Cupid, god of love; Ku. 3. 70.

    5 a son (

    — bhūḥ f.)

    1 a daughter.

    2 talent, understanding.

    — bhūta a.

    1 self-produced; peculiar, belonging to.

    2 attached, devoted, faithful; Ms. 7. 217 (Kull. = ātmatulya). (

    — taḥ)

    1 a son.

    2 Cupid. (

    — tā)

    1 a daughter.

    2 talent.

    — bhūyaṃ

    1 peculiarity, own nature.

    2 Brahma.

    — mātrā a portion of the Supreme spirit.

    — mānin a. self respecting, respectable.

    2 arrogant, proud.

    — mūrtiḥ

    1 a brother; bhrātā svamūrtirātmanaḥ

    2 soul, supreme spirit.

    — mūlī N. of a plant (durālabhā).

    — mūli n. the universe.

    — yājin

    1 sacrificing for oneself or himself. (

    — m.) a learned man who studies his own nature and that of the soul (of others) to secure eternal felicity, one who looks upon all beings as self; sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani . samaṃ paśyannātmayājī svārājyamadhigachati; Ms. 12. 91.

    — yoniḥ = °bhū (m.) q. v. Ku. 3. 70.

    — rakṣā

    1 N. of a plant (iṃdravāruṇīvṛkṣa).

    2 self-protection.

    — lābhaḥ birth, production, origin; yairātmalābhastvayā labdhaḥ Mu. 3. 1. 5. 23; Ki. 3. 32, 17. 19, 18. 34; K. 239.

    — loman

    1 the hair of the body.

    2 the beard.

    — vaṃcaka a. selfdeceiver.

    — vaṃcanā self-delusion; selfdeception.

    — vadhaḥ, vadhyā, hatyā. suicide.

    — vaśa a. depending on one's own will; Ms. 4. 159, 160 (pb) (

    — śaḥ)

    1 self-control, self-government.

    2 one's control, subjection; °śaṃ nī, °vaśīkṛ to reduce to subjection, win over.

    — vaśya a. having control over self, self-possessed, self-restrained.

    — vikrayaḥ sale of oneself or one's own liberty; Ms. 11. 60.

    — vid m.

    1 a wise man, sage; as in tarati śokamātmavit.

    2 knowing one's own self (family &c.); Śi. 2. 116.

    3 N. of Śiva.

    — vidyā knowledge of the soul, spiritual knowledge; Ms. 7. 43.

    — vivṛddhiḥ, vṛddhiḥ f. self-exaltation.

    — vīra a.

    1 mighty, powerful, strong.

    2 appropriate, suitable, good for oneself (as diet &c.).

    3 existent, sentient. (

    — raḥ)

    1 a son.

    2 wife's brother.

    3 a jester (in dramas).

    — vṛttaṃ, vṛttāṃtaḥ account of one's own self, autobiography.

    — vṛtti a. dwelling in Ātman or soul. (

    — ttiḥ f.)

    1 state of the heart; Ku. 5. 76.

    2 action as regards oneself, one's own state or circumstance; vismāyayan vismitamātmavṛttau R. 2. 33.

    3 practising one's own duties or occupation.

    — śaktiḥ f. one's own power or ability, inherent power or effort; daivaṃ nihatya kuru pauruṣamātmaśattayā Pt. 1. 361 to the best of one's power.

    2 illusion.

    — śalyā N. of a plant (śatāvarī).

    — ślāghā, stutiḥ f. self-praise, boasting, bragging.

    — saṃyamaḥ self-restraint.

    — sad a. Ved. dwelling in oneself.

    — saṃtuṣṭa a. self-sufficient.

    — sani a. Ved. granting the breath of life.

    — sama a. worthy of oneself, equal to oneself; Ku. 3. 13.

    — saṃdehaḥ

    1 internal or personal doubt.

    2 risk of life, personal risk.

    — saṃbhavaḥ,

    — samudbhavaḥ

    1 a son; cakāra nāmnā raghumātmasaṃbhavaṃ R. 3. 21, 11. 57, 17. 8.

    2 Cupid, god of love.

    3 epithet of Brahmā, Viṣṇu, or Śiva.

    4 the Supreme being (paramātman). (

    — vā)

    1 a daughter.

    2 understanding, intellect.

    — saṃpanna a.

    1 self-possessed.

    2 talented, intelligent; R. 18. 18.

    — siddhiḥ f. self-aggrandizement.

    — mukha a. self-delighted. (

    — khaṃ) the highest bliss.

    — han a.

    1 one who kills his own soul (neglects its welfare &c.).

    2 a suicide, self-destroyer.

    3 a heretic, unbeliever.

    4 a priest in a temple, (pb) a servant or attendant upon an idol.

    — hananaṃ, hatyā suicide.

    — hita a. beneficial to oneself. (

    — taṃ) one's own good or welfare.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 60.
    ātmán m. breath, life, spirit, soul; the supreme spirit or all-soul; nature, character; self, one's self (as refl. pron.). Often °— one's own; —° = ātmaka. Instr. w. an ordin. number v. seq.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 38, col. 2.
    ātman ātmán, m. breath; soul; life, self
    (sg. = rfl. prn.); essence, nature, peculiarity;
    body; intellect, understanding; universal soul.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 135, col. 1.
    ātmán m. (variously derived fr. an, to breathe; at, to move; vā, to blow; cf. tmán) the breath, RV.
    ☞ p. 135, col. 1.
    the soul, principle of life and sensation, RV.; AV. &c.
    ☞ p. 135, col. 1.
    the individual soul, self, abstract individual [e.g. ātmán (Ved. loc.) dhatte, or karoti, ‘he places in himself’, makes his own, TS. v; ŚBr.; ātmanā akarot, ‘he did it himself’, Kād.; ātmanā vi-√ yuj, ‘to lose one's life’, Mn. vii, 46; ātman in the sg. is used as reflexive pronoun for all three persons and all three genders, e.g. ātmānaṃ sā hanti, ‘she strikes herself’; putram ātmanaḥ spṛṣṭvā nipetatuḥ, ‘they two having touched their son fell down’, R. ii, 64, 28; see also below s.v. ātmanā]
    ☞ p. 135, col. 1.
    essence, nature, character, peculiarity (often ifc., e.g. karmātman, &c.), RV. x, 97, 11, &c.
    ☞ p. 135, col. 1.
    the person or whole body considered as one and opposed to the separate members of the body, VS.; ŚBr.
    ☞ p. 135, col. 1.
    the body, Ragh. i, 14; RāmatUp.
    ☞ p. 135, col. 1.
    (ifc.) ‘the understanding, intellect, mind’, see naṣṭātman, mandā°
    ☞ p. 135, col. 1.
    the highest personal principle of life, Brahma (cf. paramātman), AV. x, 8, 44; VS. xxxii, 11; ŚBr. xiv, &c.
    ☞ p. 135, col. 1.
    effort, L.
    ☞ p. 135, col. 1.
    (= dhṛti) firmness, L.
    ☞ p. 135, col. 1.
    the sun, L.
    ☞ p. 135, col. 1.
    fire, L.
    ☞ p. 135, col. 1.
    a son, L.;
    ☞ p. 135, col. 1.
    ātman [Old Germ. ātum; Angl.Sax. ædhm; Mod. Germ. Athem, Odem; Gk. ἀϋτμήν, ἀτμός (?).]

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 90, col. 1.
    ātman

    m. (-tmā)

    1. The soul.

    2. The natural temperament or disposition.
    3. BRAHM, the supreme deity and soul of the universe, or more
    usually in this sense paramātmā.

    4. Life, spirit, the vivifying soul in
    opposition to the sentient; commonly also jīvātmā.

    5. Body.

    6.
    Care, effort, pains.

    7. Firmness.

    8. The understanding, the intellect.
    9. The mind or faculty of reason.

    10. The sun.

    11. Fire.

    12. Wind,
    air.

    13. A son.

    14. The self, the abstract individual.

    E. āṅ, ata to
    go, manin Unādi aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 323.
    ātman m. [at-maniṇ Uṇ 4.152 said to be from an to breathe also] 'ātmā yatno dhṛtirbuddhiḥ svabhāvo brahmavarṣma ca' ityamaraḥ 1 The soul, the individual soul, the breath, the principle of life and sensation; kimātmanā yo na jitendriyo bhavet H.1; ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu Kaṭh.3.3. (In ātmā nadī saṃyamapuṇyatīrthā H.4.87 ātman is compared to a river). -2 Self, oneself; in this sense mostly used reflexively for all three persons and in the singular number, masculine gender, whatever be the gender or number of the noun to which it refers; anayā cintayātmāpi me na pratibhāti Ratn.1; āśramadarśa- nena ātmānaṃ punīmahe Ś.1; guptaṃ dadṛśurātmānaṃ sarvāḥ svapneṣu vāmanaiḥ R.10.60,4.35,14.57; Ku.6.20; devī... prāptaprasavamātmānaṃ gaṅgādevyāṃ vimuñcati U.7.2; gopāyanti kulastriya ātmānamātmanā Mb.; K.107; sometimes used in pl. also; ātmanaḥ stuvanti Śi.17.19; Māl.8. -3 Supreme deity and soul of the universe, Supreme Soul, Brahman; tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūtaḥ T. Up.2.1.1; Ms.1.15,12.24. -4 Essence, nature; kāvyasyātmā dhvaniḥ S. D., see ātmaka below. -5 Character, peculiarity; ātmā yakṣmasya naśyati Rv.10.97.11. -6 The natural temperament or disposition; Bhāg.11.22.20. -7 The person or whole body (considered as one and opposed to the separate members of it); sthitaḥ sarvonnatenorvīṃ krāntvā merurivātmanā R.1.14; yosyātmanaḥ kārayitā Ms.12.12; Ki.9.66. -8 Mind, intellect; mandātman, naṣṭātman, mahātman &c. atha rāmaḥ prasannātmā śrutvā vāyu- sutasya ha Rām.6.18.1. -9 The understanding; cf. ātma- saṃpanna, ātmavat &c. -10 Thinking faculty, the faculty of thought and reason. -11 Spirit, vitality, courage; tyaktvā''tmānamathābravīt Mb.12.180.6. -12 Form, image; ātmānamādhāya Ku.3.24 assuming his own form; 2.61; saṃropite'pyātmani Ś.6.24 myself being implanted in her. -13 A son; 'ātmā vai putranāmāsi' iti śruteḥ | tasyātmā śitikaṇṭhasya Śi.2.61. -14 Care, efforts, pain. -15 The sun. -16 Fire. -17 Wind, air. -18 Mental quality; bāhuśrutyaṃ tapastyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā | bhāvaśuddhirdayā satyaṃ saṃyamaścātmasaṃpadaḥ || Mb.12.167.5. ātman is used as the last member of comp. in the sense of 'made or consisting of'; see ātmaka. The form tman is also found to be used; kṛtārthaṃ manyate tmānaṃ Mb. [cf. Gr. atmos, aitmen] -Comp. -adhīna a. 1 dependent on oneself, independent. -2 sentient, existing. (-naḥ) 1 a son. -2 a wife's brother. -3 the jester or vidūṣaka (in dramatic literature). -anurūpa a. worthy of oneself; tasyāmātmānurūpāyāmātmajanmasamutsukaḥ Ku. 1.18; R.1.33. -anugamanam peronal attendance; śaśvadā- tmānugamanena gām R.1.88. -apahāraḥ concealing oneself; kathaṃ vā ātmāpahāraṃ karomi Ś.1. -apahārakaḥ one who pretends to belong to a higher class than his own, an impostor, a pretender; yo'nyathā santamātmānamanyathā satsu bhāṣate | sa pāpakṛttamo loke stena ātmāpahārakaḥ || Ms.4.255. -ādiṣṭa a. self-counselled. (-ṣṭaḥ) a treaty dictated by the party wishing it himself; svasainyena tu saṃghānamātmādiṣṭa udāhṛtaḥ H.4.121. -ānanda a. Rejoicing in the soul or Supreme Spirit; ātmamithunaḥ ātmānandaḥ Ch. Up.7.25.2. -ārāma a. 1 striving to get knowledge; (as an ascetic or yogin), seeking spiritual knowledge; ātmārāmā vihitaratayo nirvikalpe samādhau Ve.1.23. -2 selfpleased, delighted in self; ātmārāmaḥ phalāśī. see ātmānanda Bh.3.93; cf. Bg.5.24. -āśin m. a fish supposed to feed on its young, or on the weakest of its species; cf. matsyā iva janā nityaṃ bhakṣayanti parasparam Rām. -āśraya a. 1 dependent on oneself or on his own mind. -2 About or relating to oneself; kaulīnamātmāśrayamācacakṣe R.14.36. (-yaḥ) 1 self dependence. -2 innate idea, abstract knowledge independent of the thing to be known. -īśvara a. Self-possessed, master of self; ātmeśvarāṇāṃ na hi jātu vighnāḥ samādhibhedaprabhavo bhavanti Ku.3.40. -udayaḥ self-exaltation or elevation; ātmodayaḥ parajyānirdvayaṃ nītiritīyati Śi.2.30 -udbhava a. born or produced from oneself. (-vaḥ) 1 a son; ātmodbhave varṇacatuṣṭayasya R.18.12. -2 Cupid. -3 sorrow, pain. (-vā) 1 daughter. -2 intellect. -3 N. of a plant (māṣaparṇī; Mar. rānauḍīda). -upajīvin m. 1 one who lives by his own labour; Ms.7.138. -2 a day-labourer. -3 one who lives by his wife (Kull. on Ms.8.362). -4 an actor, public performer. -upaniṣad f. N. of an upaniṣad which treats of the Supreme Spirit. -upama a. like oneself. (-maḥ) a son. -aupamyam Likeness to self. ātmaupamyena sarvatra Bg.6.32. -karman One's own duty; ātmaupakarmakṣamaṃ dehaṃ kṣātro dharma ivāśritaḥ R. -kāma a. 1 loving oneself, possessed of self-conceit, proud; ātmakāmā sadā caṇḍī Rām.2.70.10. -2 loving Brahman or the Supreme Spirit only; bhagavan vayamātmakāmāḥ Maitr. Up.7.10. -kāryam one's own business, private affair. -kṛta a. 1 self-executed, done by oneself; paurā hyātmakṛtādduḥkhādvipramocyā nṛpātmajaiḥ Rām.2.46.23. -2 done against one's own self; Vāj.8.13. -gata a. produced in one's mind; ˚to manorathaḥ Ś.1. (-tam) ind. aside (to oneself) being considered to be spoken privately (opp. prakāśam aloud); frequently used as a stage-direction in dramas; it is the same as svagatam which is thus defined; aśrāvyaṃ khalu yadvastu tadiha svagataṃ matam S. D.6. -gatiḥ f. 1 course of the soul's existence. -2 one's own course; Bhāg.5.17.3. ˚gatyā by one's own act. -guptā The plant Mucuna Pruritus Hook (Mar. kuyalī). -guptiḥ f. a cave, the hiding place of an animal, lair. -grāhin a. selfish, greedy. -ghātaḥ 1 suicide. -2 heresy. -ghātakaḥ, -ghātin 1 a suicide, a self-destroyer; K.174; vyāpādayed vṛthātmānaṃ svayaṃ yo'ganyudakā- dibhiḥ | avaidhenaiva mārgeṇa ātmaghātī sa ucyate || -2 a heretic. -ghoṣaḥ 1 a cock (calling out to himself). -2 a crow. -3 One who flatters himself. cf. ātmaghoṣo vāyase syādātma- stutipare'pi ca Nm. -jaḥ, -janman m. -jātaḥ, -prabhavaḥ, -saṃbhavaḥ, -samudbhavaḥ 1 a son; yaḥ sa vāsavanirjetā rāvaṇasyātma- saṃbhavaḥ Rām.6.86.33; hatānnihanmeha nararṣabheṇa vayaṃ sureśātmasamu- dbhavena Mb.7.118.2; tamātmajanmānamajaṃ cakāra R.5.36; tasyāmātmānurūpāyāmātmajanmasamutsukaḥ R.1.33; Māl.1; Ku.6.28. -2 Cupid; mamāyamātmaprabhavo bhūyastvamupayāsyati Rām.4.1.34. -3 a descendant; mṛgayāṃ vicarankāścidvijane janakātmajaḥ Mb.12.309.1. -jā 1 a daughter; vandyaṃ yugaṃ caraṇayorjanakātmajāyāḥ R.13.78; cf. nagātmajā &c. -2 the reasoning faculty, understanding. -jayaḥ 1 one's own victory. -2 victory over oneself, self-denial or abnegation. -jyotis n. The light of the soul or Supreme Spirit (caitanya); kaustubhavyapadeśena svātmajyotirbibhartyajaḥ Bhāg.112.11.10. -jñaḥ, -vid m. a sage, one who knows himself; tasmādātmajñaṃ hyarcayedbhūtikāmaḥ Muṇḍ.3.1.10. -jñānam 1 self-knowledge. -2 spiritual knowledge, knowledge of the soul or the Supreme Spirit; sarveṣāmapi caiteṣāmātmajñānaṃ paraṃ smṛtam Ms.12.85,92. -3 true wisdom. -tattvam 1 the true nature of the soul or the supreme spirit; yadātma- tattvena tu brahmatattvaṃ prapaśyeta Śvet.2.15. -2 the highest thing. ˚jñaḥ a sage versed in the Vedānta doctrines. -tṛpta a. Self-satisfied; ātmatṛptaśca mānavaḥ Bg.3.17. -tuṣṭi a. self-satisfied. (-ṣṭiḥ f.) self-satisfaction. -tyāgaḥ 1 self-sacrifice. -2 suicide. -tyāgin m. a. 1 suicide; ātmatyāginyo nāśaucodakabhājanāḥ Y.3.6. -2 a heretic, an unbeliever. -trāṇam 1 self-preservation. -2 a body-guard; Rām.5. -darśaḥ a mirror; prasādamātmīyamivātmadarśaḥ R.7.68. -darśanam 1 seeing oneself. -2 spiritual knowledge, true wisdom; sarvabhūtātmadarśanam Y.3.157; cf. Ms.12.91. see ātmayājina. -dā a. Ved. granting one's existence or life; ya ātmadā baladā yasya viśva Rv.10.121.2. -dānam self-sacrifice, resigning oneself. -dūṣi a. Ved. corrupting the soul; self-destroying; Av.16.1.3. -devatā a tutelary deity. -drohin a. 1 self-tormenting, fretful. -2 suicide. -nitya a. being constantly in the heart, greatly endeared to oneself. -nindā self-reproach. -nivedanam offering oneself (as a living sacrifice to the deity). -niṣṭha a. one who constantly seeks for spiritual knowledge. -parājita a. one who has lost himself (Ved.) Av.5.18.2. -purāṇam N. of a work elucidating the Upaniṣads (consisting of 18 chapters). -pratyayika a. knowing from one's experience; ātmapratyayikaṃ śāstramidam Mb.12.246.13. -prabodhaḥ 1 cognition of the soul; self-consciousness. -2 title of an upaniṣad. -prabha a. self-illuminated. -pravādaḥ 1 conversation about the Supreme Spirit. -2 N. of the seventh of the fourteen Pūrvas of the Jainas. -praśaṃsā self-praise. -bandhuḥ, -bāndhavaḥ 1 one's own kinsman; ātmamātuḥ svasuḥ putrā ātmapituḥ svasuḥ sutāḥ | ātmamātulaputrāśca vijñeyā hyātmabāndhavāḥ Śabdak. i. e. mother's sister's son, father's sister's son, and mother's brother's son. -2 the soul, the self. -bodhaḥ 1 spiritual knowledge. -2 knowledge of self. -3 N. of a work of Śaṅkarāchārya. -bhāvaḥ 1 existence of the soul; saṃyoga eṣāṃ na tu ātmabhāvāt Śvet.1.2. -2 the self proper, peculiar nature. -3 the body. -bhū a. self-born, self-existent. (-bhūḥ) vacasyavasite tasmin sasarja giramātmabhūḥ Ku.2.53,3.16,5.81. -yoniḥ 1 N. of Brahmā; -2 N. of Viṣṇu. -3 N. of Śiva; Ś.7.35. -4 Cupid, god of love. -5 a son. (-bhūḥ f.) 1 a daughter. -2 talent, understanding. -bhūta a. 1 self-produced; peculiar, belonging to. -2 attached, devoted, faithful; tatrātmabhūtaiḥ kālajñairahāryaiḥ paricārakaiḥ Ms.7.217 (Kull. = ātmatulya). (-taḥ) 1 a son. -2 Cupid. (-tā) 1 a daughter. -2 talent. -bhūyam 1 peculiarity, own nature. -2 Brahman. -mātrā a portion of the Supreme Spirit. -mānin a. self-respecting, respectable. -2 arrogant, proud; vivekaśūnyaḥ prabhurātmamānī, mahānanarthaḥ suhṛdāṃ batāyam Bk.12.83. -mūrtiḥ 1 a brother; bhrātā svamūrtirātmanaḥ -2 soul, Supreme Spirit. -mūla a. self-luminous, shining (God); sa ātmamūlo'vatu māṃ parātparaḥ Bhāg.8.3.4. -mūli n. the universe. -mūlī N. of a plant (dūrālabhā; Mar. dhamāsā). -yājin 1 sacrificing for oneself or himself. m. a learned man who studies his own nature and that of the soul (of others) to secure eternal felicity, one who looks upon all beings as self; sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | samaṃ paśyannātmayājī svārājyamadhigacchati || Ms.12.91. -yoniḥ = ˚bhū m. a. v. dadarśa cakrīkṛtacārucāpaṃ prahartumabhyudyatamātmayonim Ku.3.70. -rakṣā 1 N. of a plant (indravāruṇīvṛkṣa). -2 self protection. -lābhaḥ birth, production, origin; yairātmalābhastvayā labdhaḥ Mu.3.1,5.23; Ki.3.32,17.19,18.34; K.239. -loman 1 the hair of the body. -2 the beard. -vañcaka a. self-deceiver. -vañcanā self-delusion; self-deception. -vadhaḥ, -vadhyā, -hatyā suicide. -vargya a. of one's party or class; udbāhunā juhuvire muhurātmavargyāḥ Śi.5.15. -vaśa a. depending on one's own will; yadyatparavaśaṃ karma tattadyatnena varjayet | yadyadātmavaśaṃ tu syāttattatseveta yatnataḥ || Ms.4.159, sarvamātmavaśaṃ sukham 160. (-śaḥ) 1 self-control, self-government. -2 one's control, subjection; ˚śaṃ nī, ˚vaśīkṛ to reduce to subjection, win over. -vaśya a. having control over self, self-possessed, self-restrained; ātmavaśyairvidheyātmā Bg.2.64. -vikrayaḥ sale of oneself or one's own liberty; Ms.11.59. -vid m. 1 a wise man, sage; as in tarati śokamātmavit; so'haṃ bhagavo mantravidevāsmi nātmavicchrutaँ hyeva Ch. Up.7.1.3. -2 knowing one's own self (family &c.); ya ihātmavido vipakṣamadhye Śi.2.116. -3 N. of Śiva. -vidyā knowledge of the soul, spiritual knowledge; ānvīkṣikīṃ cātmavidyām Ms.7.43. -vivṛddhiḥ, -vṛddhiḥ f. self-exaltation. -vīra a. 1 mighty, powerful, strong. -2 appropriate, suitable, good for oneself (as diet &c.). -3 existent, sentient. (-raḥ) 1 a son. -2 wife's brother. -3 a jester (in dramas); ātmavīraḥ prāṇavati śyālake ca vidūṣake. -vṛttam, -vṛttāntaḥ account of one's own self, autobiography. -vṛtti a. dwelling in Atman or soul. (-ttiḥ f.) 1 state of the heart; kimebhirāśopahatātmavṛttibhiḥ Ku.5.76. -2 action as regards oneself, one's own state or circumstance; vismāyayan vismitamātmavṛttau R.2.33. -3 practising one's own duties or occupation. -śaktiḥ f. one's own power or ability, inherent power or effort; daivaṃ nihatya kuru pauruṣamātmaśaktyā Pt.1.361 to the best of one's power. -2 illusion. -śalyā N. of a plant (śatāvarī). -śuddhiḥ f. self-purification; Ms.11.164; yoginaḥ karma kurvanti saṃgaṃ tyaktvā'tmaśuddhaye Bg.5.11. -ślāghā, -stutiḥ f. self-praise, boasting, bragging. -saṃyamaḥ self-restraint; ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite Bg.4.27. -saṃstha a. Based upon or connected with the person; ātmasaṃsthaṃ manaḥkṛtvā Bg.6.25. -satattvam See ātmatattvam; ātmasatattvaṃ vigaṇayataḥ Bhāg.5.13.24. -sad a. Ved. dwelling in oneself; ātmasadau staṃ mā mā hiṃsiṣṭam Av.5.9.8. -saṃtuṣṭa a. self-sufficient. -sani a. Ved. granting the breath of life. -sama a. worthy of oneself, equal to oneself; kārye guruṇyātmasamaṃ niyokṣye Ku.3.13. -saṃdehaḥ 1 internal or personal doubt. -2 risk of life, personal risk. -saṃbhavaḥ, -samudbhavaḥ 1 a son; cakāra nāmnā raghumātmasaṃbhavam R.3.21,11.57,17.8. -2 Cupid, god of love. -3 epithet of Brahmā, Viṣṇu, or Śiva. -4 the Supreme Being (paramātman). (-vā) 1 a daughter. -2 understanding, intellect. -saṃpanna a. 1 self-possessed; Pt.1.49. -2 talented, intelligent; tamātmasaṃpannamaninditātmā kṛtvā yuvānaṃ yuvarājameva R.18.18. -saṃbhāvanā self-conceit; K. -siddhiḥ f. self-aggrandizement, attainment of object or purpose; āgacchadātmasiddhyarthaṃ gokarṇasyāśramaṃ śubham Rām.7.9.47. -sukha a. self-delighted. (-kham) the highest bliss. -stha a. At one's own disposal (svādhīna); tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam Rām.2.21.8. -han a. 1 one who kills his own soul (neglects its welfare &c.); ye ke cātmahano janāḥ Śvet.3. -2 a suicide, self-destroyer. -3 a heretic, unbeliever. -4 a priest in a temple, a servant or attendant upon an idol. -hananam, -hatyā suicide. -hita a. beneficial to oneself. (-tam) one's own good or welfare.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 71, col. 2.
    ātman ātman m. âme; esprit; intelligence, pensée: ātmā eva ātmano bandhur, ātmā eva ripur ātmanas l'âme est son propre allié, elle est aussi son propre ennemi.

    Le principe de la vie.

    L'âme universelle ou suprême.

    Le feu, le soleil, l'air, considérés comme origine de la vie.

    Qqf. les qualités ou états de l'âme: fermeté, souci, effort, etc.

    ātman tient souvent lieu du pronom réfléchi pour les trois personnes et pour les trois nombres: jitātman qui s'est vaincu soi-même; tam putram ātmanas spṛṣṭvā nipetatus ayant touché leur fils ils tombèrent tous deux à terre.

    Ce mot représente aussi qqf. le régime du verbe et tient lieu de pronom: jñāsyasy ātmānam balādhikam tu sauras que je suis le plus fort.

    L'emploi varié de ce mot se rapproche de celui du mot grec .

    A la fin des adjectifs composés, ātman et ātmaka attribuent en propre au substantif la chose désignée par le commencement du mot: rasātmaka savoureux, dont une propriété est la saveur.

    ātmagatam adv. (gam) en faisant un retour sur soi-même, en se parlant à soimême.

    ātmaguptā f. carpopogon pruriens, bot.

    ātmaghoṣa m. (ghuṣ) coq, corbeau.

    ātmaja m. (jan) fils, quand c'est le père qui parle ou qu'on parle du père.

    F. ātmajā fille. Intelligence.

    ātmajanman m. fils.

    ātmatṛpta a. (tṛp) qui trouve sa joie en soi, satisfait de soi.

    ātmadarśa m. (dṛś) m à m. instrument pour se voir soi-même, c-à-d. un miroir.

    ātmanepada n. (pad) la voix moyenne, tg.

    ātmanīna a. (sfx. īna) personnel; qui a une âme vivante et pensante.

    — S. m. fils; beau-frère d'un homme marié.

    Homme égoïste, personnel.

    ātmaprabha a. (bhā) qui brille par soimême.

    ātmabhāva m. (bhū) existence individuelle de l'âme ou du corps, soi-même, le corps, Bd.

    ātmabhāvastha a. (sthā) qui se tient dans sa propre essence, qui n'en sort pas.

    ātmabhū m. m à m. celui qui existe par soi, c-à-d. brahmā, ou viṣṇu, ou śiva, ou anaṅga.

    ātmamāyā f. (māyā) la magie propre à qqn. ou à qqc., sa vertu magique.

    ātmamūlī f. (mūla) hedysarum alhagi, bot.

    ātmambhari m. (bhṛ) qui se nourrit soimême [sans songer aux autres], gourmand, glouton.

    ātmayoni m. (yoni) comme ātmabhū.

    ātmarati a. (ram) qui trouve sa joie en soi-même; content de soi.

    ātmavat a. maître de soi, qui se possède.

    ātmavinigraha m. (grah) empire sur soimême.

    ātmasambhava m. (sam-bhū) fils.

    ātmasaṃstha a. (sthā) affermi, recueilli en soi-même.

    ātmasāt adv. personnellement, en propre: ātmasāt kṛta devenu la propre personne de qqn., qui la vaut, qui la représente. [Cf. bhasmasāt kṛta.]

    ātmahan a. (han) qui se tue soi-même; qui sert les idoles.

    ātmādhīna a. (adhīna) qui dépend de soimême.

    Qui dépend de la vie d'un autre; fils; beau-frère.

    Qui se met en avant, qui blâme les autres et n'est satisfait que de soi.

    ātmāśin m. (aś) qui se mange soi-même, poisson.

    ātmika a. comme ātmaka.

    ātmīya a. mien, tien, sien; propre, personnel. M§ 63, 64;

    proche parent, comme en franç. les miens, les tiens, les siens, etc.

    ātmaupamya n. (upamā) l'identité personnelle.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 112, col. 2.
    ātman- m. âme, principe spirituel, intelligence , le soi ou le moi ; soi, se (pron. réfléchi au sg.) ; essence ; corps ; forme ; âme universelle , Brahma ; ātmanā (de) soi-même ; ātmīkṛ- prendre possession, s'approprier ; ātmasāt. kṛ- id. ; rendre pareil à soi ; °ātma- ifc.

    ātma-kāma- a. qui s'aime ; qui aime l'ātman .

    °kṛta- a. v. fait ou provoqué par soi.

    °gata- a. qui est sur soi ; -am en aparté.

    °gati- f. sa propre voie; -yā de son propre fait.

    °ghātaka- °ghātin- ag. qui se donne la mort.

    °ja- a. né de soi-même ; m. fils ; f. -ā- fille ; -tā- f. fait d'être un fils.

    °janman- nt. naissance d'un fils ; m. fils.

    °jña- ag. qui se connaît ; qui connaît l'ātman .

    °jñāna- nt. connaissance de soi ; de l'ātman.

    °jyotis- nt. lumière de l'âme suprême ; a. qui reçoit la lumière de soi-même.

    °tattva- nt. (sa) propre nature ; nature de l'ātman.

    °tantra- nt. base du sentiment du soi ; devoirs envers soi : a. qui ne dépend que de soi.

    °tṛpta- a. v. qui se suffit, content de soi.

    °tyāga- m. suicide ; -in- a. qui se tue.

    °trāṇa- nt. moyen de se sauver ; garde du corps ; °trāṇa-parigraha- m. préposé à la garde du corps.

    °darśa- m. miroir.

    °dāna- nt. don de soi.

    °deva- m. n. d'un Brâhmane.

    °doṣa- m. (sa) propre faute.

    °nitya- a. inné.

    °nindā- f. reproche adressé à soi-même.

    °nivedana- nt. fait de s'offrir à une divinité.

    °pa- a. gardien de sa personne.

    °pakṣa- m. son propre parti.

    °parityāga- m. sacrifice de soi.

    °pāta- m. renaissance.

    °pūjā- f. louange de soi.

    °pratikṛti- f. réflexion de sa propre image.

    °pratyayika- a. qu'on doit apprendre soi-même.

    °prabha- a. qui brille de soi-même.

    °praśaṃsaka- °praśaṃsin- ag. qui se vante, fanfaron.

    °praśaṃsā- f. vantardise.

    °bodha- a. qui connaît l'ātman.

    °bhaya- nt. crainte pour soi.

    °bhava- m. manifestation de soi; Kāma ; a. provenant de soi.

    °bhāva- m. présence de soi ; personnalité, soi.

    °bhū- m. Brahma : Viṣṇu ; Śiva ; Kāma : un Brâhmane.

    °bhūta- a. v. (entièrement) dévoué à.

    °bhūya- nt. essence propre.

    °yājin- a. qui se sacrifie (fig..

    °yoga- m. union avec l'ātman.

    °yoni- m. Brahma ; Viṣṇu ; Kāma.

    °rakṣaṇa- nt. fait de se ménager.

    °ruha- a. qui croît sur soi.

    °lābha- m. avantage ; naissance.

    °vacana- nt. (sa) propre parole.

    °vañcaka- a. qui se trompe soi-même.

    °vadha- m. °vadhyā- f. suicide.

    °varga- m. (son) propre parti.

    °vaśa- a. qui dépend de sa propre volonté.

    °vaśya- a. qui est à (sa) discrétion.

    °vikraya- m. vente de sa liberté.

    °vid- ag. qui connaît l'ātman ; °vittā- f. fait de connaître l'ātman ou de se connaître ; °vidyā- f. id.

    °vidhitsā- f. égoïsme.

    °vṛtti- f. état où l'on se trouve ; intervention de qq'un en personne.

    °śaṃsā- f. louange (qu'on fait) de soi.

    °śakti- f. pouvoir personnel : tyā selon ses forces.

    °śuddhi- f. purification de soi.

    °ślāgha- -in- a. qui se loue soi-même.

    °saṃyama- m. fait de se maîtriser.

    °saṃvāda- m. débat avec soi-même.

    °saṃstha- a. attaché à soi ; situé ou dirigé en soi; m. fait de diriger vers soi (la pensée de qq'un) ; -ā- f. de demeurer avec soi.

    °saṃtāna- m. fils.

    °saṃdeha- m. risque personnel.

    °sama- a. égal à soi ; -tā- f. égalité avec soi.

    °samarpaṇa- nt. fait de s'offrir à une divinité .

    °saṃbhava- m. fils ; Kāma ; -ā- f. fille.

    °saṃbhāva- m. fait de devenir ātman.

    °saṃbhāvanā- f. croyance (excessive) en soi.

    °saṃbhāvita- a. infatué de soi-même.

    °saṃmita- a. qui ressemble à l'ātman ; qui se mesure par soi.

    °stava- m. °stuti- f. louange de soi.

    °han- ag. qui se tue ; qui tue son âme.

    ātmādhika- a. plus cher que soi.

    ātmādhīna- a. qui dépend de soi.

    ātmānapekṣa- a. qui ne prend pas garde à soi.

    ātmāparādha- m. offense personnelle.

    ātmāpahāra- m. dissimulation ; -ka- a. qui feint d'être plus qu'il n'est ; -in- id.

    ātmārtham -the adv. pour, en vue de soi.

    ātmābhilāṣa- m. désir qu'on a de soi.

    ātmāmiṣa- m. paix conclue au prix de sa propre armée.

    ātmārāma- a. qui se plaît à soi : à l'ātman.

    ātmārtham -e adv. pour soi, en vue de soi.

    ātmecchā- f. désir qu'on a de l'ātman.

    ātmeccvara- m. maître de soi.

    ātmotkarṣa- m. prévalence de soi ; orgueil.

    ātmodbhava- m. fils.

    ātmopajīvin- a. qui n'a à entretenir que soi-même.

    ātmaupamya- nt. égalité avec soi ; -ena en se prenant pour critère.

    ātmaṃ-bhari- a. qui prend soin de soi, égoïste ; parasite ; -tva- nt. égoïsme ; -tā- f. id.

    ātmanā-tṛtīya- °dvitīya- °pañcama- °saptama- a. accompagné de deux, d'un, de quatre , etc.

    ātmane-pada- nt. sg. pl. moyen (gramm.).

    ātmī-bhāva- m. fait de devenir ātman, absorption dans l'ātman suprême.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 82.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 621.
    ātmán m. Uṇ. 4, 154.

    1) Hauch: ā̀tmānàṃ vasyô àbhi vātâmarcata ṚV. 10, 92, 13. ā̀tmevà vātàḥ svasârāṇi gacchatam 34, 7. ā̀tmā tè vātò rajà ā nâvīnot 7, 87, 2. ā̀tmā dèvānā̀ṃ bhuvânasyà garbhô yathāvàśaṃ carati dèva eṣâḥ (vātaḥ) 10, 168, 4.

    — 2) Seele, als Princip von Leben und Empfindung, im nächsten Gegensatz zum Leibe AK. 1, 1, 4, 7. 3, 4, 35. 209. TRIK. 1, 1, 114. H. 1366. an. 2, 258. MED. n. 38. mā tvā̂ tapatprìya ā̀tmāpìyantàṃ mā svadhîtistànva1^\ ā tîṣṭhipatte ṚV. 1, 162, 20. yattâ ā̀tmanî tànvā̂ṃ ghòramastî AV. 1, 18, 3. 7, 57, 1. samā̀tmā tànuvā̀ mamâ TS. 1, 1, 10, 12. bhūmyā̀ asùrasṛ̂gā̀tmā kvâ svit ṚV. 1, 164, 4. sūryàṃ cakṣûrgacchatù vātâmā̀tmā 10, 16, 3. 107, 7. 8, 3, 24. śàtātmân 1, 149, 3. sūryô mè cakṣùrvātâḥ prā̀ṇò3^\ ntarîkṣamā̀tmā pṛ̂thìvī śarī̂ram AV. 5, 9, 7. 5, 7. 6, 53, 2. 11, 8, 31. VS. 11, 20. TS. 2, 3, 11, 1. ŚAT. BR. 4, 6, 1, 1. 14, 3, 2, 5. Bildlich: sūryâ ā̀tmā jagâtastàsthuṣâśca ṚV. 1, 115, 1. 7, 101, 7. ā̀tmā yàjñasyâ (sutaḥ) 9, 6, 8. 2, 10. ŚAT. BR. 10, 4, 2, 3. bhūtabhṛnna ca bhatūstho mamātmā bhūtabhāvanaḥ BHAG. 9, 5. kimātmanā yo na jitendriyo bhavet HIT. I, 151. u. s. w.

    — 3) das Selbst, die eigene Person; häufig für das pron. refl.: balaṃ dadhā̂na ā̀tmanî ṚV. 9, 113, 1. yakṣmàṃ sarvâsmādā̀tmanàstamìdaṃ vi vṛ̂hāmi te 10, 163, 5. yenâ dèvā pàvitrêṇā̀tmānâṃ punàte sadā̂ SV. II, 5, 2, 8, 5. ā̀tmānâṃ pìtarâṃ pùtraṃ pautrâṃ pitāmàham AV. 9, 5, 30. ā̀tmanā̂ pràjayā̂ 5, 29, 6. 3, 15, 7. 29, 8. 4, 12, 2. 20, 5. sarvābhya eva taddevatābhyo yajamāna ātmānaṃ niṣkrīṇīte AIT. BR. 2, 3. 6, 35. kathaṃ nu punarātmānamāpyāyayeya ŚAT. BR. 3, 9, 1, 3. sa tredhātmānaṃ vyakuruta 10, 6, 5, 3. ātmā vai putranāmāsi 14, 9, 4, 26. nopaspṛśetpṛthivyātmānau tena KĀTY. ŚR. 2, 6, 14. loc. ātman mit dhā oder kar in sich aufnehmen, sich aneignen TS. 5, 1, 9, 6. ŚAT. BR. 3, 1, 3, 27. 2, 5, 3, 4. 4, 5, 4, 5. 1, 8, 1, 42. 3, 1, 4, 6. 5, 2, 1, 2. — yādṛśo 'sya bhavedātmā - tathātmānaṃ nivedayet M. 4, 254. etāvāneva puruṣo yajjāyātmā prajeti ha 9, 45. 130. 10, 28. ātmaiva hyātmanaḥ sākṣī 8, 84. evamātmā pitā mātā śvaśrūḥ śvaśura eva ca . bhartuḥ kulaṃ ca sāvitryā sarvaṃ kṛcchātsamuddhṛtam SĀV. 7, 14. BRĀHMAṆ. 3, 11. ātmaiva tu nalaṃ vetti (den Nala kennt nur sein Selbst) yā cāsya tadanantarā N. 22, 16. mātrāpi ātmā vyāpāditaḥ auch die Mutter brachte sich selbstum's Leben VET. 33, 10. na śocāmyahamātmānam N. 11, 11. 12, 64. BRĀHMAṆ. 1, 32. ŚĀK. 19, 1. 32, 12. 66, 18. darśayātmānam N. 11, 8. ātmānaṃ satataṃ rakṣet M. 7, 213. 170. N. 9, 17. R. 1, 1, 74. ŚĀK. 25, 4. puṇyāśramadarśanena tāvadātmānaṃ punīmahe 7, 20. ubhayoḥ sadṛśavinimayādātmānaṃ vañcitaṃ manye MĀLAV. 50. ātmānamavadhūtaṃ te (nom. pl.) vijñāya R. 1, 66, 22. RAGH. 10, 61. ātmanaiva sahāyena sukhārthī vicarediha M. 6, 49. 7, 46. N. 2, 7. RAGH. 3, 35. ātmanā viyuj seines Lebens verlustig gehen M. 7, 46. udvavarhātmanaścaiva (die Erklärer: ātmanaḥ = paramātmanaḥ, aber nur insofern, als von Brahman's Selbst die Rede ist) manaḥ sadasadātmakam M. 1, 14. nemaṃ tathānuśocāmi jīvitakṣayamātmanaḥ DAŚ. 1, 29. māṃ viddhi vayasyaṃ piturātmanaḥ R. 3, 20, 2. RAGH. 1, 79. 87. vidadhyāddhitamātmanaḥ M. 7, 57. 76. N. 20, 31. R. 1, 7, 17. taṃ putramātmanaḥ spṛṣṭvā - nipetatuḥ 2, 64, 28. jaṭāḥ kṛtvātmanaḥ sarve MBH. 1, 6086. tatprāṇāndehi naḥ putra kuśalaṃ ca tavātmani KATHĀS. 18, 275. śeṣamātmani yuñcīta M. 6, 12. 25. 38. RAGH. 2, 41. na śaśākātmanātmānamiyaṃ dhārayituṃ dharā MBH. 1, 2485. N. 6, 11. gopāyanti kulastriya ātmānamātmanā 18, 8. M. 9, 12. ātmanyātmānamādhāya MBH. 3, 10966. ṛtuparṇasya vai kāmamātmārthaṃ ca karomyaham N. 19, 8. yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ . tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam .. R. 2, 21, 8. bhartāramātmasadṛśaṃ sukṛtairgatā tvam ŚĀK. 88. 98, 9. RAGH.1, 88. kṣemyām - parityajennṛpo bhūmimātmārtham M. 7, 212. tataḥ svātmavinodāya - sā jagāda KATHĀS. 13, 52. grāmeṣvātmavisṛṣṭeṣu - amoghāḥ pratigṛhṇantau - āśiṣaḥ RAGH. 1, 44. ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ MBH. 2, 1542. ātmaparāvabodha ein gegenseitiges Erkennen RAGH. 7, 38. Als Regel kann man aufstellen, dass ātman wie das gerund. auf das logische Subject, die in Wirklichkeit thätig gedachte Person, selbst wenn sie zu ergänzen ist, bezogen werden muss: asvatantrāḥ striyaḥ kāryāḥ puruṣaiḥ svairdivāniśam . viṣayeṣu ca sajjantyaḥ saṃsthāpyā ātmano (d. i. puruṣāṇāṃ) vaśe .. M. 9, 2. saṃropite 'pyātmani (d. i. mayi) dharmapatnī tyaktā mayā ŚĀK. 151. asmānsādhu vicintya saṃyamadhanānuccaiḥkulaṃ cātmanaḥ (d. i. tava) - sāmānyapratipūrvakamiyaṃ dāreṣu dṛśyā tvayā 92. bhāryā putro 'tha duhitā sarvamātmārthamiṣyate (ātman ist auf das zu iṣyate zu ergänzende logische Subject zu beziehen) BRĀHMAṆ. 2, 3. Bisweilen ist ātman auf die zunächst stehende Person zu beziehen, wenn diese auch in einem untergeordneten Verhältniss zum grammatischen Subject steht: saṃprekṣamāṇā putraṃ te nānurūpamivātmanaḥ (d. i. te) BRĀHMAṆ. 2, 18. jñāsyasyadya samāgamya mayātmānaṃ (d. i. māṃ) balādhikam HIḌ. 4, 14. Der instr. ātmanā wird mit einem num. ordin. componirt; eine solche Zusammensetzung entspricht dem deutschen selbander, selbdritt u. s. w. P. 6, 3, 6 (ursprünglich ein Vārtt.). ātmanāsaptamo rājā niryayau gajasāhvayāt MBH. 17, 25. ātmanāpañcamaṃ dṛṣṭvā mām R. 4, 5, 9. 5, 89, 47. tataḥ praviśatyātmanānṛtīyo vaikhānasaḥ ŚĀK. 6, 17. ātmanādvitīyena mantraḥ kāryo mahībhṛtā HIT. III, 37. Nach KAIY. zu P. 6, 3, 5 sagt man auch ātmapañcama . Sehr häufig erscheint ātman in der Bedeutung das Selbst, die eigene Person am Ende eines adj. comp. nach einem adj.: prītātman M. 1, 60. R. 1, 9, 64. vinītā° M. 7, 39. R. 1, 2, 24. niyatā° M. 3, 188. 6, 86. prayatā° 4, 145. 146. saṃskṛtā° 10, 110. duḥkhaparītā° N. 23, 23. prahṛṣṭā° 21, 25. pāpā° R. 1, 1, 32. viṣavimuktā° N. 20, 25. puṣpameghīkṛtā° MEGH. 44. ijyāviśuddhā° RAGH. 1, 68.

    — 4) Wesen, Natur, Eigenthümlichkeit AK. 3, 4, 112. H. 1376. an. 2, 259. MED. n. 38. ā̀tmā yakṣmâsya naśyati ṚV. 10, 97, 11. kāvyasyātmā dhvaniḥ SĀH. D. 6, 18. Besonders häufig am Ende von adj. compp.: karmātman dessen Wesen die That ist M. 1, 22. 53. dharmātman 5, 3. 12, 2. R. 1, 1, 29. 23, 7. kāmātman M. 7, 27. kāmātmatā 2, 2. saṃśayā° BHAG. 4, 40. chāyā° MEGH. 41. Häufig erhält ein solches comp. das suff. ka (s. ātmaka).

    — 5) die Person, die sich im Leib als Einheit darstellt; der Leib im Gegens. zu den Gliedern: ā̀tmannùpasthè na vṛkâsyà lomâ VS. 19, 92. aṅgā̂nyā̀tmanbhìṣajā̀ tadàśvinā̀tmānàmaṅgaiḥ samâdhā̀tsarâsvatī 93. 12, 4. 20, 7. 10. ātmā vai yajñasya yajamāno 'ṅgānyṛtvijaḥ ŚAT. BR. 9, 5, 2, 16. 12, 2, 3, 6. sa vā ātmānameva vikṛpati na pakṣapucchāni 7, 2, 2, 8. 3, 1, 44.

    — 6) Körper AK. 3, 4, 112. H. an. 2, 258. MED. n. 39. sarvātiriktasāreṇa sarvatejo'bhibhāvinā . sthitaḥ sarvonnatenorvīṃ krāntvā merurivātmanā RAGH. 1, 14. KULL. erklärt ohne Noth ātman durch Körper M. 12, 12 : yo 'syātmanaḥ kārayitā taṃ kṣetrajñaṃ pracakṣate . yaḥ karoti tu karmāṇi sa bhūtātmocyate budhaiḥ ..

    — 7) Verstand, Intelligenz AK. 3, 4, 112. TRIK. 3, 3, 230. H. an. 2, 258. MED. n. 39. mandātman von geringem Verstande N. 15, 13. naṣṭātmā kalinā spṛṣṭastattadvigaṇayannṛpaḥ . jagāmaikāṃ vane śūnye bhāryāmutsṛjya duḥkhitaḥ 10, 29.

    — 8) die Persönlichkeit in ausgezeichnetem Sinne, das höchste persönliche Lebensprincip, Weltseele, Allgeist (paramātman u. s. w., syn. mit puruṣa) AK.3, 4, 112. H. an. 2, 258. MED. n. 39. tamèva vìdvānna bîbhāya mṛ̀tyorā̀tmānàṃ dhīrâmàjaràṃ yuvā̂nam AV. 10, 8, 44. ā̀tmanā̀tmānâmàbhi saṃ vîveśa VS. 32, 11. sa vā ayamātmā sarveṣāṃ bhūtānāmadhipatiḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ rājā ŚAT. BR. 14, 5, 5, 15 (= BṚH. ĀR. UP. 2, 5, 15). katama ātmeti yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdyantarjyotiḥ puruṣaḥ 7, 1, 6 (= BṚH. ĀR. UP. 4, 3, 7). mahābhāgyāddevatāyā eka ātmā bahudhā stūyate NIR. 7, 4. 14, 1. mahāntameva cātmānam (vgl. mahātman) M. 1, 15. sattvaṃ rajastamaścaiva trīnvidyādātmano guṇān 12, 24. Eine Menge Stellen aus den UPANIṢAD findet man in Ind. St. zusammengestellt. — Die Lexicographen haben noch folgende Bedeutungen:

    9) Fürsorge (yatna, prayatna) AK. 3, 4, 112. H. an. 2, 258. MED. n. 38.

    — 10) Festigkeit AK. H. an. MED.

    — 11) Sonne.

    — 12) Feuer.

    — 13) Wind H. an.

    — 14) Sohn ŚABDAR. im ŚKDR.

    — 15) paravyāvartana DHAR. im ŚKDR. — In den ältern Schriften findet man das ā von ātman nicht selten nach e und go gleich einem kurzen a abgeworfen: eṣu sarveṣu bhūteṣu gūḍho tmā (Bed. 8.) na prakāśate KAṬHOP. 3, 12. abhāvāya na bhūtaye tmanaḥ DRAUP. 5, 9. kṛtārthaṃ manyate tmānam MBH. 1, 7537. 2, 2113. 2521. 3, 12526. so tmakāraṇāt 1, 4016. antardhāya tato tmānam 6713. Im Veda ist der Gebrauch von tman (s. d.) nicht auf diesen Fall beschränkt. — Wohl von an athmen mit suff. man .

    ☞ vol. 5, p. 1097.
    ātman

    3) als pron. reflex. stets im sg. ohne Rücksicht auf die Zahl des Subjects; auf Lebloses bezogen: kaliṅgagaṅgāśabdāvātmānamarpayataḥ SĀH. D. 12, 12. auf das grammatische, nicht auf das logische Subject bezogen: mahiṣyanumariṣyatī . aurveṇa jānatātmānaṃ (= deham Schol.) prajāvantaṃ nivāritā .. BHĀG. P. 9, 8, 3.

    — 5) so v. a. Rumpf WEBER, Nakṣ. 2, 314. Ind. St. 9, 18. 36.

    — 6) ātmatulyasuvarṇa Gold im Gewicht des eigenen Körpers WEBER, RĀMAT. UP. 356.

    — 16) abgekürzt so v. a. ātmopaniṣad Verz. d. Oxf. H. 394,b,3.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 175.
    ātmán, m. [Cu. 588]. Die griechischen Formen ἀϋτμήν, ἀετμόν u. s. w. zeigen, dass ātmán aus *avatmán zusammengezogen ist und auf *av = vā, wehen, zurückgeht. Die Grundbedeutung 1) Hauch tritt mit der ausdrücklichen Parallele vā́ta klar hervor ({34,7}; {603,2}; {994,4}; {918,13}); mit ihr in naher Berührung steht 2) Athem, Odem, Lebenshauch; weiter 3) Lebensgeist, Lebensprincip, auch 4) vom Geiste der Krankheit (yákṣmasya) wird es einmal gebraucht ({923,11}); 5) der lebendige Leib, als Einheit aufgefasst.

    -ā́ 1) {34,7}; {603,2}; {994,4}. — 2) {73,2}; {162,20}; {164,4}; {623,24}; {842,3}. — 3) {115,1}; {617,6}; {933,7}. — Soma als Lebensprincip des Opfers, des Indra {714,10}; {718,8}; {797,3}. — 4) {923,11}.

    -ā́nam 1) {918,13}. — 2) {163,6} (áśvasya); {923,4}. 8 (pū́ruṣasya).

    -ánas [Ab.] 5) sárvasmāt {989,5. 6}.

    -áni 5) {825,1} von Indra, der durch den Somatrunk Kraft erlangt.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 167, col. 3.
    ātmán m.

    — 1) Hauch.

    — 2) Seele (als Princip von Leben und Empfindung).

    — 3) das Selbst , die eigene Person. Häufig in der Function eines Pron. reflex. ātmanā - akarot ipse fecit KĀD. 27,21. II,112,18. saṃstambhayātmānamātmanā ipsum ipse R. GORR. 2,53,38. ātmán Loc. mit dhā oder kar in sich aufnehmen , sich aneignen.

    — 4) Wesen , Natur , Eigenthümlichkeit.

    — 5) der Leib im Gegensatz zu den Gliedern , Rumpf.

    — 6) Leib , Körper.

    — 7) Verstand , Intelligenz.

    — 8) die Allseele , Weltseele.

    — 9) abgekürzt für ātmopaniṣad.

    — 10) *Anstrengung.

    — 11) * = dhṛti.

    — 12) *die Sonne.

    — 13) *Feuer.

    — 14) *Sohn. — In Epos wird der Anlaut nach e und o nicht selten elidirt.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 40, col. 2.
    ātmán m. Hauch, Leben, Seele, Allseele; Geist, Wesen,Natur, Körper; das eigene Selbst (ipse); häufig °— eigen; —° wie ātmaka.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 93, col. 2.
    ātman , zu 10., 11., 14. vgl. Zach. Beitr.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 29, col. 1.
    ātman m. (ut videtur a r. at ire aut productâ, aut, quod

    minus mihi arridet, cum praef. ā compositâ, suff. man;

    respicias tamen, radicem ah q. v. in 2. pers. praet. redupl.

    formare āttha, permutato h cum t, quam ob rem

    ātman eâdem permutatione ab eâdem radice deduci

    possit) 1) anima, animus, mens. BR. 1. 15. BH. 4. 21. 5.

    7. 9. 5. N. 12. 27. 10. 8. SU. 3. 2. 2) saepissime pronomi-

    num trium personarum locum tenet, cum sensu reflexivo.

    ātmānam me: BR. 1. 32. N. 9. 31. ātmānam te: BR. 2.

    28. N. 12. 57. ātmanas tui: IN. 5. 32. N. 9. 20. ātma-

    nas sui: IN. 5. 51. N. 10. 16.; cum sensu plur.: A. 9. 3. -

    Non semper tamen ad sententiae Subjectum sed nonnun-

    quam ad pronomen in obliquo casu positum refertur, e. c.

    H. 4. 14.: jñāsyasy adya samāgamya mayā” tmānam ba-

    lādhikam cognosces nunc congressus mecum me for-

    tiorem. - Etiam Nominativus ātmā reflexive usurpatur,

    ita ut idem sit ac persona, a qua actio efficitur; e. c. SA.

    7. 14. SAK. 18. 4. infr. kinnimitam āryeṇa sukumāreṇa

    ātmā tapovanagamanapariśrama upanīta iti cur a ve-

    nerando tenero (te) tu ad castimoniae silvae adeundae

    lassitudinem adductus? 3) propria persona, das eigne

    Selbst. BR. 2. 3. 3. 11. 4) In fine compositorum BAH.

    ātman saepe suffixum ka assumit (v. gr. 665.) et signi-

    ficat natura, indoles, conditio, proprietas, aut

    suffixa aequat, quibus adjectiva e substantivis descendunt,

    Sic BH. 15. 13. rasātmaka, succi naturam habens,

    idem est ac succosus et explicatur a schol. per rasa-

    maya, a rasa suff. maya (gr. 652.), vide quoque rāgātmaka

    BH. 14. 13. hiṃsātmaka (secundum schol. mārakasvabhāva)

    18. 27. et paricaryātmaka 18. 44. Eodem modo ātmika,

    ab ātman suff. ika, in fine comp. usurpatur, BH. 2. 41.

    44. (Germ. vet. âtum Th. âtuma inserto u, anglo - sax.

    œdhm, nostrum Athem, hibern. adhm cognitio, adhma

    gnarus - Piktet p. 109. - fortasse etiam adhmaighim con-

    fiteor, adhmail confessio; fortasse etiam amhne «him-

    self». Si autem ātman est pro āhman et a r. ah q. v.

    descendit, convenit cum goth. ahma Th. ahman spiri-

    tus.).

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 17.
    ātman;
    kṣetrajñaḥ puruṣo hyātmā saṃsārī cetano mataḥ .. 134 ..
    1.1.1.134
    ☞ p. 89.
    ātman;
    dharmaḥ svabhāvaḥ ātmā syādavekṣā pratijāgaraḥ .. 782 ..
    4.1.1.782
    ☞ p. 97.
    ātman;
    ceṣṭātmajanmasattābhiprāyeṣvabhihito bhāvaḥ .. 850 ..
    5.1.1.850

    Vācaspatyam

    ☞ p. 663, col. 1.
    ātman pu0 ata—maniṇ . 1 svarūpe, 2 yatne, 3 dehe, 4 manasi,
    5 buddhisthe nije, 6 buddhau, 7 arke, 8 vahnau, 9 vāyau, 10 jīve,
    11 brahmaṇi ca . “ātmānaṃ cedvijānīyadaha masmīti puruṣa-
    iti śrutyukteḥ ahaṃpratyayaviṣayatvamātmanaḥ . ahaṃ pratyaya-
    viṣayatve ca bahvyaḥvādivipratipattayaḥ śā0 bhāṣyedarśitāḥ .
    “dehamātraṃ caitanyaviśiṣṭamātmeti prākṛtājanā laukāyati-
    kāśca pratipannāḥ . indriyāṇyeva cetanānyātmetyapare . mana-
    ityanye . vijñānamātraṃkṣaṇikamityeke . śūnyamityaprare . asti
    dehādivyatiriktaḥ saṃsārī karttā bhoktetyapare . bhoktaiva
    kevalaṃ na karttetyeke . asti tadvyatirikta īśvaraḥ sarvajñaḥ
    sarvaśaktiriti kecit . ātmā sa bhokturityapare . evaṃ hi
    bahavovipratipannāḥ yuktivākyatadābhāsasamāśrayāḥ santaḥ” .
    vivṛtañcaitat vipratipattikāraṇasāmānyadharmmapradarśanapuraḥ-
    saraṃ vivaraṇopanyāse mādhavācāryyeṇa “yathā
    rajjudravyasya daṇḍasarpadhārādāvanuṣyūtarūpeṇa pratīyamā-
    natvameva sāmānyam tathā''tmanaḥ śarīrendriyamanobuddhiśūnya
    karttṛbhoktṛsarvajñabrahmākhyapadārtheṣu vipratipattiskandheṣu anu-
    ṣyūtatvena pratīyamānatvameva sāmānyaṃ bhaviṣyati pratyakṣasiddhe'pi
    śarīrādyarthe prayujyamānasyātmavācino'haṃśabdasya gośabdavada-
    rthavipratipattirupapadyate . gośabdasya hi tattatpakṣasiddhavya-
    ktyākṛtijātikriyāguṇādyartheṣu prayujyamānasya jātirarthatvena
    vaidikaiḥ pratipannā, vyaktiḥ sāṃkhyādibhiḥ, ubhayaṃ vaiyā karaṇaiḥ,
    svāvayavasaṃsthānākhyākṛtirārhatādibhiḥ . tritayamapi nai-
    yāyikādyaiḥ . atha gośabdaprayoge jātyādīnāmanvayavya
    tirekaniyamāttadarthatvaśaṅkā . tarhyahaṃśabdaprayoge'pi śarī-
    rādīnāmanvayavyatirekaniyamāttadarthaśaṅkāstu . tatra vi-
    cāravirahitaṃ pratyakṣameva pramāṇamāśritya cetayamāno'hamā-
    tmeti prākṛtāḥ śāstrasaṃskāravarjjitā janāḥ pratipannāḥ .
    tathā bhūtacatuṣṭayamātratattvavādino laukāyatikāśca, manuṣpo'haṃ
    jānāmīti śarīrasyāhaṃpratyayālambanatvena jñānāśrayatvena
    cāvagamyamānatvāttadevātmeti manyante . anye punarevamāhuḥ
    satyapi śarīre cakṣurādibhirvinā rūpādijñānābhāvādindri
    yāṇyeva cetanāni . na cendriyāṇāṃ karaṇatayā jñānānvaya
    vyatirekayoranyathāsiddhiḥ . karaṇatva kalpanādupādāna
    tvakalpanasyābhyarhitatvāt . ataḥ andho'haṃ kāṇo'haṃ
    mūko'hamityahaṃ pratyayālambanāni cetanānīndriyāṇi pratye-
    kamātmatvenābhyupeyāni śarīre tvahaṃpratyayālambanatvaṃ cetana-
    tvañcātmabhūtendriyāśrayatvādanyathāsiddham . nanvekasmin śa-
    rīre bahūnāmindriyāṇāṃ cetanatve yaevāhaṃ pūrvaṃ rūpamadrā-
    kṣaṃ sa evedānīṃ śabdaṃ śṛṇomīti pratyabhijñā na syāt .
    tathā bhoktṛtvaṃ rūpādiṣu yugapadeva syānna krameṇeti cet
    maivam na hi cetanaikatvaṃ pratyabhijñākramabhogayornimittaṃ
    kintvekaśarīrāśrayatvameva . tato yathaikasmin gṛhe bahūnāṃ
    puruṣāṇāmekaikasya vivāhe'nyeṣāmupasarjanatvaṃ tathendriyātma-
    nāmapi ekaikasyopabhogakāle'nyeṣāmupasarjanatvam . anye tu
    manyante svapnecakṣurādyabhāve'pi kevale manasi vijñānāśraya-
    tvamahaṃ pratyayālambanatvaṃ copapadyate . na ca rūpādivijñā-
    nānāṃ cakṣurādyāśrayatvaṃ, tathāsati kevale manasi rūpādi
    smṛtyanupapatteḥ . tataḥ karaṇānyeva cakṣurādīni ahaṃpra-
    tyayastu tatra karttṛtvopacārāt siddhyati . na cānekātma-
    svekaśarīrāśrayatvamātreṇa pratyabhijñā yujyate ekaprāsā-
    damāśritānāmapi tatprasaṅgāt . tasmāccakṣurādikaraṇakaṃ
    śarīrādyādhāraṃ manaevātmeti . vijñānavādinastu kṣaṇi-
    kavijñānavyatiriktavastunaḥ sadbhāvamanubhavaviruddham manvā-
    nāstasyaiva vijñānasyātmatvamāhuḥ . pratyabhijñānaṃ tu
    jvālāyāmiva santatavijñānodayasādṛśyādupapadyate vi-
    jñānānāṃ hetuphalasantānamātrādeva karmmajñānabandhamokṣā-
    disiddhiḥ . mādhyamikāstu suṣuptau vijñānasyāpyadarśanā
    cchūnyamevātmatattvamityāhuḥ yadi suṣuptau vijñānapravāhaḥ syā-
    ttadā viṣayāvabhāso'pi prasajyeta . nirālambanajñānāyo-
    gāt jāgratsvapnajñānānāmeva sālambanatvaṃ na sauṣu-
    ptikajñānānāmiti cet na viśeṣābhāvāt vimataṃ
    sālambanam pratyayatvāt saṃmatavaditi . utthitasya
    sauṣuptaviṣayasmṛtyabhāvaniyamānna tatra viṣaya iti cet .
    tarhi tatra niyamenāsmaryyamāṇatvādeva jñānamapi mā bhūt . na
    ca śūnye vivaditarvya yathā savikalpakaḥ svaviṣayaviparīta
    nirvikalpakajanyastathā satpratyayo'pi svaviparītaśūnyajanya
    ityabhyupeyatvāt evaṃ cotthāne sati jāyamānasyāhama-
    smīti satpratyayasya samanantarapūrvapratyayalakṣaṇakāraṇarahitasya
    vāstavatvāyogācchūnyameva tattvamiti . apare punaḥ śarīre-
    ndriyamanovijñānaśūnyavyatiriktaṃ sthāyinaṃ saṃsāriṇaṃ
    karttāraṃ bhoktāramātmānamāhuḥ . na ca śūnye'haṃpratyaya upa-
    padyate bandhyāputrādāvapi tatprasaṅgāt . nāpi kṣaṇika-
    vijñāne kramabhāvī vyavahāro yujyate sarvvo hi loko'nukūlaṃ
    vastu prathamato jānāti tataḥ icchati tataḥ prayatate tata-
    stat prāpnoti tataḥ sukhaṃ labhate . yadyetādṛśamekakarttṛkatayā
    bhāsamānaṃ vyavahāramekasantānavarttino bahava ātmānaḥ
    parasparavārttānabhijñā api nispādayanti tadā bhinnasantā-
    navarttinaḥ kinna niṣpādayeyuḥ . tasmādyaevāhamidaṃ vastvajñā-
    siṣaṃ saevāhamidānīmicchāmītyādyabādhitapratyabhijñānani-
    rvāhāya sthāyī ātmābhyupeyaḥ . na cāsau vijñānarūpaḥ ahaṃ-
    vijñānamityekatvānubhavābhāvāt . mamedaṃ vijñānamiti
    saṃbandhohyanubhūyate . nacāyamanubhavomamātmetivadaupacārikaḥ
    bādhakābhāvāt . etena śarīrendriyamanasāmātmatvaṃ pratyu-
    ktam . tatrāpi saṃbandhatatpratyayasyānivāryyatvāt ahamulle-
    khasyātrādhyāsikatvāt . nacāyamātmā sādiḥ . śarīro-
    tpattisamanantarameva sukhaduḥkhaprāptimālokya taddhetubhūtayoḥ
    puṇyapāpayoḥ karttā pūrvvamapyastītyavagamāt . nacāyama-
    nityaḥ vināśānirūpaṇāt . na tāvat svatovināśaḥ
    nirhetukavināśasyātiprasaṃṅginaḥ sugatetarairanaṅgīkārāt .
    nāpi parataḥ . niravayavasya vināśahetusaṃsargāsaṃbhavāt saṃ-
    bhave vā na vināśaḥ siddhyet . karmanimittohyanyasya saṃsargaḥ
    sa ca tatkarmmaphalopabhogāyātmano'vasthitimeva sādhayenna
    vināśaṃ tasmādanāderavināśino'nantaśarīreṣu yātāyāta-
    rūpaḥ saṃsāraḥ siddhaḥ . nirvikārasya bhogāsaṃbhāvādvikā-
    rasya kriyāphalarūpasyābhyupagame kriyāveśātmakaṃ karttṛtvamani
    vāryyam . bhoktṛtvamapyanubhūyamānaṃ śarīrādiṣu vijñānaparyyanteṣu
    anupapannatvāduktātmanyeva paryyavasyati . tathā hi . śarīraṃ
    tāvat pañcabhūtasaṃghātarūpam “pañcabhṛtātmake tattaccharīre pañca-
    tāṅgata” ityādiśāstrāt . yattu naiyāyikā manyante mūlo-
    kavāsināṃ śarīraṃ pārthivameva tatra kledanādyupalabdhirvastrā-
    dāviva bhūtāntaropaṣṭambhāditi . tadasat . śoṣaṇādinā
    jalādyapagame'pi yathā vastrādisvarūpasya nāpacayaḥ . tathā
    kledanapācanavyūhanāvakāśānāmapagame'pi śarīrasyāpacathā-
    bhāvaprasaṅgāt . yacca vaiśeṣikairucyate pañcabhūtāsmākatve
    śarīrasyāpratyakṣatvaprasaṅgaḥ vāyvākāśayorapratyakṣatayā pratya-
    kṣāpratyakṣavṛttitvāditi tadapyayuktam . tathāsati sarvāvaya
    vināmapratyakṣatvāpātātteṣāṃ pratyakṣāpratyakṣāvayavavṛttitvāt .
    na hi sūkṣmāḥ parabhāgasthitāścāvayavino'vayavāḥ pratyakṣī-
    karttuṃ śakyante . tasmādbhūtasaṃghātaḥ śarīram . na ca gandhā-
    dimatāṃ tadrahitānāñca bhūtānāmekakāryyājanakatvaṃ para-
    sparavirodhāditi vācyam tathā sati nīlādīnāmekāva-
    yavijanakatvasyaikacitrarūpārambhakatvasya cāsambhavaprasaṅgāt .
    anubhavabalādeva tatra tathā svīkāre prakṛte pi na taddaṇḍavā-
    ritam . tatra śarīrasya bhoktṛtāṃ vadanto laukāyatikāḥ
    praṣṭavyāḥ kiṃ vyastānāṃ bhūtānāṃ pratyekaṃ bhoktṛtvamuta sama-
    stānām, ādye'pi na tāvadyugapat sarveṣāmbhoktṛtā . tadā-
    svārthapravṛttānāṃ teṣām anyo'nyamaṅgāṅgibhāvānupapattau
    saṃghātāpattyabhāvaprasaṅgāt . antareṇaiva saṃghātambhoktṛtve dehā
    dbahirapyekaikasya bhūtasya bhoktṛtopalabhyeta . nāpi krameṇa
    teṣāṃ bhoktṛtvaṃ saṃghātānupapattitādavasthyāt . na ca vara-
    vivāhanyāyena guṇapradhānabhāvena tadupapattiḥ, vaiṣamyāt . ya-
    thaikaikavarasyāsādhāraṇatvenaikaikā kanyā bhogyā na tathā caturṇāṃ
    pṛthivyaptejovāyūnāṃ bhoktṝṇāṃ rūparasagandhasparśā bhogyā vyava-
    sthitāḥ . kathaṃ kramabhogaḥ . atha kathañcit vyavatiṣṭheran . tadā
    yugapatsarvaviṣayasannidhāne sati kramānupapattiḥ . yathaikasmin
    mūhūrttepratthekaṃ bhogyakanyāvastuni sannihite varāṇāṃ krama-
    vivāhoguṇapradhānatayā saṃghātovā nāsti tadvat . nāpi sa-
    mastānāṃ bhoktratvasambhavaḥ . pratyekamavidyamānasya caitanyasya
    saṃghāte'pyabhāvādbhogānupapatteḥ . atha manyase'gnau prakṣipteṣu
    tileṣvekaikasya jvālājanakatvābhāve'pi tilasamūhasya yathā-
    tajjanakatvaṃ tathā saṃghātasyaiva caitanyaṃ syāditi tadapi saṃghā-
    tāpattau heturvaktavyaḥ . āgāmibhogo heturiti cenna
    yadi tāvadbhogasya guṇabhāvaḥ tadā pradhānabhūtānāmanyo'-
    nyaṃ guṇapradhānabhāvarahitānāṃ kathaṃ saṃghātāpattiḥ prādhānyaṃ
    tu bhogasyānupapannam bhoktṛśeṣatvāt . naca vācyaṃ śe-
    ṣiṇaṃ bhogaṃ prati śeṣabhūtayoḥ strīpuṃśarīrayoḥ bhoktroḥ
    saṃghātāpattirdṛṣṭeti, tatrāpi śarīre bhoktṛtvāsaṃpratipatteḥ .
    jvālāṃ prati tilānāṃ saṃghātāpattiriti yo'yaṃ dṛṣṭāntaḥ so-
    'pi tavāsiddhaḥ saṃghātānirūpaṇāt . na tāvat saṃghātonāma
    bhogyabhoginorvanavadekadeśatāmātram tathā sati tena nyā-
    yena vyāpināṃ bhūtānāṃ sarvatra sattvāccaitanyabhogayoḥ sārva-
    trikatvaprasaṅgāt . nāpi tadāravvo'vayavī saṃghātaḥ tasya bhūte-
    bhyobhede pañcamatattvābhyupagamaprasaṅgāt . abhede bhūtamātratayā
    saṃghātatvāsambhavāt . bhedābhedayoścānaṅgīkaraṇāt . athāva-
    yaṃvinaḥ pāratantryānna pañcamatattvāpattistarhi jalādeḥ pṛthi-
    vyāditantratvānna tattvacatuṣṭayamapi sidhyet . na caikadravyabuddhā-
    vanvayogyatāpattiḥ saṃghātaḥ, vastuto 'nekeṣvekatvabu-
    ddhervibhramamātratvāt . na caikārthakriyāyāṃ yugapadanvayaḥ
    saṃghātaḥ, tadānīṃ kāṣṭhāśrayeṇa vahninā vāyusamuddhṛte jale-
    tāpyamāne sati tatra bhūtacatuṣṭayasaṃ ghātādbhogaprasaṅgāt .
    nacāmnyayaḥpiṇḍavatsaṃśleṣaḥ saṃghātaḥ, śarīre vāyostathā
    dyepābhāvāt . vahnivyāptenāyaḥpiṇḍena santāpitajale
    vāyusaṃyukte bhogaprasaṅgāt . na coktadoṣapari-
    hārāyaikasyaiva bhūtasya bhoktṛtvaniyatiḥ śaṅkanīyā
    sarvvasannidhānāt kasya bhoktṛtvamityanirddhāraṇāt . yat
    tu lokāyataikadeśināṃ matadvayam indriyāṇāṃ bhoktṛtvam .
    śarīrendriyasaṅghātasya ca bhṛoktṛtvamiti . taduktanyāyena
    nirākaraṇīyam . nanu kāni punarindriyāṇi yeṣāṃ
    bhoktṛtvaṃ nirākriyate . tatra golakamātrāṇīti sugatāḥ .
    tacchaktaya iti mīmāṃsakāḥ . tadvyatiriktāni dravyāntarā-
    ṇītyanye sarve vādinaḥ . tatra na tāvat golakamātratva yuktaṃ
    karṇaśaṣkulyādivirahiṇāmapi sarpādīnāṃ śabdādyapalabdhi-
    sadbhāvāt vṛkṣāṇāṃ sarvagolakarahitānāṃ viṣayopalambha-
    sattvācca “tasmātpaśyanti pādapā” ityādi śāstrāt . na ca
    vṛkṣāṇāmacetanatvaṃ hiṃsāpratiṣedhena prāṇitvāvagamāt
    evaṃ golakaśaktitvamindriyāṇām na . atha manyase
    śaktimadu dravyāntarakalpanāt pratipannasthāneṣu śaktinātrakalpa-
    ne lāghavamiti . tarhyatyantalāghavādātmana eva kramakārisa-
    rvavijñānasāmarthyaṃ kalpyatāṃ kimebhirindriyaiḥ . na ca sarva-
    gatasyātmano golakapradeśeṣveva jñānapariṇāmo'nupapannaḥ,
    tvayā tasyaiṣa śarīrapradeśamātre jñānapariṇāmāṅgīkārāt .
    evaṃ cānindriyeṣvapi golakapradeśeṣu jñānānvayavyati-
    rekau śarīraevānyathāsiddhau . ato mīmāṃsakamatamanu-
    papannam . santu tarhi dravyāntarāṇīndriyāṇi tāni golake
    viśeṣasaṃbandhāccakṣurādiśabdavācyānīti . tadapyayuktam .
    teṣu pramāṇābhāvāt . vimatāḥ rūpādyupalabdhayaḥ karaṇa
    pūrvikāḥ karttṛvyāpāratvācchidikriyāvaditi cet karaṇa
    preraṇālakṣaṇe karttṛvyāpāre karaṇāntarābhāvāt anyathā'na
    vasthānāt . “etasmājjāyate prāṇomanaḥ sarvendriyāṇi” ce-
    tyāgamagamyānīndriyāṇīti cen na āgamasaṃskāravirahi-
    ṇāmapīndriyapratipatteḥ . na ca manovatsākṣivedyānīndri-
    yāṇi, rūpādijñānākhyaṃ liṅgamanapekṣya sākṣimātreṇacakṣu-
    rādīnāṃ pratipatterabhāvāt . tasmānna santyevendriyāṇīti .
    atrocyate . golakavyatiriktānīndriyāṇi āgabhādevāva-
    gamyante . na hi tatsa skārarahitāstāni jānanti kintu
    golakānyeva . yattu teṣāmindriyāṇāmahaṅkārakāryyatvaṃ sā-
    ṅghyairucyate . tatra kimadhyātmāhaṅkāraḥ kāraṇaṃ kiṃ vā
    kṛtsnakāryyavyāpinī kācidahaṅkārākhyā prakṛtiḥ ubhayatrā-
    pi nāsti kimapi mānam . atha dvitīyapakṣe nānāpurāṇa
    pacanāni mānantanna śrutiviroghāt . “annamayaṃ hi saumya-
    mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgityādi” śrutau
    bhūtavikāratvāvagamāt . ataḥ purāṇavacanānīndriyāṇā-
    mahaṅkārādhīnatāmātraṃ pratipādayanti . yacca śuṣkatārkikaiḥ
    bhautikatvamindriyāṇāmuktam . tadapyayuktam . tairmmānasya
    vaktumaśakyatvāt . indriyāṇi bhautikāni sāvayavatvāt
    ghaṭādivat sāvayavatvaṃ ca madhyamaparimāṇatvāditicet
    na, indriyāṇāmaṇuparimāṇatve'pi bādhābhāvāt hetvasi-
    ddheḥ viṣayāvabhāsasyāpyaṇutvaprasaṅgobādha iti cet na tvanma-
    te'ṇuparimāṇenāpi manasā vistṛtātmādivastudarśanasadbhā-
    vāt . cakṣuḥ rūpaguṇavatprakṛtikaṃ rūpādiṣu pañcasu madhye
    rūpasyaivābhivyañcakatvāt yasya yanniyamenāvabhāsakaṃ tatta-
    dguṇavatprakṛtikaṃ yathā rūpābhivyañjakarūpavatprakṛtiko-
    dīpaḥ evamanyatrāpyūhanīyamiti cet na śabdasyaivābhi-
    vyañjake śrotre śabdaguṇavadākāśānārabdhe'naikāntikatvāt
    karṇaśaṣkulyavacchinnākāśamātrasya tvayā śrotratvābhyupagamāt
    viśeṣavyāptau nānaikāntikatvamiti cet . evamapyatiprasaṅgo-
    durvāraḥ . rūpādicatuṣṭayābhivyañjakasya manasobhūtacatu-
    ṣṭayārabhyatvasya susādhyatvāt . abhūtasyāpyātmādergrāha-
    katayā manona bhatārabhyamiti cet tarhi saṃkhyāparimā-
    ṇāderapi grāhakatayā cakṣurādīnāṃ bhūtārabhyatvaṃ na syāt
    asādhāraṇaviṣayārabhyatvāṅgīkāre sati bhautikatvasiddhiriti
    cet tarhi mano'pyasāvāraṇaviṣayeṇārabhyeta ekadravyasyā-
    tmanaḥ sāvayavadravyānārambhakatve niravayavaṃ manodravyaṃ pratyāra-
    mbhakatvaṃ kinna syāt . tasmānna śuṣkatarkkādindriyāṇāṃ bhauti-
    katvasiddhiḥ kintu āgamādeva . tāni punarindriyāṇi sarvaga-
    tānīti yogāḥ pratipedire tadapi mānahīnam . ātmendri-
    yamanāṃsi sarvagatāniṃ sarvatradṛṣṭakāryyatvāt ākāśatattvavat
    dṛśyate hi jñānaṃ tatkāryyaṃ ca sarvatreti cet na sarvatretyanena
    kṛtsnajagadvikṣāyāmasiddhiprasaṅgāt . yatra śarīraṃ tatra
    sarvatreti vivakṣāyāṃ śarīra evānaikāntikatvāt . dṛśyate hi
    yatra sarvatra śarīraṃ tatra śarīrakāryyaṃ na ca śarīrasya sarvagata-
    tvamasti . athendriyāṇi savagatāni parīpādhikagamanatvāt
    ākāśavat . yathā''kāśasya gamanaṃ ghaṭādyupādhikaṃ tathendri-
    yāṇāṃ gamanaṃ śarīropādhikamiti cet na śarīrāvaya-
    veghvanaikāntikatvāt . prāṇopādhikaṃ hi teṣāṃ gamanam . kiṃ
    ca indriyāṇāṃ sarvagatatveyugapatsarvaviṣayopalabdhiḥ syāt .
    śarīra eva vṛttilābhānna doṣa iti cet tarhi bahirindriya
    sadbhāvakalpanā na pramāṇaṃprayojanavatī ca . tasmādasarvagatānī-
    ndriyāṇi . yattu tānyaprāpyakārīṇīti sugatāḥ kalpayanti
    tadapyayuktam . tatra kiṃ cakṣuḥśrotrayoraprāpyakāritvam uta
    tadireṣāmapi na tāvaditareṣāṃ dūrata eva sparśarasagandhopabdhi-
    prasaṅgāt nāpi prathamaḥ vimate cakṣuḥśrotreprāpyakāriṇī bāhye-
    ndriyatvāt ghrāṇādivat . tejasaścātidūraśīghragamanadarśanāt
    unmīlana mātreṇa cakṣuṣo dhruvādiprāptiraviruddhā śabdasya ca
    vīcisantānavat paramparayā śrotrasamavāyaprāptiriti” yattā-
    rkikairucyate . tadasat tathā sati iha śrotreśabda iti pratīyeta
    pratīyate tu tatraśabda iti . tasmādyathānubhavaṃ śrotrasyaiva tatra
    gamanaṃ kalyanīyam . tadevaṃ bhautikāni paricchinnāni prāpya-
    kārīṇīndriyāṇi santīti siddham . kiṃ tarhi manonāma ya-
    sminnātmatvamapare laukāyatikaikadeśinomanyante . nityaṃ nirava-
    yavamaṇuparimāṇaṃ mana iti tārkikāḥ . tatra na tāvannityaṃ
    paricchinnatvāt thaṭavat . vimataṃ nityaṃ niravayavadravyatvāt ā-
    tmavaditi cet na hetvasiddheḥ . vimataṃ sāvayavaṅkaraṇatvāccakṣu-
    rādivat . anyathā manaso'nnamayatvaṃ śrutyuktaṃ bādhyeta . kathaṃ
    tarhi mūrttadravyānabhighāta iti cet jīvanadaśāyāṃ de-
    hādbahirnirgamanābhāvāditi brūmaḥ . maraṇadaśayāṃ tu sāva-
    yavatvenābhimatānāṃ cakṣurādīnāmapyapratighātovidyata eva .
    ataeva sāvayavatvāt saṃyogavattvācca ghaṭādivannāṇuparimāṇa-
    tvam sarvagatatveca yugapat sarvendriyasaṃyogāt sarvajñāna-
    prasaṅgaḥ . madhyamaparimāṇatve tu na ko'pi doṣaḥ . sthūla-
    sūkṣmeṣu hastiputrikādideheṣu krameṇa prāpyamāṇeṣu kathaṃ taddeha
    samānatvena vṛttiriti cet avayavopacayāpacayābhyā-
    miti brūmaḥ . śākyāstu samanantarapratyayaevottarajñāna-
    kāraṇatayā mana iti pratipedire tanna saṅgataṃ vyāptimanapekṣya
    kevalasya pūrvajñānasyottarajñānajanakatvāyogāt liṅgajñā-
    nasya vyāptisāpekṣasyaiva liṅgijñānajanakatvadarśanāt .
    śabdajñānaṃ vyāptijñānamanapekṣyaivārthajñānajanakamiti cet
    na tvanmate śabdasyānumānāntaḥ pātitayātrāpi vyāptyape-
    kṣatvāt . viśeṣaṇajñānaṃ vyāptyanapekṣameva viśiṣṭajñāna-
    janakamiti cet na viśiṣṭajñānasya saṃprayogajanyatvāt .
    atha samanantarātītapratyayaḥ uttarajñānaṃ na janayati kiṃ
    tu tasyākāramātraṃ samarpayatīti cet na ākārākāri-
    ṇorabhedāt . ākārasya svābhāvikatayā'nanyāpekṣitayā
    'nyāpekṣābhāvāt . tasmādanyadeva sāvayavaṃ mana iti siddham .
    nanu kaścāyaṃ vāstava ātmā yodehādiṣu vijñānānteṣu bhrāntai-
    rvādibhirāropyate . tatra sarvagato'yaṃ jīva ātmeti kecit tada-
    sat . śuṣkatārkikāṇāṃ sādhakābhāvāt . atha mataṃ dehādbahi-
    rantaḥ sarvāṇi bhogasādhanānyātmabhogāyaiva vyāpriyante tad-
    vyāpāraścādṛṣṭavadātmasaṃyogāpekṣaḥ . ato'sau sarvagata iti .
    tatra kiṃ yasminnātmapradeśe'dṛṣṭaṃ tatpradeśasaṃyogo'pekṣyate utā
    dṛṣṭopalakṣitātmasaṃyogaḥ . nādyaḥ . dehāvacchinnātmasamave-
    tādṛṣṭasya svargabhogāhetutvāt . na dvitīyaḥ mokṣe'pi bhoga-
    prasaṅgāt . tasmādāgamādeva sarvagatatvasiddhiḥ . nacāya-
    mātmā jaḍaḥ pratyakṣānumānāgamaiḥ svaprakāśatvāvagamāt .
    tacca pratyakṣaṃ sauṣuptamavagantavyam . anumānānyapi ātmā-
    svaprakāśaḥ svasattāyāṃ prakāśavyatirekarahitatvāt pradī-
    vavat sa vedanavacca tathā viṣayaprakāśakarttṛtvāt pradīvapavat,
    viṣayaprakāśāśrayatvādālokavat . anindriyagocaratve
    sati aparokṣatvāt saṃvedanavat . ayamātmā sati dharmiṇi
    ajanyaprakāśaguṇaḥ prakāśaguṇatvādādityavat . āgamaścātra
    “ayaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotirityādiḥ . sacāyamātmā sarva-
    śarīreṣveka eva sarvatrāhamityekākārapratyayavedanīyatvāt
    gotvavat . śarīrāṇāṃ bhinnatvādevātītaśarīrādāviva na bho-
    gānusandhānaprasaṅgaḥ . nanu tarhyasyāpi manuṣyaśarīrasya
    pratikṣaṇaṃ pariṇāmabhede satyatrāpi ātmanobhogānanusandhānaṃ
    prasajyeteti cet na tadevedaṃ śarīramiti pratyabhijñayā
    tadekatvāvagamāt . na ca jvālāpratyabhijñāvadbhrāntatvam
    tatra sūkṣmadarśanena pratyakṣata eva jvālānāṃ bhedadarśanāt
    atra tadabhāvāt . tadevamekaḥ svaprakāśa ātmeti siddham .
    tametamātmatattvamavaidikā dehādibuddhyantapadārtharūpatvena prati-
    pannāḥ mīmāṃsakādayastu tasya dehādivyatirekaṃ prati-
    padyāpi karttārambhoktāramicchanti . tadetat sāṃravyā na
    sahante . na tāvadātmanaḥ karttṛtvaṃ svābhāvikam sarvagatasya
    niravayavasyātmanaḥ pariṣpandapariṇāmalakṣaṇakriyāveśāyo-
    gāt . svābhāvikatve caitanyavat kriyāveśo na kadāci-
    dapi vyabhicaret . nāpi karttṛtvamāgantukaṃ niravayave
    karttṛtvahetūparāgāyogāt . nāpi buddheḥ karttṛtvamātmanyā-
    ropayituṃ śakyaṃ akhyātivāde bhrāntyabhāvāt . tasmā-
    nnāsti karttṛtvam . na caivaṃ bhoktṛtvamapākarttuṃ śakyam .
    na hi sukhaduḥkhānvayobhogaḥ yena karttṛtvavat vyabhica-
    ret . kintu cidrūpatvena dṛśyasākṣitvam . tasmādbho-
    ktaivātmeti sāṃkhyānāṃ pakṣaḥ . vaiśeṣikayoganaiyāyikāḥ
    uktādbhokturjīvādatiriktaḥ sarvajñaḥ sarvaśaktiḥ īśvaraḥ
    kaścidastītyanumimate . vimataṃ jagat svarūpopādānādya
    bhijñakarttṛkaṃ vividhakāryyatvāt prāsādādivat tatra
    kalpanālāghavenaikakarttṛtvopādānāt prarvajñatvādisiddhiriti
    vaiśeṣikāḥ . vimatāḥ jñānaiścaryya śaktayaḥ kvacit parāṅkāṣṭhā
    prāptāḥ sātiśayatvāt parimāṇavaditi yogāḥ . vimataṃ
    dharmmādharmmaphalaṃ karma tatphalabhoktrādyabhijñena dīyate vyava-
    hitakarmmaphalatvāt sevāphalavaditi naiyāyikāḥ . nanvīśvara
    pakṣopanyāso na yuktaḥ yato'tra jijñāsye pratyagātmarūpe
    brahmaṇi vipratipattirdarśayituṃ prakrāntā, naiṣadoṣaḥ pratyagātmā
    tasmādīśvarādanyo'nanyoveti pratyagātmavipratipattāveva paryya-
    vasānāt” ityantena . prapañcastu cārvvākādiśabde
    vakṣyate . bhāṣāparicchede muktāvalyāñcātmanirūpaṇā-
    yetthamabhyadhāyi “ātmendriyādyadhiṣṭhātā karaṇaṃ hi
    sakarttṛkam . śarīrasya na caitanyaṃ mṛteṣu vyabhicārataḥ . tathā-
    tvañcedindriyāṇāmupaghāte kathaṃ smṛtiḥ . mano'pi na tathā
    jñānādyanadhyakṣaṃ tadā bhavet . dharmādharmāśrayo'dhyakṣo
    viśeṣaguṇayogataḥ . pravṛttyādyanumeyo'yaṃ rathagatyeva sārathiḥ .
    ahaṅkārasyāśrayo'yaṃ manomātrasya gocaraḥ . vibhurbuddyādi-
    guṇavān” bhāṣā0 . “ātmānaṃ nirūpayati ātmendri-
    yeti ātmatvajātistu sukhaduḥkhādisamavāyikāraṇatāva-
    cchedakatayā sidhyati īśvare'pi sā jātirastyeva adṛṣṭādi-
    rūpakāraṇābhāvācca na sukhaduḥkhādyutpattiḥ nityasya svarūpa-
    yogyaśya phalāvaśyambhāva iti niyamasyāprayojakatvāt .
    pare tu īśvare sā jātirnāstyeva pramāṇābhāvāt na ca
    daśamadravyatvāpattiḥ jñānavattvena vibhajanāditi vadanti .
    indriyādīti . indriyāṇāṃ śarīrasya ca paramparayā
    caitanyasampādakaḥ . yadyapyātmani “ahaṃ jāne ahaṃ
    sukhītyādi” pratyakṣaviṣayatvamastryeva tathāpi vipratipanna
    prati prathamata eva śarīrādibhinnastatpratītigocara iti
    pratipādayituṃ na śakyata ityataḥ pramāṇaṃ darśayati karaṇa-
    miti . kuṭhārādīnāṃ chidādikaraṇānāṃ karttāramantareṇa
    phalānupadhānaṃ dṛṣṭam evaṃ cakṣurādīnāṃ kṣānakaraṇānāṃ phalī
    padhānamapi karttāramantareṇa nopapadyata ityatiriktaḥ karttā
    kalpyate . nanu śarīrasyaiva karttṛtvamastu ata āha śarīṃra-
    syeti nanu caitanyaṃ jñānādikameva muktātmanāṃ tanmata iva
    mṛtaśarīrāṇāmapi tadabhāve kā kṣatiḥ prāṇābhāvena
    jñānābhāvasya siddheriti cenna śarīrasya caitanye bālye
    vilokitasya sthāvire smaraṇānuprapatteḥ śarīrāṇāmavayavo-
    pacayāpacayairutpādavināśaśālitvāt na ca pūrvvaśarī-
    rotpannasaṃskāreṇa dvitīyaśarīre saṃskāra upapadyat iti
    vācyam anantasaṃskārakalpane gauravāt evaṃ śarīrasya
    caitanye bālakasya stanapānādau pravṛttirna syāt iṣṭasādhana-
    tājñānasya taddhetutvāttadānīmiṣṭasādhanatāsmārakābhāvāt
    manmate janmāntarānubhūteṣṭasādhanatvasya tadānīṃ smaraṇādeva
    pravṛttiḥ na ca janmāntarānubhūtamanyadapi smarya tāmiti
    vācyam udbodhakābhāvāt atra tvanāyatyā jīvanādṛṣṭa-
    mevodbodhakaṃ kalpyate itthañca saṃskārasyānāditayā
    ātmano'pi anāditvasiddhau anādibhāvasya nāśāsambha-
    vāt nityatvaṃ sidhyatīti bodhyam . nanu cakṣurādīṃnāṃ jñā-
    nādau karaṇatva karttṛtvaṃ cāstu virodhe sādhakābhāvādata
    āha tathātvamiti caitanyamityarthaḥ upaghāte nāśe sati
    arthāccakṣurādīnāmeva, kathamiti? pūrvvaṃ cakṣuṣā sākṣāt-
    kṛtānāñcakṣuṣo'bhāve smaraṇaṃ na syāt anubhaviturabhāvāt
    anyadṛṣṭasya anyena smaraṇāsambhavāt anubhavasmaraṇayoḥ
    sāmānādhikaraṇyena kāryakāraṇabhāvāditi bhāvaḥ .
    nanu cakṣurādīnāṃ caitanyaṃ māstu manasastu nityasya caitanyaṃ
    syāt ata āha mano'pīti na tathā na cetanam .
    jñānādīti . manaso'ṇutvāt pratyakṣe ca mahattvasya hetutvā-
    nmanaso jñānasukhādimattve tatpratyakṣānupapatterityarthaḥ yathā
    manaso'ṇutvaṃ tathā vakṣyate . nanvastu vijñānameva ātmā
    tasya svataḥ prakāśarūpatvāt cetanatvaṃ jñānamukhādikantu
    tasyaivākāraviśeṣaḥ tasyāpi bhāvatvādeva kṣaṇikatvaṃ pūrvva-
    vijñānasyottarottaravijñāne hetutvāt suṣuptāvālayavijñāna-
    dhārā nirābādhaiva mṛgamadavāsanāyā vasanaiva pūrvvapūrvva-
    vijñānajanitasaṃskārāṇāmuttarottaravijñāne saṃkrāntatvā-
    nnānupapattiḥ smaraṇāderiti cenna tasya jagadbiṣayatve
    sārvvajñyāpatteḥ yatkiñjidviṣayatve vivigamanābhāvāt
    suṣuptāvapi viṣayāvabhāsaprasaṅgaḥ . tadānīṃ nirākārā
    citsantatiranuvarttata iti cenna tasya khaprakāśatve pramāṇā-
    bhāvāt anyathā ghaṭādīnāmapi jñānatvāpattiḥ na ceṣṭā-
    pattiḥ vijñānavyatiriktavastuno'bhāvāditi vācyaṃ
    ṣaṭāderanubhūyamānasyāpalapitumaśakyatvāt . ākāraviśeṣa
    evāyaṃ vijñānasyeti cet kimayamākāro'tiricyate vijñānā-
    sarhi samāyātaṃ vijñānavyatiriktena . nātiricyate cettarhi
    samūhāvalambane nīlākāro'pi pītākāraḥ syāt svarūpato-
    vijñānasyāviśeṣāt, apoharūpo nīlatvādirvijñānadharmma
    iti cenna nīlatvādīnāṃ viruddhānāmekasminnasamāveśāt
    itarathā virodhasyaiva durupapannatvāt . na ca vāsanāsaṃkramaḥ
    sambhavati mātṛputrayārapi vāsanāsaṃkramaprasaṅgāt na ca
    upādānopādeyabhāvo niyāmaka iti vācyaṃ vāsanāyāḥ
    saṃkramāsaṃmavāt . uttarasminnutpattireva saṃkrama iti cenna
    tadutpādakābhāvāt . uttaravijñānasyaiva utpādakatve tadā-
    nantyaprasaṅgaḥ . kṣaṇikavijñāne'tiśayaviśeṣaḥ kalpyata iti
    cenna mānābhāvāt kalpanāgauravācca . etena kṣaṇikaśarīreṣveva
    caitanyamapi pratyuktaṃ gauravādatiśaye mānābhāvācca vījā-
    dāvapi sahakārisamavadhānādevopapatteḥ kurvvadrūpatvākalpanācca
    astu tarhi kṣaṇikavijñāne gauravānnityavijñānamevātmā
    “avināśī vā are ayamātmā satyaṃ jñānamanantaṃ brahma”
    ityādi śruteriti cenna tasya viṣayatvāsambhavasya darśita-
    tvāt nirvviṣayasya jñānatve mānābhāvāt saviṣayatvasyā-
    pyanubhavāt . ato jñānabhinno nitya ātmeti siddham .
    satyaṃ jñānamiti brahmaparaṃ jīveṣu nopayujyate jñānā-
    jñānasukhitvaduḥkhitvādibhirjīvānāṃ bhedasiddhau suta-
    rāmīśvarabhedaḥ, anyathā bandhamokṣānupapartteḥ, yo'pīśvarābheda-
    bodhakovedaḥ so'pi tadabhedena tadīyatvaṃ pratipādayan
    stauti abhedabhāvane ca yatitavyamiti vadati . ataeva
    “sarvva eva ātmani samarpitā” iti śrūyate mokṣadaśā-
    yāmajñānanivṛttāvabhedo jāyate ityapi na, bhedasya nityatve
    nāśāyogāt bhedanāśe'pi vyaktidvayaṃ sthāsyatyeva . na ca
    dvitvamapi naśyatīti vācyaṃ tatra nirddharmake brahmaṇi sa-
    tyatvābhāve'pi satyasvarūpaṃ taditivat dvitvābhāve'pi
    dvayātmakau tāviti suvacatvāt mithyātvābhāvī'dhikaraṇā-
    tmakastatra satyatvamiri cet ekatvāsāvo vyaktidvayātmako
    dvitvamapyucyatāṃ pratyekamekatve'pi pṛthivījalayorna gandha
    itivadubhayaṃ naikamityasya sarvajanasiddhatvāt . yo'pi tadā-
    nīmabhedapratipādaka āgamaḥ so'pi nirduḥkhatvādinā sāmyaṃ
    pratipādayati saṃpadādhikye purohito'yaṃ rājā saṃvṛtta iti
    vat . ataeva “nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti divyamiti” śrūyate
    īśvaro na jñānasukhātmā kintu jñānādyāśrayaḥ nityaṃ vijñā-
    namānandaṃ brahma” ityādau vijñānapadena jñānāśraya evoktaḥ,
    “yaḥ sarvajñaḥ” ityanurodhāt ānandam ityasyāpi āna-
    ndavadityarthaḥ arśa āditvānmatvarthīyācpratyayāt, anyathā
    puṃliṅgatvāpatteḥ ānando'pi duḥkhābhāve upacaryyate bhārā-
    dyapagame sukhī saṃvṛtto'hamitivat duḥkhābhāvena sukhitvapra-
    tyayāt . astu vā tasminnānando na tvasau, ānandam ityatra
    matyarthīyapratyayavirodhāt . “ānandaṃ brahmaṇo vidyānna
    bibheti kadācana” ityatra bhedasya spaṣṭatvācceti saṃkṣepaḥ . etena
    prakṛtiḥ kartrī puruṣaḥ puṣkarapalāśavannirlepaḥ kintu cetanaḥ
    kāryyakāraṇayorabhedāt kāryyanāśe kāryyarūpatayā nāśaḥ
    syādityakāraṇatvaṃ tasya, vuddhigatacaitanyābhimānānyathānupapattyā
    tatkalpanam . vuddhiśca prakṛteḥ prathamaḥ pariṇāmaḥ . saiva
    mahattattvamantaḥkaraṇamapyucyate . tatsattvāsattvābhyāṃ puruṣasya
    saṃsārāpavargau . tasyā evendriyapraṇālikayā pariṇatirjñānarū
    pā ghaṭādinā sambandhaḥ . puruṣe kartṛ tvābhimāno buddhau cai-
    tanyābhimānaśca bhedāgrahāt mamedaṃ karttavyamiti madaṃśaḥ
    puruṣoparāgo buddheḥ svacchatayā cetanaprativimbādatāttviko
    darpaṇasyeva mukhoparāgaḥ . idamiti viṣayoparāgaḥ indriya-
    praṇālikayā pariṇatibhedastāttviko niśvāsābhihatadarpaṇasyeva
    malinimā . kartta vyamiti vyāpārāveśaḥ . tenāṃśatrayavatī
    buddhistatpariṇāmena jñānena puruṣasyātāttvikaḥ sambandho
    darpaṇamalinimneva mukhasyopalabdhirucyate . jñānādivat sukha-
    duḥkhecchādveṣaprayatnadharmmādharmmā api buddhereva . kṛtisāmānā-
    dhikaraṇyena pratīteḥ . na ca buddhiścetanā pariṇāmitvāditi
    sāṃkhyamatamapāstam . kṛtyadṛṣṭabhogānāmiva caitanyasyāpi
    sāmānādhikaraṇyapratītestadbhinne mānābhāvāccetano'haṃ karo-
    mīti pratīteḥ . buddheḥ pariṇāmitvāccaitanyāṃśe bhrama iti
    cet kṛtyaśe kiṃ neṣyate . anyathā buddhernityatve mokṣābhāvo-
    'nityatve tatpūrvvamasaṃsārāpattiḥ . acetanāyāḥ prakṛteḥ
    kāryyatvāt buddheracaitanyaṃ kāryyakāraṇayostādātmyāditi
    cenna asiddheḥ kartturjanyatve mānābhāvāt . “vītarāga-
    janmādarśanāt” anāditvam . anādernāśāsambhavānnityatvam .
    tat kiṃ prakṛtyādikalpanena . na ca “prakṛteḥ kriyamāṇāni
    guṇaiḥ karmmāṇi sarvaśaḥ . ahaṅkāravimūḍhātmā karttāha-
    miti manyate” ityanena virodha iti vācyam prakṛtera-
    dṛṣṭasya guṇairadṛṣṭajanyairguṇaiḥ icchādibhiḥ karttāhaṃ karttāhameva
    ityasya tadarthatvāt “tatraivaṃ sati karttāramātmānaṃ kevalaṃ tu
    yaḥ” ityādi vadatā bhagavatā prakaṭīkṛto'yamupariṣṭādāśaya
    iti saṃkṣepaḥ . dharmmādharmmāśrayaḥ iti . ātmetyanuṣajyate .
    śarīrasya tadāśrayatve dehāntarakṛtakarmmaṇāṃ dehāntareṇa bhogā-
    nupapattiḥ . viśeṣaguṇayogata iti . yogyaviśeṣaguṇa-
    sambandhenātmanaḥ pratyakṣaṃ bhavati na tvanyathā ahaṃ jāne aha-
    ṅkaromi ityādi pratīteḥ . pravṛttīti . ayamātmā para-
    dehādau pravṛttyādinā'nusīyate . praghṛttiratra ceṣṭā
    jñānecchāprayatnādīnāṃ dehe abhāvasyoktaprāyatvāt ceṣṭāyāśca
    yatnasādhyatvāt ceṣṭayā prayatnavānātmāpyanumīyata iti
    māvaḥ . tatra dṛṣṭāntamāha . ratheti yadyapi rathakarmma ceṣṭā
    na bhavati tathāpi tena karmmaṇā sārathiryathā'numīyate tathā
    ceṣṭātmakena karmmaṇā parātmāpīti bhāvaḥ . ahaṅkārasyeti .
    ahaṅkāro'hamiti pratyayaḥ tasyāśrayo viṣayaḥ ātmā na
    śarīrādiriti . mana iti manobhinnendriyajanyapratyakṣāviṣayo
    mānasapratyakṣaviṣayaścetyarthaḥ . rūpādyabhāvenendriyāntarāyogya-
    tvāt . vibhuriti . vibhutvaṃ paramamahattvaṃ tacca pūrvvokta-
    mapi spaṣṭārthamuktam . buddhyādīti buddhisukhaduḥkhecchādayaścatu-
    rdaśa guṇāḥ pūrvvoktā veditavyāḥ” . te ca “buddhyādiṣaṭkaṃ
    saṃkhyādipañcakaṃ bhāvanā tathā . gharmmādharmmau guṇā ete
    ātmanaḥ syuścaturddaśa” ityuktāḥ buddhiḥ sukhaṃ duḥkhamicchā-
    dveṣaḥ yatnaḥsaṃkhyā parimāṇaṃ pṛthaktvaṃ saṃyogaḥ vibhāgaḥ
    bhāvanākhyasaṃskāraḥ dharmaḥ adharmmaśceti . ete ca guṇā manasa
    eveti sāṃkhyādayaḥ . “kāmaḥ saṃkalpocivikitsā śraddhā'śraddhā
    dhṛtiradhṛtihrīrdhīrbhīrityetat sarvaṃ manaeveti” śruteḥ kāmā-
    dīnāṃ manodharmatvāvagamāt tathā 643 pṛṣṭhe ājñānaśabdoditā
    api . mitā0 “kiṃ punarvaiṣayikajñānendriyavyatiriktātmasadbhāve
    pramāṇamityāśaṅkyāha . “mahābhūtāni satyāni yathātmāpi
    tathaiva hi . ko'nyathaikena netreṇa dṛṣṭamanyena paśyati . vācaṃ
    vā kovijānāti punaḥ saṃśrutya saṃśrutām” yā0 smṛ0 . “yathā
    hi pṛthivyādimahābhūtāni satyāni pramāṇaprāptatvāttathā-
    tmāpi satyaḥ, anyathā yadi buddhīndriyavyaktiriktojñātā
    dhruvo na, tarhyekena cakṣurindriyeṇa dṛṣṭaṃ vastvanyena sparśanendri-
    yeṇa ko vijānāti . yamahamadrākṣantamahaṃ spṛśāmīti .
    tathā kasyacitpuruṣasya vācaṃ pūrvaṃ śrutvā punaḥ śrūyamāṇāṃ
    vācantasya vāgiyamiti kaḥ pratyabhijānāti tasmāt
    jñānendriyādyatirikto jñātā dhruva iti siddham kiñca!
    “atītārthā smṛtiḥ kasya kovā svapnasya kārakaḥ . jāti-
    rūpavayovṛttavidyādibhirahaṃkṛtaḥ . śabdādiviṣayodyogaṅka-
    rmmaṇā manasā girā” yā0 . “yadyātmā dhravo na syāttarhyanu
    bhūtārthagocarā smṛtiḥ pūrvānubhavabhāvitasaṃskārodbodhani-
    bandhanā kasya bhavet, nahyanyena dṛṣṭe vastunyanyasya smṛtirupa-
    padyate . tathā kaḥ svapnajñānasya kārakaḥ . nahīndriyāṇām
    uparatavyāpārāṇāntatkārakatvam . tathāhamevābhijanatvādi
    sampanna ityevaṃvidhānusandhānapratyayaḥ kasya bhavati sthirātma-
    vyatiriktasya” tathā śabdasparśādiviṣayopabhogasiddhyarthamudyogaṃ
    manovākkāyaiḥ kaḥkuryāttasmādapi buddhīndriyavyatirikta ātmā-
    sthiraḥ” ityantena ātmavivekte ca udayanācāryaiḥ ahamiti
    pratyakṣaviṣayatvamādau ātmanovyavasthāpya dehādyatiriktaviṣayatvaṃ
    tatpratyayasya vyavasthāpitaṃ yathā .
    “athātmasadbhāve kimpramāṇaṃ pratyakṣameva tāvat ahamiti viḥ
    kalpasya prāṇabhṛnmātrasiddhatāt . nacāyamavastukaḥ sandigdha
    vastukovā, aśābdatvādapratikṣepācca na ca laiṅgikaḥ, ananusaṃ-
    hitaliṅgasyāpi saṃpratyayāt . naca smṛtiriyam, ananubhūte
    tadanupapatteḥ . anādivāsanāvaśādanādirayamavastukovi-
    kalpaityapi na yuktaṃ, nīlādivikalpasādhāraṇyāt . iha
    vāsanāmupādāyānāśvāse pramāṇāntare'pi kaḥ samāśvāsaḥ,
    yato nīlādivikalpeṣu samāśvāsaḥsyāt . tasmādvāsa
    nāmātravādaṃ vihāyāgantukamapi kiñcit kāraṇaṃ vācyam .
    taccāptānāptaśabdau vā liṅgatadābhāsau vā pratyakṣatadābhāsau
    veti . tatra yathā prathamamadhyamaprakārābhāvānnīlavikalpa
    ścaramaṃ kalpamālambate tathā'hamiti vikalpo'pi, tatrāpi
    “pratyakṣapṛṣṭhabhāvitve sākṣādeva savastukaḥ . tadābhāse tu
    mūle'sya pāramparvyāt savastuteti” . na ca bāhyapatyakṣani-
    vṛttāveva nirmūlatvaṃ, buddhivikalpasyāpi tathātvaprasaṅgāt . tatra
    svasaṃvedanaṃ mūlam, ihāpi mānasapratyakṣamiti na kaścidvi-
    śeṣaḥ . śarīrādivastuko bhaviṣyatoti cenna nirupādhiśarīre-
    ndriyabuddhitat samudāyālambanatve'tiprasaṅgāt . svasambandhi-
    śarīrādāvayaṃ syāditi vācyaṃ tatra kaḥ svīyaiti vacanīyam .
    ananyatvaṃ svatvaṃ sarvabhāvānāṃ, tathā ca yadā tenaiva tadanubhūyate
    tadā pratyetuḥ pratyetavyādavyatirekādahamiti syāt . ataeva
    ghaṭādayona kadācidananyānubhavitṛkā iti na kadāpyahamā-
    spadamiti cet evantarhi tvanmate'pyahaṃpratyayaḥ śarīrādāvāro-
    parūpaeva tataḥ pratyeturanyatvāt . buddhau mukhyaeveti cenna tasyāḥ
    kriyātvenānūbhūyamānāyā bhinnasya kartturahaṃchinadmītiva-
    dahaṃ jānāmītyanubhavāt . nīlādipratyetavyākāravat prati-
    pattrākāro'pi pratipatterevāyamātmā tathā bhāsata iti
    cet tarhi pratyetavyapratipattrākārayostulyayogakṣematvāt siddhaṃ
    naḥ samīhitam . astu svopādānamātramiti cenna tatpra-
    tibhāsane tadākārasyāpi pratibhāsaprasaṅgāt ākāramantare-
    ṇākāriṇo'navabhāsāt . pravṛttisantānānnānyobuddhisantānaḥ
    pratipattā, vayaṃ tamālayavijñānamācakṣmaha iti cet astu
    tarhi pravṛttivijñānopādānamanādinidhanaḥ pratipattā . sa
    kiṃ santanyamānajñānarūpaḥ tadviparītovā iti cintāvaśi-
    ṣyate niḥśeṣitā cāsau prāgiti” . sthānāntare ca tatraiva
    “nanu siddhamidaṃ viśeṣaṇaṃ dehasyaiva cetanatvāt maivaṃ dehatvabhū-
    tatvamūrttatvarūpādimattvādibhyaḥ . naca bhūtānāṃ samudāyaparyyava
    sitaṃ caitanyaṃ, pratidinaṃ tasyānyatve pūrvapūrvānubhūtasyāsmaraṇa
    prasaṅgāt . naca prākparyavasitaṃ, karacaraṇādyavayavavigame ta-
    danubhūtasyāsmaraṇaprasaṅgāt . dehasya cetanatve bālasya prathamama-
    pravṛttiprasaṅgācca icchādveṣāvantareṇa prayatnānupapatteḥ iṣṭābhyu-
    pāyatāpratisandhānaṃ vinā cecchānupapatteḥ . iha janmanyana
    numūtasya pratibandhasyāsmṛtau pratisandhānāyogāt, janmānta-
    rānubhūte cānubhavitari bhasmāsādbhūte anyena smaraṇāyo-
    gāt anubhavādonāṃ pravṛttyantānāñca kāryyakāraṇabhāvasya
    ihaiva janmani niścitatvāt . tathā ca tadabhāve tadabhāvasya
    sulabhatvāt anyathā svatastvaprasaṅgaḥ . ataeva nendriyāṇi
    cetayante darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇācca . naca manastathā, tasya
    karaṇatvenaivānubhavāditi pratibandhasiddhiḥ paradehyātmasiddhiśca .
    anādiścāsau vītarāgajanmādarśanāt, anantaśca sato'nādi
    tvāt, dravyañca samavāyikāraṇatvāt, vibhuśca nityadravyatve
    satyamūrttatvāt, amūrttaśca niṣkriyatvāt, niṣkriyaśca nitya
    dravyatve satyasmadādipratyakṣatvāt, pratyakṣadharmmāśrayatvācca . tarkā
    ścātra bhavanti ādimattve prathamapravṛttyanupapattau sarvadaivāpravṛ-
    ttiprasaṅgaḥ . sāntatve'nādeḥ sattvānupapattiprasaṅgaḥ . adravyatva
    nirguṇatvaprasaṅgaḥ avibhutve dahanapavanādeḥ kriyānupapattipra-
    saṅgaḥ . naca saṃyuktasaṃyogāt tadutpattiḥ sākṣātkriyādvārakasya
    tasyābhāvāt atathābhūtasya taddhetutve'tipraṅgāt . mūrttatve
    nitryasyāsmadādipratyakṣadharmmānādhāratvaprasaṅgaḥ viśeṣaguṇavata-
    ścārambhakatvaprasaṅgaḥ, sakriyatve mūrttatvaprasaṅga iti śāstrārtha
    saṃgrahaḥ . aṇurevāsau vijñānāsasavāyikāraṇasaṃyogādhāra-
    tvāt manovat “aṇīyāṃsamaṇorapīti” bādhavirodhāviti
    kaścit tadayuktam ātmanyavibhau manaso'ṇutvāddhhetoḥ tatsaṃ-
    yogakramādeva kriyākramopapatteḥ āgamastu “mahato'pi mahī-
    yāṃsamiti” prathamapadamapahāya upanyastastadalamityantena” .
    skandhapañcakasyātmatmavādināṃ mataṃ saṃghātānutpattyā śā0 sū0
    bhā0 nirākṛtam yathā “samudāya ubhayahetuke'pi tadaprāptiḥ”
    sū0 “tatraite trayovādino bhavanti . kecit sarvvāstitva
    vādinaḥ kecidvijñānāstitvasātravādinaḥ anye punaḥ
    sarvvaśūnyatvavādinaḥ iti . tatra ye sarvvāstitvavādi-
    nobāhyamāntarañca vastvabhyupagacchanti bhūtaṃ mautikaṃ cittaṃ
    caittañca tān tāvat prati brūmaḥ . tatra bhūtaṃ pṛthivīdhā-
    tvādayaḥ . bhautikaṃ rūpādayaścakṣurādayaśca catuṣṭaye ca pṛthi-
    vyādiparamāṇavaḥ kharasnehoṣṇapreraṇasvabhāvāḥ te pṛthi-
    vyādibhāvena saṃhanyanta iti manyante tathā rūpavijñāna-
    vedanāsaṃjñāsaṃskārasaṃjñakāḥ pañca skandhāḥte'pyadhyātmaṃ sarvva-
    vyavahārāspadabhāvena saṃhanyante iti manyante . tatreda-
    mabhidhīyate . yo'yamubhayahetuka ubhayaprakāraḥ samudāyaḥ
    pareṣāmabhipreto'ṇuhetukaśca bhūtabhautikasaṃhatirūpaḥ pañca-
    skandhahetukaśca pañcaskandharūpaḥ . tasminnubhayahetuke'pi
    samudāye'bhipreyamāṇe tadaprāptiḥ syāt samudāyāprāptiḥ
    samudāyināmacetanatvāt cittābhijvalanasya ca samuyasi-
    ddhyadhīnatvāt anyasya ca kasyaciccetanasya bhoktuḥ praśāsitu-
    rvvā sthirasya saṃhanturanabhyupagamāt nirapekṣa pravṛttyatyupagame ca
    pravṛttyanuparamaprasaṅgāt . āśayasyāpyanyatvānanyatvābhyāmanirū-
    pyatvāt kṣaṇikatvābhyupagamāccanirvyāpāratvāt tatpravṛttyanupa-
    patteḥ tasmāt samudāyānupapattiḥ . samudāyānupapattau ca
    tadāśrayā lokayātrā lupyeta . “itaretarapratyayatvāditi
    cennotpattimātranimittatvāt” sū0 . yadyapi bhoktā praśā-
    sitā vā kaściccetanaḥ saṃhantā sthironābhyupagamyate tathā-
    pyavidyādīnāmitaretarakāraṇatvādupapadyate lokayātrā tasyā-
    ñcopapadyamānāyāṃ na kiñcidaparamapekṣitavyamasti . te cā-
    vidyādayaḥ avidyā saṃskārovijñānam nāma rūpaṃ ṣaḍā-
    yatanam sparśoveda nā tṛṣṇīpādānam bhavojātirjarā maraṇaṃ
    śokaḥ parivedanā duḥkhaṃ durmanastetyevam jātīyakā itare-
    tarahetukāḥ saugate samaye kvacit saṃkṣiptā nirdiṣṭāḥ kvacit
    prapañcitāḥ . sarvveṣāmapyayamaghidyādikalāpo'pratyā-
    khyeyaḥ . tadevamavidyādikalāpe'pi parasparanimitta
    naimittikabhāvena ghaṭīyantravadaniśamāvarttamāne'rthākṣipta
    upapannaḥ saṃghāta iti cettanna kasmāt? utpattimātra
    nimittatvāt . bhavedupapannaḥ saṃghāto yadi saṃghātasya
    kiñcinnimittamavagamyeta na tvavagamyate yata itareretarapratya-
    yatve'pyavidyādīnāṃ pūrvvaṃ pūrvvamuttarasyottarasyotpapattimātra
    nimittaṃ bhavat bhavet na tu saṃghātotpatteḥ kiñcinnimittaṃ
    sambhavati . nanvavidyādibhirarthādākṣipyate saṃghāta ityuktam
    atrocyate . yadi tāvadayamabhiprāyaḥ avidyādayaeva
    saṃghātamantareṇātmānamalabhamānā apekṣante saṃghātamiti
    tatastasya saṃghātasya kiñcinnitittaṃ vaktavyaṃ tacca nitye
    ṣvapyaṇuṣvabhyupagamyamāneṣvāśrayāśrayībhūteṣu ca bhoktṛṣu
    satsu na sambhavatītyuktaṃ vaiśeṣikaparīkṣāyāṃ kimaṅga punaḥ
    kṣaṇikeṣvapyaṇuṣu bhoktṛ rahiteṣvāśrayāśrayībhāvaśūmyeṣu cā-
    bhyupagamyamāneṣu sambhavet . athāyamabhipāyaḥ avidyā-
    daya eva saṃghātasya nimittamiti . kathaṃ tamevāśrityātmā-
    naṃ labhamānāstasyaiva nimittaṃ syuḥ . atha manyase saṃghāta
    evānādau saṃsāre santatyānuvarttate tadāśrayāścāvidyā-
    daya iti . tadāpi saṃghātāt saṃghātāntaramutpadyamānaṃ
    niyamena sadṛśamevetpadyeta aniyamena vā sadṛśam, visadṛśaṃ
    votpapadyeta . niyamābhyupagame manuṣyapudgalasya devatirya-
    gyoninārakaprāptyabhāvaḥ prāpnuyāt . aniyamābhyupaga-
    me'pi manuṣyapudgalaḥ kadācit kṣaṇena hastī bhūtvā devo-
    vā punarmanuṣyobhavet iti prāpnuyāt . ubhayamabhyupagama-
    viruddham . api ca yadbhogārthaṃ saṃghātaḥ syāt sa jīvonāsti
    sthirobhokteti tavābhyupagamaḥ tataśca bhogo bhogārthaeva
    sannā'nyena prārthanīyaḥ tathā mokṣomokṣārtha eveti mumukṣuṇā
    nānthena bhavitavyam . anyena cet prārthyetobhayaṃ, bhogamokṣa
    kālāvasthāyinā tena bhavitavyam . avasthāyitve kṣaṇi-
    katvābhyupagamavirodhaḥ . tasmāditaretarotpattimātranimitta-
    tvamavidyādīnāṃ yadi bhavet bhavatu nāma na tu saṃghātaḥ
    sidhyet bhoktrabhāvādityabhiprāyaḥ ityantena” . etanmata
    manusṛtyaiva “sarvvakāryyaśarīreṣu muktvāṅgaskandhapañcakam .
    saugatānāmivātmānyīnāsti mantromahībhṛtā miti” māghaḥ .
    ātmano dehaparimāṇatvamārhatā manyante . tadetanmatamutthāpya
    dūṣitaṃ śā0 sū0 bhā0 yathā . “evaṃ cātmākātrsnyam”
    sū0 . “yathaikasmin dharmmiṇi viruddhadharmāsambhavodoṣaḥ
    syādvāde prasaktaḥ evamātmano'pi jīvasyākāt rsnya-
    maparodoṣaḥ prasajyate . kathaṃ śarīraparimāṇo
    hi jīva ityārhatā manyante . śarīraparimāṇa-
    tāyāñca satyāmakṛt sno'sarvvagataḥ paricchinna ā-
    tmetyato ghaṭādivadanityatvamātmanaḥ prasajyeta . śarīrāṇā-
    ñcānavasthitaparimāṇatvānmanuṣyajīvomanuṣyaśarīraparimāṇo-
    bhūtvā punaḥ kenacit karmmavipākena hastijanma prāpnu-
    vanna kṛtsnaṃ hastiśarīraṃ vyāpnuyāt puttikājanma ca
    prāpnuvanna kṛtsnaḥ puttikāśarīre saṃmīyate . samāna eṣa
    ekasminnapi janmani kaumārayauvanasthāvireṣu doṣaḥ .
    syādetat anantāvayavojīvastasya taevāvayavā alpe śarī-
    re saṅkuceyurmahati vikaseyuriti . teṣāṃ punaranantānāṃ
    jīvāvayavānāṃ samānadeśatvaṃ pratihanyeta vā na veti
    vaktavyam . pratighāte tāvannānantāvayavāḥ paricchinne deśe
    sammīyeran . apratighāte'pyekāvayavadeśatvopapatteḥ sarvveṣāma-
    vayavānāṃ prathimānupapattejīrvasyāṇumātratvaprasaṅgaḥ syāt .
    api ca śarīramātraparicchinnānāṃ jīvāvayavanāmānantyaṃ
    notprekṣitumapi śakyam . atha paryyāyeṇa vṛhaccharīra-
    pratipattau kecijjīvāvayavā upagacchanti tanuśarīrapratipattau
    ca kecidapagacchantītyucyeta . tatrāpyucyate . “na ca paryyā-
    yādasyāpyavirodhovikārādibhyaḥ” sū0 . na ca paryyāyeṇāpyava-
    yavopagamāpagamābhyāmeva tattaddehaparimāṇatvaṃ jīvasyāviro-
    dhenopapādayituṃ śakyate kutaḥ? vikārādidoṣaprasaṅgāt .
    avayavopagamāpagamābhyāṃ hyaniśamāpūryyamāṇasyopakṣīya
    māṇasya ca jīvasya vikriyāvattvaṃ tāvadaparihāryyaṃ vikri-
    yāvattve carmmādivadanitvyatvaṃ prasajyeta tataśca bandhamo-
    kṣābhyupagamobādhyeta karmmāṣṭakapariveṣṭitasya jīvasyālābu-
    vat saṃsārasāgare nimagnasya bandhanocchedādūrddhagāmitvambhava
    tīti . kiñcānyat āgacchatāmapagacchatāṃ cāvayabānā-
    māgamāpāyadharmmavattādevānātmatvaṃ śarīrādivat . tataścā-
    vasthitaḥ kaścidavayava ātmeti syāt . na ca sa ni-
    rūpayituṃ śakyate ayamasāviti . kiñcānyat āgaccha-
    ntaścaite jīvāvayavāḥ kutaḥ prādurbhavanti, apagacchantaśca kva
    vā līyanta iti vaktavyam . na hi bhūtebhyaḥ prādurbhaveyuḥ
    bhūteṣu ca nilīyeran, abhautitvājnīvasya . nāpi kaścidanyaḥ
    sādhāraṇo'sādhāraṇo vā jīvānāmavayavādhāro nirūpyate
    pramāṇābhāvāt . kiñcānyat anavaghṛtasvarūpaścaivaṃsa-
    tyātmā syāt āgacchatāṃmapagacchatāñcāvayavānāmaniyata
    parimāṇatvāt . ataevamādidoṣaprasaṅgānna paryyāyeṇāpya-
    vayavopagamāpagamāvātmana āśrayituṃ śakyete . atha vā
    pūrvveṇa sūtreṇa śarīraparimāṇasyātmana upacitāpacita
    śarīrāntarapratipattāvakātrsnyadoṣaprasañjanadvāreṇānityatāyā-
    ñcoditāyām punaḥ paryyāyeṇa parimāṇānavasthāne'pi
    srotaḥsantānanityatānyāyenātmanonityatā syāt yathā
    raktapaṭādīnām vijñānānavasthāne'pi tatsantānanitya-
    tā tadvadvisicāmapītyāśaṅkyānena sūtreṇottaramucyate .
    santānasya tāvadavastutve nairātmyavāda prasaṅgaḥ vastutve'pyātmano
    vikārādidoṣaprasaṅgādasya pakṣasyānupapattiriti .
    “anyāvasthiteścobhayanityatvādaviśeṣaḥ” sū0 . api cāntya-
    sya mokṣāvasthābhābino jīvaparimāṇasya nityatvamiṣyate
    jainaiḥ tadvat pūrvvayorapyādyamadhyamayorjīvaparimāṇayorni-
    tyatvaprasaṅgādaviśeṣaprasaṅgaḥsyāt ekaśarīraparimāṇataiva
    syāt nopacitāpacitaśarīrāntaraprāptiḥ . atha vā'ntyasya
    jīvaparimāṇasyāvasthitatvāt pūrvvayorapyavasthayorapyavasthita
    parimāṇaeva jīvaḥsyāt . tataścāviśeṣeṇa sarvvadaivā
    'ṇurmahān vā jīvo'bhyupagantavyo na śarīraparimāṇaḥ .
    ataśca saugatavadārhatamapi matamasaṅgatamityupekṣitavyam” .
    ityantena jīvasyāṇuparimāṇatvaṃ ye svīcakruḥ tanmatamupa-
    nyasya śā0 sū0 bhā0 dūṣitaṃ yathā .
    “utkrāntigatyāgatīnām” sū0 . idānīntu kiṃparimāṇo-
    jīva iti cintyate kimaṇuparimāṇaḥ uta madhyamaparimāṇa
    āhosvit mahāparimāṇa iti . nanu ca nātmotpadyate nitya
    caitanyarūpaścāyamityuktamataśca paraevātmā jīva ityāpatati, parasya
    cātmano'nantatvamāmnātaṃ tatra kutojīvasya parimāṇacintāva-
    tāra iti ucyate satyametat utkrāntigatyāgatiśravaṇāni tu
    jīvasya paricchedaṃ prātayanti svaśabdena cāsya kvacidaṇuparimāṇa-
    tvamāmnāyate tasya sarvasyānākulatvopapādanāyāyamārambhaḥ . tatra
    prāptaṃ tāvadutkrāntigatyāgatīnāṃ śravaṇādaṇurjīvaiti utkrāntistā-
    vat “sa yadāetasmāccharīrādutkrāmati sahaivaitaiḥ sarvvairutvrāmatīti”
    gatirapi “ye vai ke cāsmāllokāt prayanti candramasameva te sarve
    gacchantīti” . āgatirapi “tasmāllokāt punaraityasmai lokāya
    karmmaṇe” iti āsāmutkrāntigatyāgatīnāṃ śravaṇātparicchi
    nnastāvajjīvaḥ iti prāpnoti na hi vibhoścalanabhabakalpata
    iti . sati ca paricchede śarīraparimāṇatvasyārhatamataparī-
    kṣāyāṃ nirastatvādaṇurātmeti gamyate . “svātmanā cotta-
    rayoḥ” sū0 . utkrāntiḥ kadācidacalato'pi grāmasvā-
    myanivṛttivadda hasvāmyanivṛttyā karmmakṣayeṇāvakalpyeta uttare
    tu gatyāgatī nācalataḥ sambhavataḥ svātmanā hi tayoḥ
    sambandhobhavati gameśca karttṛsthakriyātvāt . ato'madhyama
    parimāṇasya ca gatyāgatī aṇutva eva sambhavataḥ . satyośca
    gatyāgatyorutkrāntirapasṛptireva dehāditi pratīyate nahya-
    napasṛptasya dehādgatyāgatī syātāṃ dehapradeśānāñcotkrāntāva-
    pādanatvavacanāt “cakṣuṣṭo vā mūrdhnovā anyetyovā śarīradeśe-
    bhyaḥ” iti . “saetāstejomātrāḥ samabhyādadānohṛdayame-
    vānvavakrāmati śukramādāya punareti sthānamiti” cānvare'pi
    śarīre śārīrasya gatyāgatī bhavataḥ tasmādapyasyāṇutvasiddhiḥ .
    “nāṇuratacchruteriticennetarādhikārāt” sū0 . athāpi
    syāt nāṇurayamātmā, kasmāt, atacchruteḥ aṇutvavi-
    parītaparimāṇaśravaṇādityarthaḥ . “sa vā eṣa mahānajaḥ”
    “ātmā yo'yaṃ vijñānamayaḥprāṇeṣu” “ākāśavatsarvvagataśca-
    nityaḥ” “satyaṃjñānamanantaṃ brahme” tyevaṃ jātīyakā hi śruti-
    rātmano'ṇutve vipratiṣidhyeteti cet naiṣa doṣaḥ . kasmāt
    itarādhikārāt . parasya hyātmanaḥ prakriyāyāmeṣā
    parimāṇāntaraśrutiḥ, parasyaivātmanaḥ prādhānyena vedānteṣu
    veditavyatvena prakṛtatvāt, “virajaḥpara ākāśāt” ityevaṃ
    vidhānācca parasyaivātmanastatra tatra viśeṣādhikārāt . nanu-
    “yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣviti” śārīromahattvasambandhi-
    tvena pratinirddiśyate . śāstradṛṣṭyā tvayaṃ nirdiśo vāma-
    devavaddraṣṭavyaḥ . tasmātprājñaviṣayatvātparimāṇāntaraśravaṇasya,
    na jīvasyāṇutvaṃ virudhyate . “svaśabdonmānābhyāñca” sū0 ita-
    ścāṇrātmā yataḥ sākṣādevāsyāṇutvavācī śabdaḥ śrūyate “sa
    eṣo'ṇurātmā cetasā veditavyo yasmin prāṇaḥ pañcadhā saṃ-
    viveśeti” prāṇasambandhācca jīvaevāyamaṇurabhihitaiti gamyate
    tathāconmānamapi jīvasyāṇimānaṃ gamayati “bālāgraśatabhā-
    gasya śatadhā kalpitasya ca . bhāgojīvaḥ sa vijñeya” iti .
    “ārāgramātrohyavaro'pi dṛṣṭa” iti conmānāntaram . nanva-
    ṇutve satyekadeśasthasya sakaladehagatopalabdhirvirudhyate dṛśyate
    ca jāhnavīhradanimagnānāṃ sarvvāṅge śaityopalabdhirnidāghasamaye
    ca sakalaśarīraparitāpopalabdhiriticet uttaraṃ paṭhati .
    “avirodhaścandanavat” sū0 . yathā hi haricandanavinduḥśarī-
    raikadeśe sambaddho'pi san sakaladehavyāpinamāhlādaṃ karotye-
    vamātmāpi dehaikadeśasthaḥ sakaladehavyāpinīmupalabdhiṃ kari-
    ṣyati . tvaksambandhāccāsya sakalaśarīragatā vedanā na viru-
    ddhate . tvagātmanorhi sambandhaḥ kṛtsnāyāntvaci varttate tvak ca
    sarvvaśarīravyāpinīti . “avasthitivaiśeṣyāditicennābhyu-
    pagamāddhṛdi hi” sū0 . atrāha yaduktam “avirodhaścandanava-
    diti” tadayuktaṃ dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoratulyatvāt siddhe hyātma-
    nodehaikadeśasthatve candanadṛṣṭānto bhavati . pratyakṣantu candana-
    syāvasthitivaiśeṣyamekadeśasthatvaṃ sakaladehāhlādanañca . ātmanaḥ
    punaḥ sakaladehopalabdhimātraṃ pratyakṣaṃ naikadeśavarttitvam .
    anumeyantaditi yaducyeta na cātrānumānaṃ sambhavati . kimā-
    tmanaḥ sakalaśarīragatā vedanā tvagindriyasyeva sakaladeha
    vyāpinaḥ sataḥ kiṃ vibhornabhasaiva, āhosviccandanavindo-
    rivāṇorekadeśasthasyeti saṃśayā'nativṛtteriti . atrocyate-
    nāyaṃ doṣaḥ . kasmāt abhyupagamāt . abhyupagamyate'hyātmano-
    pi candanasyeva dehaikadeśavartti tvamavasthitivaiśeṣyam . katha-
    miti ucyate . hṛdi hyeṣa ātmā paṭhyate vedānteṣu’ ‘hṛdi-
    hyeṣa ātmā” “sa vāeṣa ātmā hṛdi katamaḥ? ātmeti
    yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hvadyantarjyotiḥpuruṣa” ityādyupa-
    deśebhyaḥ . tasmāddṛṣṭāntardāṣṭāntikayoravaiṣamyādyuktamevaitadavi-
    rodhaścandanavaditi . “guṇādvālokavat” sū0 . caitanyaguṇa-
    vyāptervāṇorapi satojīvasya sakaladehavyāpi kāryyaṃ na viru-
    dhyate . yathā loke maṇipradīpaprabhṛtīnāmapavarakaikadeśavartti-
    nāmapi prabhā apavarakavyāpinī satī kṛtsne'pavarake kāryyaṃ
    karoti tadvat . syātkadāciccandanasya sāvayavatvāt
    sūkṣmāvayavavisarpaṇenāpi sakaladehaāhlādayitṛtvaṃ
    natvaṇorjīvasyāvayavāḥ santi yairayaṃ sakaladehaṃ visarpe-
    dityāśaṅkya “guṇādvālokava” dityuktam . kathaṃ punarguṇo-
    guṇivyatirekeṇānyatra vartteta na hi paṭasya śukloguṇaḥ paṭa-
    vyatirekeṇānyatra varttamānodṛśyate . pradīpaprabhāvadbhave-
    diti cenna tasyā api dravyatvābhyupagamāt . niviḍāvayavaṃ
    hi tejodravyaṃ pradīpaḥ viralāvayavantu tejodravyameva prabheti
    ata uttaraṃ paṭhati . “vyatireke gandhavat” sū0 yathā guṇasyāpi
    satogandhasya gandhadravyavyatirekeṇa vṛttirbhavati aprāpteṣvapi
    kusumādiṣu gandhopalabdheḥ evamaṇorapi satojovasya caitatya-
    guṇavyatirekobhaviṣyati . ataścānaikāntikametadguṇatvāt
    rūpavadāśrayaviśleṣānupapattiriti guṇasyaiva satoga-
    ndhasyāśrayaviśleṣadarśanāt . gandhasyāpi sahaivāśrayeṇa vi-
    śleṣa iti cenna yasmānmūladravyādviśleṣastasya kṣayaprasaṅgāt .
    akṣīyamāṇamapi tatparvvāvasthāto'vagamyate anyathā tatpū-
    rvvāvasthairgurutvādibhirhīyate . syādetat gandhāśrayāṇāṃ
    viśliṣṭānāmalpatvātsannapi viśleṣo nopalakṣyate sūkṣmā hi-
    gandhaparamāṇavaḥ sarvvato viprasṛtāgandhabuddhimutpādayanti
    nāsikāpuṭamanupraviśanta iti cenna atīndriyatvāt para-
    māṇūnāṃ sphuṭagandhopalabdheśca nāgakeśarādiṣu . na ca loke
    pratītirgandhavadudravyamāghrātamiti gandhaevāghrāta iti lau-
    kikāḥ pratiyanti . rūpādiṣvāśrayavyatirekānupalabdherga-
    ndhasyāmyayuktāśrayavyatireka iti cenna pratyakṣatvādanumānā-
    pravṛtteḥ . tasmādyadyathā loke dṛṣṭaṃ tattarthaivānugantavyaṃ nirūpa-
    kairnānyadhā . na hi rasoguṇojihvayopalabhyataityato rūpā-
    dayopi guṇājihvayevopalabhyeranniti niyantuṃ śakyate .
    “tathā ca darśayati” sū0 . śrutirhṛdayāyatanatvamaṇuparimāṇāvaṃ
    cātmano'bhidhāya tasyaiba “ālomabhya āmakhāgrebhyaḥ” iti
    caitanyena guṇena samastaśarīravyāpitvaṃ darśayati . “pṛthagupa-
    deśāt” sū0 . “prajñayā śarīraṃ mamāruhyeti” cātmaprajñayoḥ
    karttṛkaraṇabhāvena pṛthagupadeśāccaitanyena guṇenaivāsya śarīra-
    vyāpitāvagamyate . “tadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamā-
    dāyeti ca” karttuḥ śarīrād pṛthagvijñānasyopadeśa etame-
    vābhiprāyamupodvalayati tasmādaṇurātmetyevaṃ prāpte brūmaḥ .
    “tadguṇasāratvāttu tadvyapadeśaḥ prājñavat” sū0 . tuśabdaḥ
    prakṣaṃ vyāvarttayati . naitadasti aṇurātmeti utkrāntyādya-
    śravaṇāt . parasyaiva tu brahmaṇaḥ praveśaśravaṇāt tādā-
    tmyopadeśācca parameva brahma jīva ityuktam . parameva ced-
    brahmajīvastasmādyāvatparaṃ brahma tāvāneva jīvo bhavitumarhati
    parasya ca brahmaṇo vibhutvamāmnātaṃ tasmādvibhurjīvaḥ . tathā
    ca “sa vā eṣa mahānaja ātmā yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu,
    ityevaṃjātīyakā jīvaviṣayā vibhutvavādāḥ śrautāḥ smā-
    rttāśca samarthitā bhavanti . nacāṇorjīvasya sakalaśarīragatā
    vedanopapadyate . tvaksambandhāt syāditi cenna tvakkaṇṭaka-
    todane'pi sakalaśarīragataiva vedanā prasajyeta tvakkaṇṭaka-
    yorhi saṃyogaḥ kṛtsnāyāṃ tvaci varttate tvak ca kṛtsna-
    śarīravyāpinīti pādatalaeva tu kaṇṭakanunnāṃ vedanāṃ
    pratilabhante . nacāṇorguṇasya vyāptirupapadyate guṇasya guṇi-
    deśatvāt guṇatvameva hi guṇinamanāśritya guṇasya hīyeta .
    pradīpaprabhāyāśca dravyāntaratvaṃ vyākhyātam . gandho'pi
    guṇatvābhyupagamāt sāśraya eva sañcaritumarhati anyathā
    guṇatvahāniprasaṅgāt . tathā coktaṃ bhagavatā dvaipāyanena
    “upalabhyāpsu tadgandhaṃ kecidbrūyuranaipuṇāḥ . pṛthivyāmeva taṃ
    vidyādapovāyuñca saṃśritamiti” . yadi ca caitanyaṃ jīvasya
    samastaṃ śarīraṃ vyāpnuyānnāṇurjīvaḥ syāt caitanyameva hyasya
    svarūpaṃ agnerivauṣṇyaprakāśau, nātra guṇaguṇivibhāgovidyata
    iti . śarīraparimāṇatvañcaṃ pratyākhyātaṃ pariśeṣādvibhurjīvaḥ
    kathaṃ tarhyaṇutvādivyapadeśa iti ata āha “tadguṇasāratvā-
    ttu tadvyapadeśa” iti . tasyābuddherguṇāḥ tadguṇā icchā dveṣaḥ
    sukhaṃ duṣkhamityevamādayaḥ tadguṇāḥ sāraḥ pradhānaṃ yasyātmanaḥ
    saṃsāritve sambhavati sa tadguṇasāraḥ tadbhāvastadaguṇasā-
    ratvam . na hi buddherguṇairvinā kevalasyātmanaḥ saṃsāritvama-
    sti buddhyupādhidharmmādhyāsanimittaṃ hi karttṛtvabhoktṛtvādi
    lakṣaṇaṃ saṃsāritvamakartturabhoktuścāsaṃsāriṇonityamuktasya
    sata ātmanaḥ . tasmāttadguṇasāratvādbuddhiparimāṇenāsya
    parimāṇavyapadeśaḥ tadutkrāntyādibhiścāsyotkrāntyādivya-
    padeśo na svataḥ . tathā ca “bālāgraśatabhāgasya śatadhā
    kalpitasya tu . bhāgojīvaḥ sa vijñeyaḥ sa cānantyāya
    kalpata” ityaṇutvaṃ jīvasyoktvā tasyaiva punarānantyamāha
    taccaivameva samañjasaṃ syāt yadyaupacārikamaṇutvaṃ jīvasya
    bhavet pāramārthikaṃ cānantyam . nahyubhayaṃ mukhyamava-
    kalpeta . nacānantyamaupacārikamiti śakyaṃ vijñātuṃ
    sarvvopaniṣatsu brahmātmabhāvasya pratipipādayiṣitatvāt .
    tathaitasminnapyunmāne “buddherguṇenātmaguṇena caiva ārāgra-
    mātrohyavaro'pi dṛṣṭa” iti buddhiguṇasambandhenaivārā-
    gramātratāṃ śāsti na svenaivātmanā . “eṣo'ṇurātmā cetasā
    veditavya” ityatrāpi na jīvasyāṇuparimāṇatvaṃ śiṣyate .
    parasyaivātmanaścakṣurādyanavagrāhyatvena jñānaprasādāvagamyatvena
    ca prakṛtatvāt, jīvasyāpi ca mukhyāṇuparimāṇatvānupapatteḥ .
    tasmāddurjñānatvābhiprāyamidamaṇutvavacanamupādhyabhiprāyaṃ vā
    draṣṭavyam . tathā “prajñayā śarīramāruhya” ityevaṃjātīya-
    keṣyapi bhedopadeśeṣu buddhyopādhibhūtayā jīvaḥ śarīraṃ
    samāruhyetyevaṃ yojayitavyaṃ vyapadeśamātraṃ vā śilā-
    putrakasya śarīramityādivat . nahyatra guṇaguṇivibhāgo
    vidyata ityuktam . hṛdayāyatanatvavacanamapi buddhereva
    tadāyatanatvāt . tathotkrāntyādīnāmapyupādhyāyattatāṃ
    darśayati “kasminnahamudkrānta utkrānto bhaviṣyāmi” iti
    “kasmin vā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti sa prāṇamasṛ-
    jyateti” . utkrāntyabhāve hi gatyāgatyorapyabhāvo vijñā-
    yate, nahyanapasṛptasya dehādgatyāgatī syātām . evamupā-
    dhiguṇasāratvājjovasyāṇutvavyapadeśaḥ prājñavat yathā
    prājñasya paramātmanaḥ saguṇeṣūpāsaneṣūpādhiguṇasāratvā-
    daṇīyastvādivyapadeśaḥ “aṇīyānvrīhervvā yavādvā, mano-
    mayaḥ prāṇaśarīraḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ”
    ityevaṃ prakāraḥ tadvat” ityantena . iti śāṅkarānuyāyinaḥ
    rāmānujamādhvādayaśca jīvasyāṇutva pakṣamurarīcakruḥ . tatpra-
    pañcastattacchāstre dṛśyaḥ tayoryuktāyuktatvaṃ naiyāyikavaiśeṣi-
    kāṅgīkṛtavibhutvapradarśakayuktīravalokya sudhībhiḥ samarthanīyam
    nyāyasūtravṛttau cātmanodehādyatiriktatvaṃ pradarśitaṃ yathā
    “tatrendriyaṃ jñānavannaveti saṃśaye karaṇatvena siddhānāmindri-
    yāṇāṃ caitanyamastu lāghavāttathā cātmaśabdasya nānārthatvādi-
    ndriyāṇāmabhautikatvādvā na sāṅkaryyamitīndriyacaitanyavādina-
    stannirākaraṇāyāha . “darśanarsparśanābhyāmekārthagraha-
    ṇāt” 1 . “na viṣayavyavasthānāt” 2 . “tadvyavasthānādevātma-
    sadbhābādapratiṣedhaḥ” 3 . “śarīradāhe pātakābhāvāt” 4 .
    “tadabhāvaḥ sātmakapradāhe'pi tannityatvāt” 5 . “na
    kāryyāśrayakartṛbadhāt” 6 . “savyena dṛṣṭasyetareṇa pratya-
    bhijñānāt” 7 . “naikasminnāsāsthivyavahite dvitvābhi-
    mānāt” 8 . “ekanāśe dvitīyāvināśāt” 9 . “ava-
    yavanāśe'pyavayavyupalabdherahetuḥ” 10 . “dṛṣṭāntavirodhāda-
    pratiṣedhaḥ” 11 . “indriyāntaravikārāt” 12 . “na
    smṛteḥ smarttavyaviṣayatvāt” 13 . “tadātmaguṇatvasadbhāvāda-
    pratiṣedhaḥ” 14 . “aparisaṅkhyānācca smṛtiviṣa-
    yasya” 15 . “nātmapratipattihetūnāṃ manasi sambhavāt” 16 .
    “jñāturjñānasādhanopapatteḥ saṃjñābhedamātram” 17 . “niya-
    maśca niranumānaḥ” 18 . “pūrvvābhyastasmṛtyanubandhājjātasya
    harṣabhayaśokasampratipatteḥ” 19 . “padmādiṣu prabodha-
    sammīlanavikāravattadvikāraḥ” 20 . “noṣṇaśītavarṣākāla-
    nimittatvāt pañcātmakavikārāṇām” 21 . “pretyā-
    hārābhyāsakṛtāt stanyābhilāṣāt” 22 . “ayaso'ya-
    skāntābhigamanavattadupasarpaṇam” 23 . “nānyatra pravṛttya-
    bhāvāt” 24 . “vītarāgajanmādarśanāt” 25 sūtrāṇi
    “ekasyaiva darśanasparśanābhyāmarthasya grahaṇāt darśanasparśane
    jñānaviśeṣauṃ tṛtīyā ca prakāre tena cākṣuṣasparśanobhaya-
    vattvenaikasya dharmmiṇaḥ pratisandhānādityarthaḥ . tathā ca
    yo'haṃ ghaṭamadrākṣaṃ so'haṃ spṛśāmītyanubhavādātmendriyavyati-
    riktaeka iti 1 . atra śaṅkate cakṣustvaga dīnāṃ rūpasparśādi
    niyataviṣayatvāccakṣurādeścākṣuṣādisamavāyitvamitthañcābheda-
    pratyayobhrānta iti bhāvaḥ 2 . samādhatte uktapratiṣedhona
    yuktaḥ uktaviṣayavyavasthānādevātmasadbhāvādatiriktātmakalpa-
    nādityarthaḥ . ayaṃbhāvaḥ tattadindriyāṇāṃ tattadviṣayakapratyakṣaṃ
    prati samavāyitvaṃ vācyaṃ na tu pratyakṣatvāvavacchinnaṃ prati,
    anumityādijanakatvetu vinigabhakābhāvāt . tena janyajñāna-
    tvāvacchinnajanakatāvacchedakamātmatvaṃ cakṣurāderanityatvādātmanaśca
    nityatāyāvakṣyamāṇatvāccakṣurādināśe'pi smaraṇāccakṣuraha-
    mityādyapratīteśca nendriyātmavādoyujyata iti 3 . samāpta-
    mindriyaprakaraṇam . nanu gauro'haṃ jānāmītyādipratī-
    terastu śarīramātmetyāśaṅkya dūṣayati . pātakābhāvāt
    pātakāderabhāvapraṅgāt tathācottarakālikaṃ duḥkhādikaṃ
    na syāditi . yadvā dāhonāśaḥ tathā ca śaroranāśe
    kṛte karttari śarīre vinaṣṭe pātakaṃ na syādityarthaḥ . yadyapi
    bhūtacaitanyavādinā pātakādikaṃ nopeyate tathāpi tasya prasā-
    dhyāṅgakatvādekadeśinaḥ pūrvvapakṣitvādvā na doṣa iti
    bhāvaḥ 4 . tavāpi tulyodoṣa ityāśaṅkate . tada-
    bhāvaḥ pātakābhāvaḥ sātmakaśarīrasya pradāhe'pi prasaktaḥ
    tannityatvāt tasya ātmanonityatvāt nityatvena nirvikā-
    ratvaṃ tena janyadharmmānāśrayatvamabhimatamitikecit . tanni-
    tyatvāt śarīranāśe śarīraviśiṣṭātmanāśasya niyatatvādi-
    tyapi kaścit . kiñca sātmakaśarīranāśe'pi hantuḥ pātakā-
    bhāvaḥ syāt tasyātyanonityatvena tannāśakatvābhāvāt 5 .
    pariharati . kāryyāśrayasya ceṣṭāśrayasya karttuḥ kṛtyayacchedakasya
    śarīrasyaiva nāśaḥ natvātmana iti na pātakābhāvaḥ .
    yadvā na hantuḥ pātakābhāvaḥ kāryyāśrayakartturbādhāt
    śarīrasya nāśāt brāhmaṇatvādeḥ śarīravṛttitvāttannāśā-
    deva pāpotpattiriti bhāvaḥ . vastutastu apūrvvaśarīrāvacchinna
    prāṇasaṃyogātmakotpattivat śarīrāvavacchinnaprāṇasaṃyoga-
    dhvaṃsaviśeṣatmākaṃ maraṇamapyātmanaḥ sambhavati anyathā śarīra
    vināśanodbandhanamukhanirodhāderhisātvaṃ na syāt pātakā-
    nabhyupagantṛcārvvākādimate śarīrabhedasādhanantu vakṣyamāṇa-
    yuktibhiriti dhyeyam 6 . samāptadehabhedaprakaraṇam prasaṅgā-
    ccakṣuradvaitaprakaraṇamārabhate . vāmena cakṣuṣā dṛṣṭasya dakṣiṇena
    cakṣuṣā pratyabhijñānāt sthirātmasiddhiriti keṣāccinmataṃ
    tannirākaraṇāyaitadupanyāsaḥ 7 . etaddūṣayati . madhya-
    sthasetunā taḍāgasyeva nāsāsthivyavahitagolakāntarā-
    vacchinnatayā dvaitapratyayobhrama ityarthaḥ 8 . ākṣipati .
    cakṣuraikye ekacakṣurnāśe'ndhatvaṃ syāditi bhāvaḥ 9 .
    atraikadeśī pariharati . avayavasya śākhādernāśe'pyavaya-
    vinovṛkṣasya pratyabhijñānānnāvayavanāśe sarvvatrāvayavināśa-
    niyamastathā caikanāśe'pi nāndhatvamiti 10 . ekadeśimatasya
    pūrvvoktākṣepasya ca samādhānāya siddhāntinaḥ sūtram .
    uktapratiṣedhona yuktaḥ dṛṣṭāntasya virodhādayuktatvāt na
    hi śākhācchede vṛkṣastiṣṭhati tathā sati vṛkṣasyānāśaprasaṅgā-
    dato'vasthitāvayavaistatra svaṇḍavṛkṣītpatternekadeśimataṃ yuktam .
    etenaikanāśe dvitīyāvināśādbhedasādhanamapi pratyuktaṃ cakṣu-
    rnāśe'pi golakāntarāvacchinnāvayavaiḥ khaṇḍacakṣuḥ sambhavāt
    itthañca lāghavāccakṣuradvaitamiti ṭīkāsvarasasiddham . pare tu ca-
    kṣurdvaitameva sūtrārthaṃ manyamānā vyācakṣate siddhāntinaḥ . sūtraṃ
    savyeneti . śaṅkate naikasminniti . samādhatte eketi . śaṅkate
    avayaveti . nirākaroti dṛṣṭānteti . śāsvānāśe vṛkṣanāśā-
    vaśyakatvāt dṛṣṭāntona yuktaḥ . yadvā dṛṣṭāntasya golakabhedasya
    virodhādanyathānupapannatvāddṛṣṭaṃ hi mṛtasya cakṣuradhiṣṭhānago-
    lakadvayaṃ bhedenaivopalabhyata iti vadanti 11 . ātmanṝ indriya
    bhede yuktyantaramāha . ciravilvādyamladravye dṛṣṭe tadrasasma-
    raṇāddantodakasaṃplavarūparasanendriyavikārādindriyavyatirikta
    ātmā siddhyati 12 . ākṣipati . smṛtirhi smarttavyaviṣayi-
    ṇīti niyamastasyāśca darśanādinā sāmānādhikaraṇye mā-
    nābhāvāt astu vā viṣayatayaiva sāmānādhikaraṇyamiti
    bhāvaḥ 13 . samādhatte . uktapratiṣedhona yuktaḥ dharmmigrāhakamānena
    smṛterātmaguṇatvātpariśeṣeṇātmaguṇatvasiddherahaṃ smarāmītyanubha-
    vāt viṣayaniṣṭhakāryyakāraṇabhāve caitrasya jñānānmaitrasya
    smaraṇāpatteriti bhāvaḥ 14 . viṣayāṇāṃ smarttavyānāṃ
    smṛtisamavāyitvam syādityāśaṅkya samādhatte . aparisa-
    ṅkhyānāt ānantyāt tathā ca lāghavādatiriktātmasiddhiḥ .
    ida na sūtraṃ kintu bhāṣyamiti kecit 15 . samāptaṃ cakṣu-
    radvaitaprakaraṇam . nanu manasonityatvādātmatvamastvityāśaṅka-
    te . nātirikta ātmā ātmasādhakamānānāṃ manasārthānta-
    ratvamiti bhāvaḥ 16 . samādhatte . yadi manaso jñātṛtvaṃ tadā
    vyāsaṅgādyupapādanāya karaṇāntaramavaśyaṃ vācyaṃ tathā caiko-
    jñātā jñānasādhanaṃ caikaṃ siddhaṃ mana ātmāstviti saṃjñā-
    mātraṃ kiñcavyāsaṅgopapādakatayā manaso'ṇutvaṃ siddhamātma-
    naśca pratyakṣopapādakatayā mahattvamiti bheda āvaśyaka iti
    bhāvaḥ 17 . nanu rūpādipratyakṣam sakaraṇakamastu na tu
    sukhādipratyakṣam evaṃparamāṇvantarasyātīndriyatve'pi manasaḥ
    pratyakṣam syādatrāha . uktoniyamaviśeṣoniranumānaḥ
    niṣpramāṇakaḥ gauravādvaiparītye ca vinigamakābhāvācceti
    bhāvaḥ 18 . samāptam manobhedaprakaraṇam . evaṃ sādhite'pi
    dehādibhinne ātmani vinā tannityatāṃ na paralokārthinaḥ
    pravṛttirataḥ ātmanityatāpratipādanāya sūtram . jātasya
    bālasya etajjanmānanubhūteṣvapi harṣādihetuṣu satsu harṣā-
    dīnāṃ sampratipattiḥ utpattistasyāḥ pūrvvāpūrvvānubhabādhīna
    smṛtisambandhādeva sambhavāt itthaṃ cedānīntanasyātmanaḥ
    pūrvvapūrvvasiddhau tasyānāditvamanādeśca bhāvasya na nāśa iti
    nityatvasiddhiriti bhāvaḥ 19 . atra śaṅkate . bālasya
    harṣādayomukhavikāsādyanumeyā na ca tatsambhavaḥ padmādīnāṃ
    prabodhādivadadṛṣṭaviśeṣādhīnakriyāvaśādeva tadupapatteriti
    bhāvaḥ 20 . siddhāntayati . uktaṃ na yuktaṃ yataḥ pañcātma-
    kānāṃ pāñcabhautikānāṃ padmādīnāṃ ye vikārāsteṣām
    uṣṇakālādinimittatvāt manuṣyādīnāntu harṣādinimi-
    ttakā mukhavikāsādaya iti na tulyateti bhāvaḥ 21 .
    ātmanityatve hetvantaramāha . pretya mṛtvā jātamātrasya
    yaḥ stanyābhilāṣaḥ sa tāvadāhārābhyāsajanitaḥ janmā-
    ntarīṇāhāreṣṭasādhanatādhījanyajīvanādṛṣṭodbodhitasaṃskārā-
    dhīneṣṭasādhanatāsmaraṇena hi bālaḥstanapāne pravartta
    ityanenāditvamiti 22 . śaṅkate . yathā'yaskāntasannihi-
    tasyāyaso'yaskāntābhimukhatayā gamanaṃ tathaiva vatsasyāpi
    stanopasarpaṇaṃ na tviṣṭasādhanatājñānādhīnapravṛttijanyā ceṣṭe-
    yamityarthaḥ 23 . samādhatte . stanapānaeva bālaḥ pravarttate
    natvanyatreti niyamaḥ kathaṃ syāt . vastutastu anyatra ayasi
    pravṛttyabhāvāt pravṛttirhi ceṣṭānumitā liṅgaṃ na tu kriyā-
    mātramatona vyabhicāra iti bhāvaḥ 24 . hetvantaramāha
    vītarāgorāgaśūnyastāvannotpadyate'pi tu sarāgataeva-
    janmāntarīyeṣṭasādhatvatājñānādhīnasmaraṇaṃ heturiti pūrvvaṃ
    stanyābhilāṣauktaḥ samprati tu patagādīnāṃ kaṇādibhakṣaṇā-
    bhilāṣasādhāraṇaṃ rāgamātramityapaunaruktam 25” vṛttiḥ .
    vaiśeṣikasūtropaskarayorātmasādhanapurassaraṃ tasya dehā-
    dyatiriktatā sādhitā yathā “indriyārthaprasiddhirindri-
    yārthebhyo 'rthāntarasya hetuḥ” 1 . “so'napadeśaḥ” 2 .
    “kāraṇājñānāt” 3 . “kāryyeṣu jñānāt” 4 . “ajñā-
    nācca” 5 . anyadeva heturityanapadeśaḥ” 6 . “arthāntaraṃ
    hyarthāntarasyā'napadeśaḥ” 7 sū0 “indriyārthaprasiddherātma-
    parīkṣāyāmupayogamāha . heturliṅgamarthāntarasya ātmanaḥ
    indriyārthebhya iti indriyebhyo'rthebhyaśca rūpādibhyastadvad-
    bhyaśca yadarthāntaram ātmā tasya liṅgamityarthaḥ . yadyapi
    jñānameva liṅgamiha vivakṣitaṃ tathāpīndriyārthaprasiddherū-
    pādisākṣātkārasya prasiddhataratayā tādrūpyeṇaiva liṅgatvamuktam .
    tathāhi prasiddhiḥ kvacidāśritā kāryyatvāt ghaṭavat
    guṇatvādvā kriyātvādvā sā ca prasiddhiḥ karaṇajanyā kriyā-
    tvāt chidikriyāvat yacca prasiddheḥ karaṇaṃ tadindriyaṃ tacca
    kartṛprayojyaṃ karaṇatvāt vāsyādivat tathā yatreyaṃ prasiddhi-
    rāśritā, yaḥ ghrāṇādīnāṃ karaṇānāṃ prayīktā sa ātmā 1 .
    nanu śarīramindriyāṇi vā prasiddherāśrayo'stu prasiddhiṃ
    prati tadubhayānvayavyatirekayīḥ sphṛṭataratvāt kiṃ tadanyā-
    śrayakalpanayā tathāhi caitanyaṃ śarīraguṇaḥ tatkāryatvāt
    tadrūpādivat evamindriyaguṇatve'pi vācyamityāśaṅkyāha .
    apadeśo hetuḥ tadābhāso'napadeśaḥ tathāca tatkāryatvaṃ
    pradīpajanyajñānādāvanaikāntikatvādanapadeśaityarthaḥ 2 . nanu
    tatkāryatvaṃ caitanyatvāvacchinnasyaiva kāryatvaṃ vivakṣitaṃ pradī-
    pādīnāñca samastameva caintanyaṃ na kāryamiti na vyabhicāra
    ityāśaṅkyāha . śarīrakāraṇānāṃ karacaraṇādīnāṃ tada-
    vayavānāṃ vā ajñānāt jñānaśūnyatvādityarthaḥ . pṛthivyādi-
    viśeṣaguṇānāṃ hi kāraṇaguṇapūrvvakatā dṛṣṭā tathāca śarī-
    rakāraṇeṣu yadi jñānaṃ syāttadā śarīre'pi sambhāvyeta nacaivam .
    nanvastu śarīrakāraṇeṣvapi caitanyamiti cenna aikamatyābhāva-
    prasaṅgāt na hi bahūnāñcetanānāmaikamatyaṃ dṛṣṭam, karāvacchede-
    nānubhūtasya karacchede'smaraṇaprasaṅgāt yataḥ “nānyadṛṣṭaṃ smara-
    tyanyaḥ” iti . kiñca śarīranāśe tatkṛtahiṃsādiphalānupabho-
    gaprasaṅgāt nahi caitreṇa kṛtasya pāpasya phalaṃ maitro bhuṅkte
    tataśca kṛtahānirakṛtāmyāgamaśca syāt 3 . nanu śarīrakāraṇeṣu
    sūkṣmamātrayā jñānamasti śarīre tu sphuṭamato nā'kāraṇa-
    guṇapūrvva katā nacaikamatyānupapattirityāśaṅkyāha . yadi hi
    śarīramūlakāraṇeṣu paramāṇuṣu caitanyaṃ syaḥt tadā tadā-
    rabdheṣu kāryeṣu ghaṭādiṣvapi syāta kiñca pārthivaviśeṣagu-
    ṇānām sarvvapārthivavṛttitāvyāpteḥ kāryeṣvapi ghaṭā-
    diṣu caitanyaṃ syānna ca tatra caitanyamupalabhyate ityarthaḥ 4 .
    nanu ghaṭādāvapi sūkṣmamātrayā caitanyamastyevetyāśaṅkyāha .
    sarvvaiḥ pramāṇairajñānāt kumbhādau na caitanyamityarthaḥ .
    sarvvapramāṇāgocarasyāpyabhyupagame śaśaviṣaṇāderapyabhyupagama-
    prasaṅgaḥ na hi ghaṭādau caitanyaṃ kenāpi pramāṇena jñāyata
    iti 5 . nanu śrotrādibhiḥ karaṇairadhiṣṭhātā'numīyate ityu-
    ktaṃ tadayuktaṃ nahi śrotrādibhirātmanastādātmyaṃ tadutpa-
    ttirvvā na ca tābhyāmantareṇā'vinābhāvasiddhiḥ nacāvi-
    nābhāvamantareṇā'numitirityata āha . hetuḥ sādhyādanya
    eva bhavati na tu sādhyātmā sādhyāviśeṣaprasaṅgāt tasmā-
    ttādātmyaghaṭito heturaheturanapadeśa ityarthaḥ 6 . nanu śrotrā-
    dibhirindriyairātmano yathā na tādātmyaṃ tathā tadutpa-
    ttirapi nāsti nahi bahnerdhūma iva ātmanaḥ śrotrādi-
    karaṇamutpadyate ityata āha . hi yataḥ kāryaṃ dhūmādi
    yathā rāsabhāderarthāntaram tathā kāraṇādvahnyaderapyarthāntarameva
    tathā cārthāntaratvāviśeṣāt dhūmo rāsabhaṃ na gamayati kintu
    bahnimeva gamayatītyatra svabhāvaviśeṣa eva niyāmakaḥ sa
    ca svabhāvo yadi kāryādanyasyāpi bhavati tadā so'pyapade-
    śobhavatyeva tathā ca kāryamavivakṣitasvabhāvabhedam anapadeśaḥ,
    tathā ca tādātmyatadutpattī evā'vinābhāvaḥ tayorevāvinā-
    bhāvaparyavasānam tābhyāṃ samānopāyau vā tadubhayamātra
    grahādhīnagrahau veti svaśiṣyavyāmahonāya paribhāṣāmā-
    tramiti bhāvaḥ” 7 .. upaska0 . anatidūre ca tatraiva
    “ātmendriyārtha sannikarṣādyanniṣpadyate tadanyat” 18 sū0 .
    “jñānamātmanyubhayathā liṅgam, jñānaṃ kvacidāśritaṃ kāryya-
    tvādrūpādivaditi vā, pratyabhijñārūpatayā vā yo'hamadrākṣaṃ
    so'haṃ spṛśāmīti, tatra jñānagataṃ kāryyatvaṃ nāsiddhaṃ
    yanniṣpadyata ityabhidhānāt, na viruddhaṃ sāmānyatodṛṣṭe'tra
    virodhābhāvāt . nacānaikāntikam, tata eva, tathā ca svagata-
    kāryyatvaguṇatvadvārā sāmānyatodṛṣṭena jñānamevātmani liṅgam,
    pratyabhijñānantu bhinnakarttṛkebhyovyāvarttamānamekakarttṛkatāyāṃ
    paryyavasyati . na ca buddhicaitanye'pi kāryyakāraṇabhāvanibandhana-
    meva pratisandhānam, śiṣyagurubuddhyorapi pratisandhānaprasaṅgāt .
    upādānopādeyabhāvastatra nāsti sa ca pratisandhānaprayojaka
    iti cedupādānatvasya dravyadharmmatayā buddhāvasambhavāt, sambha-
    ve vā buddhīnāṃ kṣaṇikatayā pūrvvānubhūtapratisandhānānupa-
    patteḥ, na hi pūrvvabuddhyā uttarāsu buddhiṣu kaścit saṃskāra
    ādhīyate, sthirasya tasya tvayā'nabhyupagamāt, kṣaṇikabuddhi-
    dhārārūpasya ca kālāntarasmṛtau pratisandhāne vā'sāmarthyāt .
    ālayavijñānasantānaḥ pravṛttivijñānasantānādanya eva
    rsmattā ca pratisandhātā ceti cet sa yadi sthiraḥ tadā
    siddhaṃ naḥ samīhitam, kṣaṇikabuddhvidhārārūpaścet tadā
    pūrvvadoṣānativṛtteḥ, na hi tatrāpi sthiraḥ kaścit
    saṃskāraḥ . kiñca pravṛttivijñānātirikte tatra pramāṇā-
    bhāvaḥ . ahamiti buddhidhāraiva pramāṇamiti cet bhavatu
    tatra pravṛttivijñānānyālayavijñānameva cedupādatte tadā
    pravṛttivijñānānāmupādānatāvirahe nimittatā'pi na syāt
    upādānatāvyāptatvānnimittatāyāḥ, mā'stu nimittatā'-
    pīti cet tarhi sattvamapi gatam, arthakriyākāritvasya
    sattvalakṣaṇatvāt pravṛttisantānālayavijñānasantānābhyāṃ sa-
    mbhūya santānadvayamupādīyata iti cet tarhi kimaparāddhama-
    vayavisaṃyogādibhiḥ, vyāsajyavṛttitāyāstvayāpyabhyupapamāt .
    tasmājjñānenāśrayatayā'numitamātmānaṃ pratisandhānaṃ sthira-
    tvena sādhayatīti na kiñcidanupapannam . yadvā nityā
    buddhirnātmānaṃ kāraṇatvena gamayitumarhatīti sāṅkhyamatani-
    rāsāya sūtramidamupatiṣṭhate “ātmendriyārthasannikarṣād ya-
    nniṣpadyate tadanyat” buddhitattvaṃ yattvayocyate tajjñānameva,
    buddhirupalabdhirjñānamiti hi paryyāyābhidhānaṃ, taccātmādi-
    sannikarṣādutpannam . anyadeva tvadabhyupagatādantaḥkaraṇādi-
    tyarthaḥ tathāca bhavati tat ātmanoliṅgamiti bhāvaḥ” 18 .
    “pravṛttinivṛttī ca pratyagātmani dṛṣṭaṃ paratra liṅgam” 19 .
    “ātmanyanumānamabhidhāyaidānīṃ parātmānumānamāha . pratya-
    gātmanīti svātmanītyarthaḥ, icchādveṣajanite pravṛttinivṛttī
    prayatnaviśeṣau tābhyāñca hitāhitaprāptiparihāraphalake śa-
    rīrakarmmaṇī ceṣṭālakṣaṇejanyete tathāca paraśarīre ceṣṭāṃ dṛṣṭvā
    iyaṃ ceṣṭā prayatnajanyā ceṣṭātvāt madīyaceṣṭāvat sa ca prayatna
    ātmajanyaḥ ātmaniṣṭhovā prayatnatvāt madīyaprayatnavaditi
    parātmātmānumānam” 19 upaska0 . āhnikāntare “ātme-
    ndriyārthasannikarṣe jñānasya bhāvo'bhāvaśca manasoliṅgam” 1 .
    “tasya dravyatvanityatve vāyunā vyākhyāte” 2 . “prayatnā-
    yaugapadyājjñānāyaugapadyāccaikam” 3 . prāṇāpānanimeṣo-
    nmeṣajīvanamanogatīndriyāntaravikārāḥ sukhaduḥkhecchādveṣa-
    prayatnāścātmano liṅgāni” 4 . “tasya dravyatvanityatve
    vāyunā vākhyāte” 5 . “yajñadatta iti sannikarṣe
    pratyakṣābhāvāddṛṣṭaṃ liṅgaṃ na vidyate” 6 . “sāmā-
    nyatodṛṣṭāccāviśeṣaḥ” 7 . “tasmādāgamikaḥ” 8 . “aha-
    mitiśabdasya vyatirekānnāgamikam” 9 . “yadi dṛṣṭamanvakṣa-
    mahaṃ devadatto'haṃ yajñadatta iti” 10 . “dṛṣṭayātmani
    liṅge eka eva dṛḍhatvāt pratyakṣavat pratyayaḥ” 11 .
    “devadatto gacchati yajñadatto gacchatītyupacārāccharīre pra-
    tyayaḥ” 12 . “sandigdhastūpacāraḥ” 13 . “ahamiti pratya-
    gātmani bhāvāt paratrābhāvādarthāntarapratyakṣaḥ” 14 . “deva-
    datto gacchatītyupacārādabhimānāttāvaccharīrapratyakṣo'ha-
    ṅkāraḥ” 15 . “sandigdhastūpacāraḥ” 16 . “na tu śarīra
    viśeṣādu yajñadattaviṣṇumitrayorjñānaṃ viṣayaḥ” 17 .
    “ahamiti mukhyayogyābhyāṃ śabdavadvyatirekāvyabhicārādvi-
    śeṣasiddhernāgamikaḥ” 18 . “sukhaduḥkhajñānaniṣyattya-
    viśeṣādaikātmyam” 19 . “vyavasthātonānā” 20 .
    vaiśeṣikasūtrāṇi “idānīmātma parīkṣāśeṣam uddeśa-
    kramalaṅghanena manaḥparīkṣāmavatārayannāha . manogatimā-
    tmanoliṅgaṃ vakṣyati tad yadi mano jñānakaraṇatvena mū-
    rttatvena ca parīkṣitaṃ bhavati tadā yatpreritaṃ manaḥ indri-
    yāntarādabhimataviṣayagrāhiṇi indriye sambadhyate sa ātmeti
    siddhaṃ bhavatītyetadarthaṃ kramalaṅghanam . ātmendriyārthasanni-
    karṣe sati yasmin indriyasannikṛṣṭe jñānasya bhāvaḥ utpādaḥ,
    asannikṛṣṭe jñānasyābhāvo'nupādastanmana ityarthaḥ . nanu mano-
    vaibhave'pi karaṇadharmmatvādeva jñānāyaugapadyamupapadyate kiñca
    mano vibhu viśeṣaguṇaśūnyadravyatvāt kālavat jñānāsamavā-
    yikāraṇasaṃyogādhāratvādātmavat sparśātyantābhāvavattvādākā-
    śavadityādi vaibhavasādhakaṃ pramāṇamiti cet maivaṃ yadi mano
    vibhu syāttadā sarvvendriyasannikṛṣṭāttataḥ sarvvaindriyakamekameva
    jñānaṃ syāt, kāryyavirodhānnaibamiti cenna nahi sāmagrī
    virodhāvirodhamākalayati yena cākṣuṣatvarāsanatvādiviro-
    dhāya bibhyet, citrarūpavat citrākārameva vā syāt . bhava-
    tyeva dīrghaśaṣkulībhakṣaṇasthale iti cenna tatrāpi vyāsaṅgada-
    rśanāt, tarhi rūparasagandhasparśān yugapat pratyemīti katha-
    manuvyavasāya iti cenna śīghrasañcārimanojaniteṣu pañcasu
    smṛtyupanītajñāneṣuyaugapadyābhimānāt . vyāsaṅgo'pi kara-
    ṇadharmmādhīna iti cenna uktottaratvāt, bubhutsādhīno vyā-
    saṅga iti cenna sarvvabubhutsāyāṃ sarvaviṣayakasarvvodayaprasa-
    ṅgāt bubhutsāyā api abhimatārthagrāhīndriyamanaḥsa-
    bbandhamātraphalakatvāt tasmājjñānāyaugapadyānyathānupapattyā
    sidhyati aṇu manaḥ . tatodharmmigrāhakamānabādhitāḥ vaibha-
    bahetavaḥ . kiñca manovaibhave pāde me sukhaṃ śirasi me veda-
    neti prādeśikatvaṃ sukhādīnāṃ na syāt vibhukāryyāṇāma-
    samavāyikāraṇāvacchinnadeśe utpādaniyamāt . tavāpi su-
    khādīnāmaṇudeśāpattiriti cenna asamavāyikāraṇaṃ vibhukā-
    ryyaṃ svadeśe janayatyeveti niyamāt . tathāca nimittacandanā-
    dyavacchedādadhikadeśe'pi jananāvirodhāt . mamāpi nimi-
    ttasamabadhānānurodha iti cenna uktaniyamabhaṅgaprasaṅgāt ki-
    ñcātmanā vibhuno manasaḥ saṃyogo'pi kathaṃ syāt, ajo-
    'sāviti cenna vibhāgasyāpyajatvaprasaṅgāt, avacchedabhedeno-
    bhāvapyaviruddhāviti cenna saṃyogavibhāgayoravacchedabhedasya
    svakāraṇādhīnatvāt ajayostu tadabhāvāditidik 1 . nanu
    sukhādyupalabdhiḥ karaṇasādhyā kriyātvāt rūpopalabdhiva-
    dityādyanumānāt yugapajjñānānutpattyā vā yanmanaḥ siddhaṃ
    tatkaraṇatayā, tathāca tasya dravyatvaṃ nityatvañca kuta ityata
    āha . yathā'vayavidravyānumito vāyuparamāṇurguṇakatvāt
    kriyāvattvācca dravyam, tathā yugapajjñānānutpattyā'numitaṃ
    mano guṇavattvāddravyaṃ, nahi tasya indritasaṃyogamantareṇa
    jñānotpādakatvaṃ yena guṇavattvaṃ na syāt . kiñca sukhādisā-
    kṣātkāraḥ indriyakaraṇakaḥ sākṣātkāratvāt rūpādisākṣā-
    tkāravadindriyatvena manaḥ siddham, indriyatvañca jñānakāraṇa-
    manaḥsaṃyogāśrayatvamitthayatrasiddhameva manasodravyatvam, nitya-
    tvañca tasyānāśritatvāt, tasyāvayavakalpanāyāṃ pramāṇābhāvā-
    damāśritatvamiti 2 . tat kiṃ pratiśarīramekamanekaṃ yeti sa-
    ndehe nirṇāyakamāha . manaḥ pratiśarīramiti śeṣaḥ yadye-
    kaikasminnapi śarīre bahūni manāṃsi syustadā jñānapraya-
    tnānāṃ yaugapadyaṃ syāt . yattu narttakīkaracaraṇāṅgulīṣu
    yugapat karmmadarśanādyugapadeva bahavaḥ prayatnā utpadyante iti
    mataṃ tadayuktaṃ manasaḥ śīghrasañcārādeva tadupapatteḥ avina-
    śyadavasthayogyātmabiśeṣaguṇānāṃ yogapadyānabhyupagamāt .
    etenaikasminnapi śarīre pañca manāṃsi teṣāṃ dvitricatuḥpa-
    ñcānāṃ tattadindriyasaṃyoge dve trīṇi catvāri pañca vā
    jñānāni yugapajjāyante iti mataṃ nirastaṃ kalpanāgau-
    ravaprasaṅgāt, yaugapadyābhimānastu samarthita eva, rasanendri-
    yāvacchedena tvagindriyasambandhena manasastiktoguḍa iti
    jñānadvayayaugapadyāpattirapi karaṇadharmmatvādeva nāsti, dvi-
    tricchinnagodhābhujagādāvapi avayavadvaye karmma khaḍgādyabhi-
    ghātādvā manasa āśusañcārādvā tadānīmevādṛṣṭena paṇḍa-
    manontaragrahaṇādvā . yattu mano'vayavyeva jalaukāvat tatsa-
    ṅgocavikāśābhyāṃ jñānayogapadyāyaugāpadye iti tat, tadava-
    yavakalpanāgauravapratihatamiti dik 3 . idānīṃkramalaṅghana-
    prayojanamādarśayannebātmaparīkṣāśeṣaṃ varttayiṣyannāha . prasi-
    ddhirjñānameva kebalamātmano liṅgamiti na mantavyaṃ prāṇā-
    dayo'pi santi ātmano liṅgāni . tathāhi śarīrāntaścā-
    riṇi samīraṇe prāṇāpānalakṣaṇe ūrddhvādhogatī utkṣepa-
    ṇāvakṣepaṇe muṣalādāviva prayatnaṃ vinā'nupapadyamāne yasya
    prayatnādbhavataḥ sa nūnamātmā, nahi tiryyaggamanasvabhāvasya
    vāyorevaṃsvabhāvaviparyyayo vinā prayatnāt, na ca viruddha-
    dikkriyayorvāyvoḥ salilayorivorddhagatiḥ syāditi vā-
    cyam evaṃ satyūrddhvagamanameva syānnatvadhogamanaṃ phutkārādau
    vā tiryyaggamanam, tathācāsti kaścit, yaḥ payatnena vāyu-
    mūrddhvamadho vā prerayati . suṣuptidaśāyāṃ kathaṃ prāṇāpānayorū-
    rddhādhogatī iti cenna tadānīṃ yogyaprayatnābhāve'pi prayatnā-
    ntarasya sadbhāvāt sa eva jīvanayoniḥ prayatna ityucyate . evaṃ
    nimeṣonmeṣāvapi śarīrasyāghiṣṭhātāramanumāpayataḥ . tathā
    hi nimeṣastāvat akṣipakṣmaṇoḥ saṃyogajanakaṃ karmma
    unmeṣastayoreva vibhāgajanakaṃ karmma, ete ca karmmaṇī-
    nodanābhighātādidṛṣṭakāraṇamantareṇa nirantaramutpadyamāne
    prayatnaṃ vinā notpadyete yathā dāruputrakanarttanaṃ kasyacit
    prayatnāt, tathā'kṣipakṣmanarttanamapi, tena prayatnavānanumīyate .
    evaṃ jīvainamapyātmaliṅgaṃ tathāhi jīvanapadena lakṣaṇayā
    jīvanakāryyaṃ vṛddhikṣatabhagnasaṃrohaṇādi lakṣayati . tathā ca
    yathā gṛhapatirbhagnasya gṛhasya nirmmāṇaṃ karoti, laghīyo
    vā gṛhaṃ barddhayati, tathā dehādhiṣṭhātā gṛhasthānīyasya de-
    hasyāhārādinā vṛddhimupacayaṃ karoti kṣatañca bheṣajādinā
    prarohayati bhagnañca karacaraṇādi saṃrohayati tathā ca gṛha-
    patiriva dehasyāpyathiṣṭhātā sidhyatīti . evaṃ manoga-
    tirapyātmaliṅgaṃ tathā hi manastāvanmūrttamaṇu ceti pūrvvapraka-
    raṇe sādhitam, tasya cābhimataviṣayagrāhiṇi indriye nive-
    śanam icchāpraṇidhānādhīnam, tathā ca yasyecchāpraṇidhāne
    manaḥ prerayataḥ sa ātmetyanumīyate yathā gṛhakoṇāva-
    sthitodārakaḥ kandukaṃ lākṣāguṭakaṃ vā gṛhābhyantara eva
    itastataḥ prerayati . nanu dāruputranarttayitā gṛhapati rdā-
    rako vā na śarīrādanyo yo dṛṣṭāntaḥ syāt kiñca śarīra-
    meva caitanyāśrayaḥ ahaṅkārāspadatvāt, bhavati hi gauro'haṃ
    sthūlo'hamityādyahaṅkārasāmānādhikaraṇyena pratyayaḥ .
    yattu bālye'nubhūtaṃ yauvane vārddhake vā smarati tatra caitra-
    maitravaccharīrabhede'pi smaraṇaṃ na syāt “nānyadṛṣṭaṃ smaratyanya”
    iti tatra caitramaitrayorbhinnasantānatvena pratisandhānaṃ mā'stu
    bālyakaumārabhede'pi santānaikatvāt kāryyakāraṇabhāvena pra-
    tisandhānamupapatsyata iti . tatra brūmaḥ pitrā'nubhūtasya
    putreṇāpi smaraṇaprasaṅgaḥ, tatra śarīrabhedagrahobādhaka iti
    cet vṛddhena bālaśarīrādbhedenaiva svaśarīrasya grahāt prati-
    sandhānānupapatteḥ anupalabdhapitṛkasya bālasya śarīrabhe-
    dāgrahasyāpi sattvāt . mama śarīramiti mamakārasāmā-
    nyenāhaṅkārasya bhānāt . mamātmetyatrāpi tathaiti cenna
    tatra mamakārasyaupacārikatvāt rāhoḥ śira iti vadabhede-
    'pi ṣaṣṭhyupapatteḥ . hiṃsādiphalañca karttari na syāt
    śarīrasyānyānyatvāt, pātakamicchatobhūtacaitanikasya kṛta-
    hānamakṛtābhyāgamaśca doṣa iti dik . indriyāntaravi-
    kārāt khalvapi dṛśyate hi nāgaraṅgasya ciravillasya vā
    rūpaviśeṣasahacaritaṃ rasaviśeṣamanubhūya punastādṛśaṃ phalamu-
    palabhamānasya rasagarddhi pravarttito dantodrakasaṃplavaḥ, sa ca nā-
    mlarasānumitimantareṇa, anumiti rna vyāptismṛtimantareṇa,
    sā ca na saṃskāraṃ vinā, sa ca na vyāptyanubhavamantareṇa,
    sa ca na bhūyodarśanamantareṇeti iyaṃ jñānaparamparā naikaṃ
    karttāramantareṇa kāryyakāraṇabhūtā sambhavatīti tathā ca gau-
    tamīyaṃ sūtram “indriyāntaravikārāt” iti . sukhādayaśca
    jñānavadevātmaliṅgāni draṣṭavyāḥ . tathāhi sukhādikaṃ kvaci-
    dāśritaṃ dravyāśritaṃ sāmānyatodṛṣṭameva aṣṭadravyātirikta-
    dravyāśritatvaṃ viṣayīkaroti na hi pṛthivyādyaṣṭakānāśritā
    icchā dravyāśriteti pratijñā aṣṭadravyātiriktadravyāśritatvaṃ
    prakāramanādāya paryya vasyati yatra tu tprathamaṃ na bādhāvatā-
    rastatrāṣṭadravyātiriktadravyāśritatvaṃ vyatirekisādhyamiti
    bhāvaḥ . vyāpakatāvacchedakaprakārikaivānumitiriti tu
    tuccham, yena vinā pratītirna paryyavasyati tasyaiva tatra
    prakāratvāt anyathā dvyaṇukaṃ kāryyānāśritaṃ sat kvacidā-
    śritam avayavitvādityādāvakāryyāśritatvaprakārikā'numiti
    rna syāt 4 . nanu siddhyatu ātmā sthiraḥ, sa tu nitya iti
    kutaḥ, kutaśca dravyamityata āha . yathā vāyuparamāṇoravayava-
    kalpanāyāṃ na pramāṇamatonityatvaṃ tathātmano'pi, yathā guṇa-
    vattvādvāyuparamāṇurdravyaṃ tathātmā'pītyarthaḥ 5 . pūrvva pakṣamāha .
    sannikarṣesati ayaṃ yajñadatta iti pratyakṣaṃ nāsti cet
    tadā dṛṣṭaṃ pratyakṣato gṛhītavyāptikaṃ liṅgaṃ nāsti, yathā
    vahninā pratyakṣeṇa sahacarito gṛhīto dhūmo vahnau dṛṣṭaṃ
    liṅgaṃ tathātmasādhakaṃ liṅgaṃ dṛṣṭaṃ nāstītyarthaḥ 6 . nanu pratya-
    kṣadṛṣṭavyāptikasya dṛṣṭaliṅgasyābhāve'pi sāmānyatodṛṣṭameva
    liṅgaṃ bhaviṣyati nahi tato nānumitirityāśaṅkya punaḥ pūrva-
    pakṣī āha . sāmānyatodṛṣṭamapi liṅgaṃ bhavati na tu tata
    ātmatvena aṣṭadravyātiriktadravyatvena vā syādātmasiddhiḥ
    kintu tenecchādīnāṃ kvacidāśritatvamātraṃ siddhyet tacca
    nātmamananaupayikamityathaḥ tadetadāha aviśeṣa iti 7 . tat
    kiṃ “yo'pahatapāpmā sa ātmā” ityādyāgamo'narthaka eve-
    tyāśaṅkya ma evāha . āgamamātrasiddha evātmā na tvanumeyaḥ
    dṛṣṭasāmānyatodṛṣṭayorliṅgayorabhāvāt tasmāt samyagupani-
    ṣadāṃ śravaṇāt tattvasākṣātkāra utpadyate na tu mananapra-
    ṇālikayā, tathāca mananaprayojanakamidaṃ tantramatantram,
    dṛṣṭaṃ hi bhūtadaśakanadīsantaraṇādāvupadeśamātrādeva sākṣā-
    tkāri jñānam8 . tadevaṃ tribhiḥ sūtraiḥ pūrvvapakṣe siddhānta-
    vādyāha . nāgamamātraṃ pramāṇamātmani, kittvahamiti pada-
    mātmapadaṃ vā sābhidheyaṃ padatvāt ghaṭādipadavat ityanumā-
    nādapyātmasiddhiḥ . nanu pṛthivyādyeva tadabhidheyaṃ syādi-
    tyata āha vyatirekāditi pṛthivyādito'hamiti padasya
    vyatirekādvyāvṛtterityarthaḥ . nahi bhavatyahaṃ pṛthivī aha-
    māpaḥ ahantejaḥ ahaṃ vāyuḥ ahamākāśam ahaṃ kālaḥ
    ahaṃ dik ahaṃ mana iti vyapadeśaḥ, pratyayo vā . śarīre
    bhavatīti cenna paraśarīre'pi tatprasaṅgāt, svaśarīre bhavatīti
    cenna svasyātmabhinnasyānirukteḥ mama śarīramiti vaiyadhikara-
    ṇyena pratyayācca . nanvidamapi sāmānyatodṛṣṭameva tacca viśe-
    ṣāparyyavasannamiti dūṣitameveti cenna ahampade'hantvamātma-
    tvameva prakāraḥ tathā ca pakṣadharmmatābalādevā'hantvasya pravṛtti-
    nimittatvaṃ paryyavasanna taccānanyasādhāraṇameveti viśeṣasiddheḥ
    evaṃ sāmānyatodṛṣṭādapi bādhasahakṛtādviśeṣasiddhiḥ . yaccoktaṃ
    śravaṇādeva sākṣātkāraḥ kiṃ mananeneti tadayuktam nahi manana-
    mantareṇa saṅkaśukasyāśraddhāmalakṣālanam, naca tadantareṇa tatra
    nididhyāsanādhikāraḥ, naca nididhyāsanamantareṇa savāsana-
    mithyājñānonmūlanakṣamastattvasākṣātkāraḥ, abhyāsādeva hi
    kāmāturasyākasmāt kāminīsākṣātkāraḥ, nahi śābdamā-
    numānikaṃ vā jñānaṃ mithyājñānonmūlanakṣamaṃ diṅmohādau
    dṛṣṭamiti bhāvaḥ . nanu tathāpi parokṣe ātmani kathaṃ saṅke-
    tagraha iti cet ka evamāha nātmā pratyakṣa iti, kintu
    manasā saṃyogapratyāsattyātmagrahaḥ . kathamanyathā'haṃ sukhī
    jānāmīcchāmi yate duḥkhītyādipratyayaḥ nahyayamavastukaḥ
    sandigdhavastuko vā, nīlādipratyayavat asyāpi niścita-
    vastukatvāt, naca laiṅgikaḥ, liṅgajñānamantareṇāpi jāyamā-
    yatvāt, nāpi śābdaḥ, tadanusandhānānanuvidhānāt, pratyakṣā-
    bhāso'yamiti cet, tarhi kvacidanābhāsaviṣayo'pi . nahya-
    pramitamāropyate ityāvedayiṣyate9 . evañcet kimanumā-
    neneti pūrvvapakṣavādī āha . itiśando jñānaprakāramāha
    dṛṣṭamiti bhāve—ktapratyayāntam, anvakṣamityadhyakṣaṃ tenāya-
    marthaḥ ayaṃ devadattaḥ ayaṃ yajñadatta iti prakārakaṃ dṛṣṭaṃ
    darśanaṃ adhyakṣamevāsti yadi kimanumānaprayāsena “nahi kari-
    ṇi dṛṣṭe cītkāreṇa tamanumimate'numātāraḥ” 10 . atra
    siddhāntyāha . dṛṣṭe pratyakṣeṇa gṛhīte ātmani liṅge sambhū-
    tasāmagrīke sati eka eva ekavaiṣayika eva pratyayaḥ . pratyaya
    iti nirastasamastavibhramāśaṅkitvamāha, kuta evaṃmityata āha
    dṛḍhatvāt prabhāṇasaṃplavenānyathābhāvaśaṅkānivarttanapaṭutvāt,
    tatra dṛvṛntamāh pratyakṣavaditi yathā dūrāttoyapratyakṣe
    satyapi saṃvādārthaṃ balākāliṅgenā'pi tadanumānaṃ taduktam
    “pratyakṣaparikalitamapyarthamanumānena bubhutsante tarkarasikāḥ”
    iti, idamatrākūtam yadyātmā kadācit pratyakṣe caitase
    bhāsata eva tathāpi ahaṃ gauraḥ ahaṃ kṛśa ityādivi-
    rodhipratyayāntaratiraskṛto na tathā sthemānamāsādayati vi-
    dyutsampātasañjātajñānavat, tatra liṅgena ananyathāsiddhena
    jñānāntaramutpadyamānaṃ pūrvvajñānameva sthirīkaroti . kiñca
    “śrotavyo mantavya” ityādividhibodhitasyātmamananasya iṣṭa-
    sādhanatvāvagatau anumitsayā'vaśyamātmanyanumānapravṛttiḥ
    tadvyatireke nididhyāsanāsambhave sākṣātkārābhāve'pargāsa-
    mbhavāditi bhāvaḥ . ahaṃ devadatto'haṃ yajñadatta iti pratī-
    tidvayābhidhānamātmanaḥ pratyātmavedanīyatva’ sūcayitum 11 .
    nanu yadi yajñadatto'hamiti pratyaya ātmani tadā yajña-
    datto gacchatīti gamanasāmānādhikaraṇyabhānamanupapannami-
    tyata āha . asti hi ahaṃ gauraḥ ahaṃ sthūla iti pra-
    tyayaḥ asti ca mama śarīramiti bhedapratthayaḥ tatra devadatto
    gacchatīti gatisāmānādhikaraṇyānubhavo vyavahāraśca bhāktaḥ,
    mameti pratyayasya yathārthatvāt yadyapi devadattatvaṃ śarīravṛtti-
    rjātistena devadatto gacchatīti mukhya eva prayoge yathārtha
    eva ca pratyayaḥ . tathāpi devadattapadaṃ tadavacchinnātmani prayu-
    ktañcet tadaupacārikaṃ boddhavyam 12 . atra śaṅkate . tuśabdaḥ
    pūrvvapakṣadyotakaḥ . ātmaśarīrayostāvadahamiti pratyayaḥ pra-
    yogaśca dṛśyate tatra kva mukhyaḥ kva vaupacārika drati sandehaḥ 13 .
    samādhatte . arthāntaramātmasvarūpaṃ pratyakṣaṃ yatra pratyaye sa pratya-
    yo'rthāntarapratyakṣaḥ . ayamathaḥ ahamiti pratyayasya pratya-
    gātmani svātmani bhāvād paratra parātmani abhāvāt
    arthāntare svātmanyeva mukhyaḥ kalpaṣitumucitaḥ yadi tu
    śarīre mukhyaḥ syāt tadā vahirindriyagrāhyaḥ syāt na hi
    śarīraṃ mānasapratyakṣaṃ mānasaścāyamahamiti pratyayaḥ bahiri-
    ndriyavyāpāramantareṇāpi jāyamānatvāt ahaṃ duḥkhī ahaṃ
    sukhī jāne yate icchāmyahamiti yogyaviśeṣaguṇopahi-
    tasyātmano manasā viṣayīkaraṇāt, nāyaṃ laiṅgiko liṅgā-
    nusandhānamantareṇāpi jāyamānatvāt, na śābdaḥ śabdākala-
    namantareṇāpi jāyamānatvāt, tasmānmānasa eva . manasaśca
    bahirasvātantryeṇa śarīrādāvapravṛtteriti bhāvaḥ . kiñca
    yadi śarīre syāt, paraśarīre syāt, svātmani yadi syāt
    tadāpi parātmani syāditi cenna parātmanaḥ parasyātī-
    ndriyatvāt tadviśeṣaguṇānāmayogyatvāt yogyaviśeṣaguṇo-
    pagraheṇa tasya yogyatvāt, na kebalamātmana idaṃ śīlaṃ
    kintu dravyamātrasya, dravyaṃ hi yogyaviśeṣaguṇopagraheṇaiva
    pratyakṣaṃ bhavati . ākāśamapi tarhi śabdopagraheṇa pratyakṣaṃ
    syāditicet syādevaṃ yadi śrotraṃ dravyagrāhakaṃ bhaven, ā-
    kāśaṃ vā rūpavat syāt . ātmano'pi nīrūpatvaṃ tulyamiti
    cet bahirdravyamātra eva pratyakṣatāṃ prati rūpavattvasya tantra-
    tvāt, pratyagitthayaṃ śabdo'nyavyāvṛttamāha 14 . punaḥ śaṅkate .
    ahaṅkāro'hamiti pratyayaḥ sa ca śarīrapratthakṣaḥ śarīraṃ
    pratyakṣaṃ viṣayo yatra sa śarīrapratyakṣaḥ . devadatto gaccha-
    tītyupacārāttāvat prayogaḥ pratyayo vā tvayā samāhitaḥ
    sacopacāra ābhimānikaḥ yato'haṃ gauraḥ ahaṃ kṛśaḥ
    saubhāgineyo'haṃ punaruktajanmetyādayaḥ pratyayāḥ prayogāśco-
    pacāreṇa samanvayitumaśakyā ityarthaḥ 15 . siddhāntabhāha .
    tuśabdo'yaṃ siddhāntamabhivyanakti . upacāro'yamābhimānikaḥ
    kintu śarīra evāyamahampratyaya iti yaduktaṃ tatrāpi sandeha
    evetyarthaḥ tathāca pratyayasyobhayatrāpi kūṭasākṣitvena viśe-
    ṣāvadhāraṇāya yatitavyaṃ tatra yatne kriyamāṇe nimīli-
    tākṣasyāpyahamiti pratyayadarśanāt śarīrabhinne bahirindra-
    yāgocare vastuni sa mantavyaḥ, śarīre bhavan paraśarī-
    re'pi syāt cakṣurnairapekṣyeṇa ca na syāt . ahaṃ kṛśaḥ sthūlo
    vā sukhīti kathaṃ sāmānādhikaraṇyamiti cenna sukhādyava-
    cchedakatvenāpi tatra śarīrabhānasambhavāt siṃhanādavadidaṃ
    gahanamitivat, ahantvamātraṃ śarīre samāropyate manasopa-
    sthitam, tvagindriyopanītamauṣṇyam uṣṇaṃ jalam uṣṇaṃ
    śarīramitivat 16 . siddhāntamuvṛṃhayannāha . jñānamiti yomyaṃ
    sukhaduḥkhādikamātmaguṇamupalakṣayati, yathā yajñadattaviṣṇu-
    mitrayoḥ śarīraṃ parasparabhinnaṃ tathā jñānasukhādikamapi
    bhinnameva tathā ca yathā yajñadattasyedaṃ śarīraṃ tathā yajñadattasya
    jñāne sukhādau vā'nutpanne ahaṃ sukhī jāne yate icchā-
    mīti jñānādikaṃ viṣayo bhavati yogyaśarīrabiṣayakatvena
    tadīyarūpādivattadīyajñānādīnāmapi pratyakṣatvasambhavāt na ca
    sambhavati, tasmāt jñānasukhādīnāṃ śarīrādanya evāśrayo
    vaktavya iti bhāvaḥ . śarīraviśeṣāt śarīrasya bhedādi-
    tyarthaḥ tathā ca śarīrabhedaṃ prāpya jñānaṃ, na tu viṣaya iti
    lyallope pañcamī 17 . nanvātmā na pratyakṣaḥ nīrūpadravyatvāt
    niravayavadravyatvādvā ākāśavat, yathā cāha kṛśo gaura
    iti buddheḥ śarīrameva viṣayo vācyaḥ, kvacidahaṃ sukhī-
    tyādidhīrapi yadyapyasti, tathāpyāśrayamantareṇa bhāsamānānāṃ
    sukhādonāṃ śarīre samāropa ityeva kalpamitumucitam,
    yathoṣṇa surabhi jalam ityāśrayamantareṇa pratīyamānayo-
    rauṣṇyasaurabhayorjale samāropaḥ, natvetadanurodhena jalapra-
    tyayasyāpi prasiddhajalamantareṇānyaviṣayatvam, tathā'hamittha-
    pyahantvaṃ śarīra eva vāstavam, sukhādikantu kadācitta-
    trāropyate tenātmani pratyakṣākāraṃ jñānaṃ nāstyeva sukhādya-
    dhāratvena yatkalpanīyaṃ tadāgamasiddha bhavatu na tatrāpi graha
    ityata āha . ayamarthaḥ ahaṃ sukhī ahaṃ duḥkhīti pratyayo
    nāgamiko na śābdo nāpi laiṅgikaḥ śabdaliṅgayoranusandhā-
    namantareṇāpi jāyamānatvāt pratyakṣatve ca nīrūpatva nira-
    vayavatvañca yadbādhakamuktaṃ tadbahirindriyapratyakṣatāyāṃ bhavati
    tatra hi rūpavattvānekadravyavattvayoḥ prayojakatvāt, mānasapra-
    kṣatā ca tadantareṇāpi . nanu syādevaṃ yadyātmani pramāṇaṃ
    syāt tadeva tu nāstītyata āha śabdavadvyatirekāvyabhicārā-
    dviśeṣasiddheriti yathā kṣityādiṣu dravyeṣu śabdasya vyatire-
    ko'vyabhicārī niyatastena tadāśrayasyāṣṭadravyātiriktasyā-
    kāśarūpasya viśeṣasya siddhiḥ evamicchāyāḥ pṛthivyādiṣu
    vyatirekasyāvyabhicārāt tadāśrayeṇāpi aṣṭadravyātiriktena
    bhavitavyam . nanvetāvatā'pyānumānika eva ātmā na tu
    pratyakṣa ityata āha ahamiti mukhyayogyābhyāmiti
    ahamitītikāreṇa jñānākāramāha tenāhamiti jñānaṃ
    śabdaliṅgānusandhānamantareṇa nimīlitākṣasya yadutpadyate
    tatmukhyena ahantvavatā yogyena pramāṇasiddhena upapādanī-
    yam, na tu śarīrādinā, tatrecchāyā vyatirekasya vyabhicārāt
    abhāvāt . mukhyayogyābhyāmityanantaram upapādanīyamiti pū-
    raṇīyam ātmani pramāṇāni bahūnisanti granthagauravabhiyā
    noktāni mayūkhe'nveṣṭavyāni 18 . ātmaparīkṣāprakaraṇaṃ samāpya
    idānīmātmanānātvaprakaraṇamārabhate tatra pūrvvapakṣasūtram .
    eka eva ātmā caitramaitrādidehabhede'pi, kutaḥ sukhaduḥkha-
    jñānānāṃ niṣpatterutpatteraviśeṣāt sarvvaśarīrāvacchedena
    sukhaduḥkhajñānānāmutpattiraviśiṣṭaiva yataḥ yadyātmabheda-
    sādhakaṃ liṅgāntaraṃ bhavettadā siddhyedātmabhedaḥ, na ca tadasti,
    yathā tattatpradeśāvacchedena śabdaniṣpattāvapi śabdaliṅgāvi-
    śeṣādekamevākāśam yaugapadyādipratyayaliṅgāviśeṣādeka eva
    kālaḥ pūrvvāparādipratyayaliṅgāviśeṣādekaiva dik 19 . siddhā-
    ntamāha . nānā ātmānaḥ kutaḥ? vyavasthātaḥ vyavasthā pra-
    tiniyamaḥ . yathā kaścidāḍhyaḥ, kaścit raṅkaḥ, kaścit sukhī,
    kaścidduḥkhī, kaściduccāmijanaḥ, kaścinocābhijanaḥ, ka-
    ścidvidvān, kaścit jālma itīyaṃ vyavasthā ātmabhedamanta-
    reṇānupadyamānā sādhayatyātmanāṃ bhedem, na ca janmabhe-
    dena bālyakaumāravārddhakyabhedena vā, ekasyāpyātmano yathā
    vyavasthā tathā caitramaitrādidehabhede'pi syāditi vācyaṃ kāla-
    bhedena viruddhadharmmādhyāsasambhabāt” 20 . upaskaraḥ
    sāṃkhyasūtrabhāṣyayośca pratyekaṃ bhūteṣu caitanyādarśanena
    samudāye na caitanyamityuktaṃ yathā “na sāṃsiddhikaṃ
    caitanyaṃ pratyekādṛṣṭeḥ” 1 . “prapañcamaraṇādyabhāvaśca” 2 . “mada-
    śaktivaccet pratyekaparidṛṣṭe sāṃhatye tadudbhavaḥ 3” sāṃ0 sū0
    “dehasya bhautikatvena yat sidhyati tadāha . bhūteṣu pṛthakkṛteṣu
    caitanyādarśanādbhautikasya dehasya na svābhāvikaṃ caitanyaṃ ki-
    ntvaupādhikamityarthaḥ 1 . bādhakāntaramāha . prapañcasya sarvasyaiva
    maraṇasuṣuptyādyabhāvaśca dehasya svābhāvikacaitanye sati syā-
    dityarthaḥ . maraṇasuṣuptyādikaṃ hi dehasyācetanatā sā ca
    svābhāvikacaitanye sati nopapadyate svabhāvasya yāvaddravya-
    bhāvitvāditi 2 . pratyekādṛṣṭeriti yaduktaṃ tatrāśaṅkya
    pariharati . nanu yathā mādakatā śaktiḥ pratyekadravyā-
    vṛttirapi militadravye varttate evaṃ caitanyamapi syāditi
    cenna pratyekaparidṛṣṭe sati sāṃhatye tadudbhavaḥ sambhavet .
    prakṛte tu pratyekaparidṛṣṭatvaṃ nāsti . ato dṛṣṭānte pratyekaṃ
    śāstrādibhiḥ sūkṣmatayā mādakatve siddhe saṃhatabhāvakāle
    mādakatvāvirbhāvamātraṃ siddhyati . rdāṣṭāntike tu pratyeka-
    bhūteṣu sūkṣmatayā na kenāpi pramāṇena caitanyaṃ siddhamityarthaḥ
    nanu samuccite caitanyadarśanena pratyekabhūte sūkṣmacaitanyaśakti-
    ranumeyeti cenna anekabhūteṣvanekacaitanyaśaktikalpanāyāṃ
    gauraveṇa lāghavādekasyaiva nityacitsvarūpasya kalpanauci-
    tyāt . nanu yathāvayave'vartta mānamapi parimāṇajalāhara-
    ṇādi kāryaṃ ghaṭādau dṛśyate evameva śarīre caitanyaṃ syāditi
    cet maivam bhūtagataviśeṣaguṇānāṃ sajātīyakāraṇaguṇaja-
    nyatayā kāraṇe caitanyaṃ vinā dehe caitanyāsambhavāditi” bhā0
    ayamātmā sāṃkhyaiḥ puruṣaśabdenābhidhīyate te ca nānā
    “janmādivyavasthātaḥ puruṣabahutvam” sāṃ0 sūtrāt . vedānta-
    nastu tasyaikatve'pi upādhibhedena karṇṇaśaṣkulyādibhedenākāśa-
    bhedavat nānātvaṃ vastuta ekatvam “indromāyābhiḥ pururūpa
    īyate” “rūpaṃrūpaṃ pratirūpo babhūveti” śruteḥ aṃśo-
    nanāvyapadeśāt” “tadguṇasāratvāditi” ca nyāyācceti .
    etatprapañcastu śā0 bhā0 draṣṭavyaḥ .
    mitākṣarāyām dehādyatiriktātmāstitve pramāṇaṃ darśitaṃ yathā
    “bhūtakaitanyavādipakṣamparijihīrṣurāha” . “vedaiḥ śāstraiḥ
    savijñānairjanmanā maraṇena ca . ārtyā gatyā tathā''gatyā-
    satyena hyanṛtena ca . śreyasā sukhaduḥkhābhyāṅkarmabhiśca
    śubhāśubhaiḥ . nimittaśakunajñānagrahasaṃyogajaiḥ phalaiḥ .
    tārānakṣatrasañcārairjāgaraiḥ svapnajairapi . ākāśapavana
    jyotirjalabhūtimiraistathā . manvantarayugaprāptyā mantrauṣadhi-
    phalairapi . vittātmānaṃ vidyamānam kāraṇañjagatastathā” yā0
    vedaiḥ “saeṣa neti netītyātmeti” “asthūlamanaṇvahrasvamapā-
    ṇipādam” ityādibhiḥ . śāstraiścamīmāṃsānvīkṣikyādibhiḥ
    vijñānaiśca mamedaṃ śarīramityādi dehavyatiriktātmānu
    bhavaiḥ . tathā janmamaraṇābhyāṃ janmāntarānuṣṭhitadharmma
    niyatābhyāndehātiriktātmānumānam . ārtyā janmāntara
    gatakarmmānuṣṭhānaniyatatayā . tathā gamanāgamanābhyāṃ
    jñānecchāprayatnādhāraniyatābhyāmapi bhautikadehāti-
    riktātmānumānam . na hi dehasya caitanyādi sambhavati yataḥ
    kāraṇaguṇaprakrameṇa kāryyadravye vaiśeṣikaguṇārambhodṛṣṭaḥ .
    na ca tatkāraṇabhūtaṃpārthivaparamāṇvādiṣu caitanyādi
    samavāyaḥ sambhavati tadārabdhastambhakambhādibhautike-
    ṣvanupalambhāt . na ca madaśaktivadudakādidravyāntara-
    saṃyogaja iti vācyam śakteḥsādhāraṇaguṇatvādato
    bhautikadehātiriktaścaitanyādisamavāyyaṅgīkarttavyaḥ . satyā-
    nṛte prasiddhe . śreyo hitaprāptiḥ . sukhaduḥkhe āmu-
    ṣmike . tathā śubhakarmmānuṣṭhānamaśubhakarmmaparityāgaḥ .
    etaiśca jñānaniyatairdehātiriktātmānumānam . nimittaṃ
    bhūkampādi śakunajñānampiṅgalādipatatriceṣṭāliṅgakam jñā-
    nam grahāḥsūryyādayaḥ tatsaṃyogajaiḥ phalaiḥ . tārā
    aśvinyādivyatiriktāni jyotīṃṣi nakṣatrāṇyāśvayu-
    kprabhṛtīni eteṣāṃ sañcāraiḥ śubhāśubhaphaladyotanaiḥ . jāga-
    rairjāgarāvasthājanyaiśca sacchidrādityādidarśanaiḥ . tathā
    svapnajaiḥ kharavarāhayuktarathārohaṇādijñānaiḥ . tathā ā-
    kāśādyaiśca jīvopabhogārthatayā sṛṣṭaiḥ . tathā manvantara-
    prāptyā yugāntaraprāptyā dehe'nupapadyamānayā tathā mantrau-
    ṣadhiphalaiḥ prekṣāpūrvvakaiḥ kṣudrakarmādyaiḥ sākṣātparamparayā vā
    dehe'nupapadyamānairvidyamānaṃ he munayo vitta jānīta . kiñca .
    “ahaṅkṛtiḥ smṛtirmedhādveṣobuddhiḥ sukhaṃ dhṛtiḥ . indri-
    yāntarasañcāra icchā dhāraṇajīvite . svargaḥ svapnaśca bhāvānā-
    mpreraṇaṃ manasāgatiḥ . nimeṣaścetanā yatna ādānampāñca-
    bhautikam . yata etāni dṛśyante liṅgāni paramātmanaḥ .
    tasmādasti parodehādātmā sarvaga īśvaraḥ” yā0 . ahaṅkṛtiḥ
    ahaṅkāraḥ . smṛtiḥ prāgbhavīyānubhavabhāvitasaṃskārodbodha
    nibandhanā stanyapānādigocarā . sukhamaihikam . dhṛti-
    rdhairyam . indriyāntareṇa dṛṣṭe'rthe indriyāntarasya sañcāraḥ
    yamahamadrākṣantamahaṃspṛśāṃmītyevamanusandhānarūpa indriyāntara-
    sañcāraḥ . atrecchāprayatnacaitanyānāṃ svarūpeṇa liṅgatvam .
    pūrvvaśloke'nugamanasatyavacanādihetutayārthikam liṅgatva-
    mityapaunaruktyam . tathā dhāraṇaṃ śarīrasya, jīvitaṃ prāṇa-
    dhāraṇam . svargoniyatadehāntaropabhogyaḥ sukhaviśeṣaḥ .
    svaptaḥ prasiddhaḥ pūrvvaśloke tu svapnasya śubhaphaladyotakatayā
    liṅgatvamatra svarūpeṇetyapaunaruktyam . bhāvānāmindriyā-
    dīnāmpreraṇaṃ manasogatiścetanādhiṣṭhānavyāptā . nimeṣaḥ
    prasiddhaḥ tathā pañcabhūtānāmupādānam . yasmādetāni liṅgā-
    ni bhūteṣvanupapannāni sākṣātparamparayā vātmanodyotakāni
    dṛśyante . tasmādasti dehātirikta ātmā sarvaga īśvara iti
    siddham” ityantena mitā0 .
    dehātmanoḥ svabhāvabhedaparyyālocanayā'pi na yathā tayoraikyaṃ
    tathā darśitaṃ vivekacūḍāmaṇau “deho'yamannabhavano'nnamayastu
    koṣaścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ . tvakcarmmamāṃsa-
    rudhirāsthipurīṣarāśirnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nitya-
    śuddhaḥ . pūrvvaṃ janerapi mṛteradhunāyamasti jātakṣaṇaḥ
    kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ . naikojaḍaśca ghaṭavatparidṛśya-
    mānaḥ svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā . pāṇi-
    pādādimān deho nātmā vyaṅgye'pi jīvanāt . tatta-
    cchakteranāśācca na niyamyoniyāmakaḥ . dehataddharmma-
    tatkarmmatadavasthādisākṣiṇaḥ . svataeva svataḥ siddhaṃ
    tadvailakṣaṇyamātmanaḥ . śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'ti-
    kaṣmalaḥ . kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ . tva-
    ṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśāvahaṃmatiṃ mūḍhajanaḥ karoti .
    bilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo nijasvarūpaṃ paramārthabhū-
    tam . deho'hamityeva jaḍasya buddhirdehe ca jīvā-
    viduṣastvahaṃdhīḥ . vivekavijñānavatomahātmano brahmāha-
    mityeva matiḥ sadātmani . atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍha-
    buddhe! tvaṅmāṃsamedosthipurīṣarāśau . sarvvātmani bra-
    hmaṇi nirvikalpe kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva .
    dehendriyādāvasati bhramoditāṃ vidvānahantāṃ na jahāti
    yāvat . tāvanna tasyāsti vimuktivārttāpyastveṣa ve-
    dāntanayāntadarśī . chāyāśarīre prativimbagātre yat-
    svapnadehe hṛdi kalpitāṅge . yathātmabuddhistava nāsti
    kācit jīvaccharīre ca tathaiba māstu . dehātmadhīreva
    nṛṇāmasaddhiyāṃ janmādiduḥkhaprabhavasya vījam . yatastatastvaṃ
    jahi tāṃ prayatnāt tyakte'dya citte na punarbhavāśā” .
    ātmasvarūpamuktaṃ vivekacūḍāmaṇau “asti kaścit
    svayaṃ nityamahaṃpratyayalambanaḥ . avasthātrayasākṣī san
    pañcakoṣabilakṣaṇaḥ . yovijānāti sakalaṃ jāgrat-
    svapnasuṣuptiṣu . buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam . yaḥ
    paśyati svayaṃ sarvvaṃ yaṃ na paśyati kaścana . yaścetayati
    buddhyādiṃ na tu yaṃ cetayatyayam . yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yanna
    vyāpnoti kiñcana . ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanumpatya-
    yam . yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ . viṣayeṣu
    svakīyeṣu varttante preritā iva . ahaṅkārādidehāntā viṣa-
    yāścasukhādayaḥ . vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā .
    eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇonirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ .
    sadaikarūpaḥ pratibodhamātro yeneṣitā vāgasavaścaranti . a-
    traiva satyātmani dhīguhāyāmavyākṛtākāśauruprakāśaḥ .
    ākāśa uccairavivat prakāśate svatejasā viśvamidaṃ prakā-
    śayan . jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ dehendriyaprāṇakṛta-
    kriyāṇām . ayo'gnivattānanuvarttamāno na ceṣṭate no
    vikaroti kiñcana . na jāyate no mriyate na varddhate
    na kṣoyate no vikaroti nityaḥ . vilīyamāne'pi vapuṣyamu-
    ṣmin na līyate kumbhaivāmbaraṃ svayam . prakṛtivikṛtibhinnaḥ
    śuddhabodhasvabhāvaḥ sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ . vila-
    sati paramātmā jāgradādiṣvavasthāsvahamahamiti sākṣāt
    sākṣirūpeṇa buddheḥ . niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-
    jyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt . janimaraṇatara-
    ṅgāpārasaṃsārasindhuṃ pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ .
    atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ prāpto'jñā-
    nājjananamaraṇakleśasaṃpātahetuḥ . yenaivāyaṃ vapuridamasat sa-
    tthamityātmabuddhyā puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat .
    atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā vivekābhāvādvai spurati
    bhujage rajjughiṣaṇā . tato'narthavrāto nipatati samādāturadhika
    stato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śṛṇu sakhe! .
    akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā sphurantamātmānamanantavaibhavam .
    samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā tamomayī rāhurivārkavimbam .
    tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumānanātmānaṃ mohāda-
    hamiti śarīraṃ kalayati . tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ
    bandhanaguṇaiḥ paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati .
    mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano dhiyonānāvasthāṃ-
    svayamabhinayaṃstadguṇatayā . apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre
    jalanidho nimajjyonmajjyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsi-
    tagatiḥ . bhānuprabhāsañjanitābbhrapaṅktirbhānu tirodhāya
    vijṛmbhate yathā . ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ tathā
    tirodhāya vijṛmbhate svayam” .
    śarīramadhye ātmadhyānasthānaṃ svarūpañca yā0 smṛtau mitā-
    kṣarāyāñcoktam . “dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayādabhiniḥ
    sṛtāḥ . hitāhitā nāma nāḍyastāsāṃ madhye śaśiprabham .
    maṇḍalantasya madhyastha ātmā dīpaivācalaḥ . sajñeyastaṃ
    viditveha punarājāyate na tu” yā0 . “hṛdayapradeśā-
    dabhiniḥsṛtāḥ kadambakusumakeśaravatsarvvato nirgatā hitā-
    hitakaratvena hitāhiteti saṃjñā dvāsapnatisaha-
    srāṇi nāḍyo bhavanti . aparāstisronāḍyastāsāmiḍā-
    piṅgalākhye dve nāḍyau savyadakṣiṇapārśvagate hṛdi vipa-
    ryyaste nāsāvivarasambaddhe prāṇāpānāyatane . suṣumṇākhyā
    punastṛtīyā daṇḍavanmadhye brahmarandhraviniryātā . tāsāṃ
    nāḍīnāṃ madhye maṇḍalañcandraprabham . tasminnātmā nivā-
    tasthadīpaivācalaḥ prakāśamāna āste . saevambhūto jñā-
    tavyaḥ . yatastatsākṣātkaraṇādiha saṃsāre na punaḥ saṃsara
    tyamṛtatvamprāpnoti” mitā0 .
    ātmaśabdanirvacanañca vedāntamuktāvalyām “yadāpnoti yadā-
    datte yaccātti viṣayān bahūn . yaccāsya santatobhāva-
    stasmādātmeti kathyate” anyatra ca “pratyagrūpaḥ parāgrūpāt
    vyāvṛtto'nubhavātmakaḥ . prathate yaḥ sa ātmeti prāhurātma-
    vidojanāḥ iti” sa ca pañcadhā . “bhūtātmā cendriyātmā ca
    pratyagātmā tathā bhavān . ātmā ca paramātmā ca tvamekaḥ
    pañcadhā mata” ityekasyaivātmano bhūtādiṣu adhiṣṭhānatvenāva-
    sthiteḥ pañcavidhatvam . “tyajyamāne'pi na tyaktaḥ prāpyamāṇe'pi
    nāpyate . āgamāpāyasākṣī yaḥ sa ātmānubhavātmaka” iti
    tatra dehe “bharttṛṣūpasakhi nikṣipatīnāmātmanomadhumadodya-
    mitānām” kirā0 “ātmanodehān” malli0 “prabhā-
    vinaṃ bhāvinamantamātmanaḥ” māghaḥ . ātmanonityatvena deha-
    syaivāntakatvamiha vivakṣitam tadavacchinnacaitanasyātmaśabdārtha-
    tve'pi viśeṣṭe nāśānvayāsambhavāt viśeṣaṇe tadanvayaḥ . evaṃ
    “vyāpādayedya ātmānamityādau” “ye kecātmahanojanā”
    ityādāvapi “sthitaḥ sarvonnatenorvīṃ krāntvā merurivātmanā”
    raghuḥ . “ātmanā śarīreṇa” malli0 “abhyutthānamadharmasya tadā-
    tmānaṃ sṛjāmyaham” gītā . yatne “karmmātmā tvaparoyo'sau
    bandhamokṣaiḥ sa yujyate” iti karmmaṇi ātmā yatnoyasyetyarthaḥ .
    bhūtātmetyādau ātmaśabdaḥ gauṇaḥ ātmopakaraṇatvāt ātma-
    janyatvādvā “tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ”
    ityādiśrutyā bhūtānāmātmana utpattipratipādanāt .
    svabhāve, buddhau ca “tamātmasampannamaninditātmā” raghuḥ .
    “aninditātmā agarhitasvabhāvaḥ ātmasampannaṃ buddhisampannam”
    malli0 . 12 dehāvacchinnecaitanye ca “ātmaiva hyātmano bandhu-
    rātmaiva ripurātmanaḥ” smṛtiḥ . antaḥkaraṇe, “ātmāna-
    mātmanā vetsi” kumā0 . “tanmano'kurutātmanvī syām”
    vṛ0 u0 “anenātmanā manasā ātmanvī manasvī syām”
    bhā0 svarūpe” anena jīvenātmanā'nupraviśya nāmarūpe
    vyākaravāṇīti” chā0 u0 . jīvātmani “ātmānaṃ rathinaṃ
    viddhi śarīraṃ rathameva tu . buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ
    pragrahameva ca . indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān .
    ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ” kaṭha0 u0 .
    “atrātmānaṃ saṃsāriṇaṃ rathinaṃ rathasvāminaṃ viddhi” bhā0 .
    buddhyādau “indriyebhyaḥ parāhyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ . manasaśca
    parā buddhirbuddherātmā mahān paraḥ . mahataḥ paramavyaktamavyaktāt
    puruṣaḥ paraḥ . puruṣānna paraṃ kiñcit kā kāṣṭhā sā parā gatiḥ .
    eṣa sarvveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate . dṛśyate tvagryayā
    buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ . yacchedvāṅmānasī prājña-
    stadyacchejjñāna ātmani . jñānamātmani mahati yacche-
    ttadyacchecchānta ātmani” kaṭha0 upa0 “jñāne prakāśasvarūpe
    buddhāvātmani buddhirhi manaādikaraṇāni prāpnototyātmā teṣāṃ
    pratyagjñānam . buddhimātmani mahati prathamamutpanneyacchet
    prathamajatvāt svacchasvabhāvamātmano vijñānamāpādayedityarthaḥ .
    tacca mahāntamātmānaṃ yacchecchānte sarvaviśeṣapratyastamirūpe
    avikriye sarvvāntare sarvvabuddhisākṣiṇi mukhye ātmani” bhā0
    tatra putrādau ātmaśabdogauṇaḥ mamātmā bhadrasena iti
    vat dehādau tu mithyābhimāna iti bhedaḥ etadabhiprāyeṇaiva
    “gauṇamithyātmano'sattve putradehādibādhanāditi” śā0
    bhā0 uktam . paramātmani “tasmādvā etasmādātmanaḥ
    ākāśaḥsaṃbhūtaḥ” . “ātmā vā are draṣṭavyaḥ” iti ca
    śrutiḥ svarūpe tadātmā pṛthagātmā “ātmānamātmanā
    bibhradastīti vyapadiśyate” vākyapa0 . buddhiviśeṣasthadharmmo-
    palakṣitārthe svaśabdārthe “grāmeṣvātmavisṛṣṭeṣu” raghuḥ
    “devātmaśaktyā svaguṇairnigūḍhām” śrutiḥ . bhāve tva ātma-
    tvam ātmadharme na0 . “abhāvavirahātmatvaṃ vastunaḥ
    pratiyogitā” udayanaḥ . tal tatraivārthe strī “tadā-
    tmatādhyātadhavā rate ca kā” nai0 . ṣyañ ṭilopaḥ .
    ātmyam tatrārthe na0 . hitārthe kha . ātmanīnaḥ
    ātmahite tri0 . tasyedaṃ cha ātmīyaḥ . tatsambandhini
    tri0 . gūḍhāt paratve'sya pṛ0 varṇavikṛtau gūḍhotmā
    “gūḍhotmāvarṇṇavikṛteriti” vyā0 kārikā “gūḍhotmā na
    prakāśate” iti kaṭha0 upa0 . svātmanaḥ pratyaktvaṃ, parā-
    tmanaḥ parāktvamiti bhedaḥ tayorbhedābhedapakṣau ca madabhedena
    prāk darśitau .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 99, col. 2.
    *Ātman1 (the Supreme Soul): IX, 2352; do.2 = Śiva (1000

    names2), Kṛṣṇa (XIV, 1491).

    Renou Vocabulaire du rituel védique

    ☞ p. 27.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 36.
    ātman (IE 7-1-2), ‘one’.

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 1, p. 184.