• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ātmaghātin


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 109.
    ātmaghātin mfn. (-tī-tinī-ti)

    1 A suicide.

    2 A heretic, a schismatic, one who disregards the moral or religious institutions of the code.

    E. ātman and ghātin who kills.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 86, col. 2.
    ātma-ghātin (tī-tinī-ti) Self-de-
    stroying; a suicide.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 135, col. 2.
    ātma—ghātin m. id., Yājñ. iii, 21; Kād.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 89, col. 2.
    ātmaghātin

    mfn. (-tī-tinī-ti)

    1. A suicide.

    2. A heretic, a schismatic,
    one who disregards the moral or religious institutions of the code.
    E. ātman and ghātin who kills.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 620.
    ātmaghātin (ā° + ghā°) adj. subst. sich selbst tödtend, Selbstmörder YĀJÑ. 3, 21.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 660, col. 2.
    ātmaghātin tri0 ātmānaṃ dehaṃ hanti han—ṇini 6 ta0 .
    “vyāpādayet vṛthātmānaṃ svayaṃ yo'gnyudakādibhiḥ .
    avaidhenaiva mārgeṇa ātmaghātī sa ucyate” ityuktalakṣaṇe
    ātmanaḥ svaśarīrasya prāṇena saha viyojayitari jane
    ātmaghātaśca dvividhaḥ vaidho'vaidhaśca avaidho'pi dvividhaḥ
    jñānapūrvvakastadapūrvvakaśca . tatra vaidhātmaghāte na doṣaḥ
    tadāhatuḥ manuvṛddhagargau “vṛddhaḥ śaucamṛte luptaḥ pratyā-
    khyātabhiṣakkriyaḥ . ātmānaṃ ghātayedyastu bhṛgvagnya-
    naśanāmbubhiḥ . tasya trirātramāśaucaṃ dvitīye tvasthisa-
    ñcayaḥ . tṛtīye tūdakaṃ kṛtvā caturthe śrāddhamācaret”
    hemādrau avaidhātmaghātanindanena tatrādhikāriṇamāha
    viṣṇudha0 . “narastu vyādhirahito na tyajedātmanastanum
    asūryyā nāma te lokā andhena tamasāvṛtāḥ . tāṃste pratyabhi
    gacchanti ye ke cātmahanojanāḥ . ariṣṭairātmanojñātvāmṛtyu-
    kālamupasthitam . vyādhitobhiṣajā tyaktaḥ pūrṇṇecāyuṣi cā-
    tmanaḥ . yathāyugānusāreṇa saṃtyajedātmanastanum . tasmin kāle
    tanuṃtyaktvā yatheṣṭaphalamāpnuyāt” aparārke brahmagarbhaḥ “yo
    jīvituṃ na śaknoti mahābyādhyupapīḍitaḥ . so'gnyudakaṃ rmahā-
    yātrāṃ kurvvannapi na duṣyati” . tena prayāgādyatirikte'pi aci-
    kitsarogādīnāmadhikāraḥ . etacca vānaprasthasyaiveti vijñā-
    neśvarādayaḥ . “āsāṃ maharṣicaryyāṇāṃ tyaktvā'nyatamayā tanum .
    vītaśokabhayo vipro brahmabhūyāya kalpate” iti manunā vāna-
    prasthasyaiva maraṇādhikārapratipādanāt . gṛhasthasyāpyadhikāra
    iti nirṇayasindhuḥ . prayāgādyatirikte viprasya tu nādhikāraḥ
    “śūdrāśca kṣatriyā vaiśyā antyajātāstathādhamāḥ . ete
    tyajeṣuḥ prāṇān vai varjjayitvā dvijaṃ nṛpa! patitvā
    brāhmaṇastava brahmahā cātmaghātakṛt” taddhṛta vacanāt abrā-
    hmaṇovai svargādi mahāphalajigīṣayā . praviśejajvalanaṃ
    toyaṃ karotyanaśanaṃ tatheti” āditya pu0 vākyācca .
    tatra prayāgādiṣu sarvve varṇṇā vaidhātmaghātādhikāriṇaḥ yathā
    “duścikitsyermahārogaiḥ pīḍitastu pumānapi . pravi-
    śejjvalanaṃ dīptaṃ karotyanaśanaṃ tathā agādhatoyarāśiṃ
    ca bhṛgoḥ patanameva ca . gacchenmahāpathaṃ vāpi tuṣāragiri-
    mādarāt . prayāgavaṭaśākhāyāṃ dehatyāgaṃ karoti ca . svayaṃ-
    dehavināśañca kāle prāpte mahāmatiḥ . uttamān prāpnu-
    yāllokānnātmaghātī bhavet kvacit . mahāpāpakṣayāt svarge
    divyān bhogān samaśnute . etasminnadhikārastu sarveṣāṃ sarva-
    jantuṣu . narāṇāmatha nārīṇāṃ sarvavarṇṇeṣu sarvathā . īdṛśaṃ maraṇa
    yeṣāṃ jīvānāṃ kutracidbhavet . aśaucaṃ tutryahaṃ teṣāṃ vajrā-
    nalahateṣu ca” ādi0 pu0 “vārāṇasyāṃ mriyate yaḥ pratyā-
    khyātabhiṣakkriyaḥ kāṣṭhapāṣāṇamadhyastho jāhnavījalamadhyagaḥ .
    avimuktonmukhastasya karṇamūlagatoharaḥ . praṇavaṃ tārakaṃ brūte
    nānyathā kutracit kvacit” mātse, bhārate ca” na lokavaca-
    nāttāta! na vedavacanādapi matirutkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ
    prati” ataeva viṣṇudharme rogyādimaraṇamuktvoktam “yathāyugā-
    nusāreṇa saṃtyajedātmanastanumiti” prayāgādau viśeṣaḥ
    tristhalīsetau skānde “yathā kathacittīrthe'smin prāṇatyāgaṃ
    karoti yaḥ . tasyātmaghātadoṣo na prāpnuyādopsitā-
    nyapi . pādmeviṣṇuḥ “dehatyāgaṃ tathā dhīrāḥ kurvanti mama
    santidhau . mattanuṃ praviśantyeva na punarjanmane narāḥ” kaurmeḥ vyā-
    dhito yadi vā dīnaḥ kruddhovāpi bhavennaraḥ . gaṅgāyamunamāsādya
    yastu prāṇān parityajet īpsitān labhate kāmānvadanti
    munipuṅgavāḥ” tathā “yā gatiryogayuktasya satvasthasya manī-
    ṣiṇaḥ . sā gatistyajataḥ prāṇān gaṅgāyamunasaṃgame” . vārāhe
    “tatra yomuñcati prāṇān vaṭamūleṣusundari! sarvalokānatikra-
    mya mama lokaṃ prapadyate” . tathā “akāmovāsakāmo vā vaṭa-
    mūleṣu sundari! śīghraṃ prāṇānpramuñceta yadīcchetparamāṃ gatim”
    tathā “pañcayojanavistīrṇe prayāgasya tu maṇḍale . vyatītān
    puruṣān sapta bhaviṣyāṃśca caturdaśa . narastārayate sarvān yastu
    prāṇānparityajet” brāhme “dhyātvā viṣṇupadāmbhojaṃ prayāge
    viṣṇutatparaḥ tanuntyajati vai māghe tasya muktirna saṃśayaḥ .
    duṣkṛto'pi durācāro brahmahatyādipātakī . hariṃ
    dhyātvā tyajeddehaṃ prāyaśo muktibhāgbhavet” bhaviṣyo-
    ttare “samāḥ sahasrāṇi tu sapta vai jale daśaikamagnau
    patane ca ṣoḍaśa . mahāhave ṣaṣṭiraśīti gograhe anāśane
    bhārata! cākṣayā gatiḥ agnipraveśaṃ ye kuryuravimukte
    vidhānataḥ praviśanti mukhante me niḥsaṃdigdhaṃ varānane!
    iti sāmānyato'pi phalamuktam evamanye'pi vighayojñeyāḥ .
    evaṃ vihita maraṇaṃ tu kalau niṣiddhameva “bhṛgvagnimaraṇaṃ
    caiva vṛddhādimaraṇaṃ tatheti mādhavīye kalivarjjyeṣūkteḥ
    yattugauḍāḥ prayāgādimaraṇaṃ brāhmaṇabhinnayiṣayamityāhu-
    stat tristhalīsetukṛtā dūṣitaṃ prāguktavacanāt
    “sarvendriyaviyuktasya svavyāpārākṣamasya ca prāyaścitta-
    manujñātamagnipāto mahāpathaḥ . dharmārjanāsamarthasya karttuḥ-
    pāpāṅkitasya ca . brāhmaṇasyāpyanujñātaṃ tīrthe prāṇavimo-
    kṣaṇamiti” hemādrau vivasvadukteśca aparārke caivameva . sahagamanaṃ
    kalau bhavatyeva “kalau nānyā gatiḥ strīṇāṃ sahānugamanādṛta
    iti brahmavaivarttāt etena maraṇāntikaprāyaścittamapi
    vyākhyātam kāśīkhaṇḍādau cāturvarṇyasya tanutyāgavidhayaśca
    yugāntaraparā evaṃ prayāge'pi . avaighātmaghāte tu
    “ātmaghātinamupakramya” vihitaṃ tasya nāśaucaṃ nāgnirnā-
    pyudakakriyeti kū0 pu0 vacanāt nāśaucādi . tasya ca
    kriyākaraṇe cāndrāyaṇadvayasahitaṃ varṇṇibadhaprāyaścittaṃ
    nārāyaṇabaliṃ ca kṛtvā vatsarādūrddhaṃ kriyā karttuṃ śakyate .
    vatsarānte tu sarbamaurdhvadehikaṃkuryyāt iti hemādriprabhṛtayaḥ .
    “gobrāhmahatānāñca patitānāṃ tathaiva ca . ūrddhaṃ saṃva-
    tsvarāt kuryyātsarvamevaurdhvadehikamiti hemādrau ṣaṭ-
    viṃśanmatāt, brāhme “kriyate patitānāntu gate saṃvatsare
    kvacit deśadharmapramāṇatvādgayākūpe svabandhubhiḥ mārtaṇḍapā-
    damūle vā śrāddhaṃ hariharau smaran” sūryapada ityarthaḥ
    tatra varṣamadhye'pi kṛtyamuktamaparārke vāyupurāṇe “śukla-
    pakṣe tu dvādaśyāṃ kuryyāt śrāddhantu vatsare . dvādaśā-
    hani vā kuryācchukle ca prathame'hani” chāgaleyaḥ “nārāyaṇa
    baliḥ kāryolokagarhābhayānnaraiḥ . tathā teṣāṃ bhavecchaucaṃ
    nānyathetyabravīdyamaḥ” vyāsaḥ “nārāyaṇaṃ samuddiśya śivaṃ vā
    yatpradīyate . tasyaśuddhikaraṃ karma tadbhavennaitadanyatheti” sacātma-
    ghātādiprāyaścittaṃ kṛtvā kāryaḥ taduktaṃ hemādrau ṣaṭtriṃśa-
    śanmate “kṛtvā cāndrayaṇaṃ pūrvvaṃ kriyā kāryā yathāvidhi .
    nārāyaṇabaliḥ kāryyolokagarhābhayānnaraiḥ . piṇḍo-
    dakakriyāḥ paścādṛṣotsargādikaṃ ca yat . ekoddiṣṭāni
    kurvvīta sapiṇḍīkaraṇaṃ tathā . indriyairaparityaktāye ca mūḍhā-
    viṣādinaḥ . ghātayanti svamātmānañcāṇḍālādihatāśca ye .
    teṣāṃ putrāśca pautrāśca dayayā samabhiplutāḥ yathā āddhaṃ
    pratanvanti viṣṇunāmapratiṣṭhitam tathā te saṃpravakṣyāmi nama-
    skṛtya svayambhuvam” iti hemādrau tenaivokteśca tatraiva baudhāya
    no'pi “atha nārāyaṇabaliṃ vyakhyāsyāmo'bhiśastapatitasu-
    rāpātmatyāgināṃ brāhmaṇahatānāñca dvādaśavarṣāṇi trīṇi-
    vā kurvīteti” gṛhyapariśiṣṭe tu caṇḍālādītyādyuktvā
    “dagdhvā śarīraṃ pretasya saṃsthāpyāsthīni yatnataḥ . prāyaścittaṃ
    tu karttavyaṃ putraiścāndrāyaṇatrayamityuktam . pramādamaraṇe tu na-
    doṣaḥ madanaratne brāhme “pramādādapi niḥśaṅkastvakasmādvi-
    dhicoditaḥ cāṇḍālairbrāhmaṇaiścaurairnihatoyatra putracit .
    tasya dāhādikaṃ kāryyaṃ yasmānna patitasta saḥ . cāndāyarṇa
    taptakṛcchradvayaṃ tasya viśuddhaye . yadvā kṛcchāna pañcadaśa kṛtvā
    tu vidhinā dahet “buddhipūrvvamṛtānāṃ tu triṃśalkṛcchraṃ
    samācaredityuktam” smṛtiratnāvalyāṃ tu dviguṇaṃ prāyaścittaṃ
    kṛtvārvāgapyabdātsarvaṃ kāryamityuktam ātmanoghātaśudvyartha
    careccāndrāyaṇadvayaṃ taptakṛcchracatuṣkañca triṃśatkṛcchrāṇi
    vā punaḥ . arvāk saṃvatsarātkuryyāddahanādi yathoditam
    kṛtvā nārāyaṇabalimanityatvāttadāyuṣa iti” idañcātmaba-
    dhanimittaṃ tattajjātibadhaprāyaścittena samuccitaṃ kā-
    ryyam . pramādamaraṇe tu “atha kaścit pramādena mriyetāgnyu-
    dakādibhiḥ tasyāśaucaṃ vidhātavyaṃ kartavyā codakakriyā”
    ityukteḥ sarvaṃ kāryyaṃ tatra tu “toyāgninṛpagoviprairanvakṣañcā-
    tmaghātinām” yājñavalkyena sadyaḥśaucaṃ vihitaṃ prā-
    guktavacane tryahāśaucamiti tatra tryahāśaucasadyaḥ śaucayo-
    rvikalpaiti bhedaḥ . tryahāśaucamiti raghunandanādayaḥ . sadyaḥ
    śaucamiti mitākṣarā . ṇvul ātmaghātako'pyatra tri0 .