ātmaghātin
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 109.
ātmaghātin mfn. (
-tī-tinī-ti)
1 A suicide.
2 A heretic, a schismatic, one who disregards the moral or religious institutions of the code.
E. ātman and ghātin who kills.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 86, col. 2.
ātma-ghātin (tī-tinī-ti) Self-de-
stroying; a suicide.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 135, col. 2.
ātma—ghātin m.
id.,
Yājñ. iii, 21;
Kād.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 89, col. 2.
ātmaghātin mfn. (-tī-tinī-ti)
1. A suicide.
2. A heretic, a schismatic,
one who disregards the moral or religious institutions of the code.
E. ātman and ghātin who kills.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 620.
ātmaghātin (
ā° + ghā°) adj. subst.
sich selbst tödtend, Selbstmörder YĀJÑ. 3, 21.
Vācaspatyam
☞
p. 660, col. 2.
ātmaghātin tri0 ātmānaṃ dehaṃ hanti han—ṇini 6 ta0 .
“vyāpādayet vṛthātmānaṃ svayaṃ yo'gnyudakādibhiḥ .
avaidhenaiva mārgeṇa ātmaghātī sa ucyate” ityuktalakṣaṇe
ātmanaḥ svaśarīrasya prāṇena saha viyojayitari jane
ātmaghātaśca dvividhaḥ vaidho'vaidhaśca avaidho'pi dvividhaḥ
jñānapūrvvakastadapūrvvakaśca . tatra vaidhātmaghāte na doṣaḥ
tadāhatuḥ manuvṛddhagargau “vṛddhaḥ śaucamṛte luptaḥ pratyā-
khyātabhiṣakkriyaḥ . ātmānaṃ ghātayedyastu bhṛgvagnya-
naśanāmbubhiḥ . tasya trirātramāśaucaṃ dvitīye tvasthisa-
ñcayaḥ . tṛtīye tūdakaṃ kṛtvā caturthe śrāddhamācaret”
hemādrau avaidhātmaghātanindanena tatrādhikāriṇamāha
viṣṇudha0 . “narastu vyādhirahito na tyajedātmanastanum
asūryyā nāma te lokā andhena tamasāvṛtāḥ . tāṃste pratyabhi
gacchanti ye ke cātmahanojanāḥ . ariṣṭairātmanojñātvāmṛtyu-
kālamupasthitam . vyādhitobhiṣajā tyaktaḥ pūrṇṇecāyuṣi cā-
tmanaḥ . yathāyugānusāreṇa saṃtyajedātmanastanum . tasmin kāle
tanuṃtyaktvā yatheṣṭaphalamāpnuyāt” aparārke brahmagarbhaḥ “yo
jīvituṃ na śaknoti mahābyādhyupapīḍitaḥ . so'gnyudakaṃ rmahā-
yātrāṃ kurvvannapi na duṣyati” . tena prayāgādyatirikte'pi aci-
kitsarogādīnāmadhikāraḥ . etacca vānaprasthasyaiveti vijñā-
neśvarādayaḥ . “āsāṃ maharṣicaryyāṇāṃ tyaktvā'nyatamayā tanum .
vītaśokabhayo vipro brahmabhūyāya kalpate” iti manunā vāna-
prasthasyaiva maraṇādhikārapratipādanāt . gṛhasthasyāpyadhikāra
iti nirṇayasindhuḥ . prayāgādyatirikte viprasya tu nādhikāraḥ
“śūdrāśca kṣatriyā vaiśyā antyajātāstathādhamāḥ . ete
tyajeṣuḥ prāṇān vai varjjayitvā dvijaṃ nṛpa! patitvā
brāhmaṇastava brahmahā cātmaghātakṛt” taddhṛta vacanāt abrā-
hmaṇovai svargādi mahāphalajigīṣayā . praviśejajvalanaṃ
toyaṃ karotyanaśanaṃ tatheti” āditya pu0 vākyācca .
tatra prayāgādiṣu sarvve varṇṇā vaidhātmaghātādhikāriṇaḥ yathā
“duścikitsyermahārogaiḥ pīḍitastu pumānapi . pravi-
śejjvalanaṃ dīptaṃ karotyanaśanaṃ tathā agādhatoyarāśiṃ
ca bhṛgoḥ patanameva ca . gacchenmahāpathaṃ vāpi tuṣāragiri-
mādarāt . prayāgavaṭaśākhāyāṃ dehatyāgaṃ karoti ca . svayaṃ-
dehavināśañca kāle prāpte mahāmatiḥ . uttamān prāpnu-
yāllokānnātmaghātī bhavet kvacit . mahāpāpakṣayāt svarge
divyān bhogān samaśnute . etasminnadhikārastu sarveṣāṃ sarva-
jantuṣu . narāṇāmatha nārīṇāṃ sarvavarṇṇeṣu sarvathā . īdṛśaṃ maraṇa
yeṣāṃ jīvānāṃ kutracidbhavet . aśaucaṃ tutryahaṃ teṣāṃ vajrā-
nalahateṣu ca” ādi0 pu0 “vārāṇasyāṃ mriyate yaḥ pratyā-
khyātabhiṣakkriyaḥ kāṣṭhapāṣāṇamadhyastho jāhnavījalamadhyagaḥ .
avimuktonmukhastasya karṇamūlagatoharaḥ . praṇavaṃ tārakaṃ brūte
nānyathā kutracit kvacit” mātse, bhārate ca” na lokavaca-
nāttāta! na vedavacanādapi matirutkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ
prati” ataeva viṣṇudharme rogyādimaraṇamuktvoktam “yathāyugā-
nusāreṇa saṃtyajedātmanastanumiti” prayāgādau viśeṣaḥ
tristhalīsetau skānde “yathā kathacittīrthe'smin prāṇatyāgaṃ
karoti yaḥ . tasyātmaghātadoṣo na prāpnuyādopsitā-
nyapi . pādmeviṣṇuḥ “dehatyāgaṃ tathā dhīrāḥ kurvanti mama
santidhau . mattanuṃ praviśantyeva na punarjanmane narāḥ” kaurmeḥ vyā-
dhito yadi vā dīnaḥ kruddhovāpi bhavennaraḥ . gaṅgāyamunamāsādya
yastu prāṇān parityajet īpsitān labhate kāmānvadanti
munipuṅgavāḥ” tathā “yā gatiryogayuktasya satvasthasya manī-
ṣiṇaḥ . sā gatistyajataḥ prāṇān gaṅgāyamunasaṃgame” . vārāhe
“tatra yomuñcati prāṇān vaṭamūleṣusundari! sarvalokānatikra-
mya mama lokaṃ prapadyate” . tathā “akāmovāsakāmo vā vaṭa-
mūleṣu sundari! śīghraṃ prāṇānpramuñceta yadīcchetparamāṃ gatim”
tathā “pañcayojanavistīrṇe prayāgasya tu maṇḍale . vyatītān
puruṣān sapta bhaviṣyāṃśca caturdaśa . narastārayate sarvān yastu
prāṇānparityajet” brāhme “dhyātvā viṣṇupadāmbhojaṃ prayāge
viṣṇutatparaḥ tanuntyajati vai māghe tasya muktirna saṃśayaḥ .
duṣkṛto'pi durācāro brahmahatyādipātakī . hariṃ
dhyātvā tyajeddehaṃ prāyaśo muktibhāgbhavet” bhaviṣyo-
ttare “samāḥ sahasrāṇi tu sapta vai jale daśaikamagnau
patane ca ṣoḍaśa . mahāhave ṣaṣṭiraśīti gograhe anāśane
bhārata! cākṣayā gatiḥ agnipraveśaṃ ye kuryuravimukte
vidhānataḥ praviśanti mukhante me niḥsaṃdigdhaṃ varānane!
iti sāmānyato'pi phalamuktam evamanye'pi vighayojñeyāḥ .
evaṃ vihita maraṇaṃ tu kalau niṣiddhameva “bhṛgvagnimaraṇaṃ
caiva vṛddhādimaraṇaṃ tatheti mādhavīye kalivarjjyeṣūkteḥ
yattugauḍāḥ prayāgādimaraṇaṃ brāhmaṇabhinnayiṣayamityāhu-
stat tristhalīsetukṛtā dūṣitaṃ prāguktavacanāt
“sarvendriyaviyuktasya svavyāpārākṣamasya ca prāyaścitta-
manujñātamagnipāto mahāpathaḥ . dharmārjanāsamarthasya karttuḥ-
pāpāṅkitasya ca . brāhmaṇasyāpyanujñātaṃ tīrthe prāṇavimo-
kṣaṇamiti” hemādrau vivasvadukteśca aparārke caivameva . sahagamanaṃ
kalau bhavatyeva “kalau nānyā gatiḥ strīṇāṃ sahānugamanādṛta
iti brahmavaivarttāt etena maraṇāntikaprāyaścittamapi
vyākhyātam kāśīkhaṇḍādau cāturvarṇyasya tanutyāgavidhayaśca
yugāntaraparā evaṃ prayāge'pi . avaighātmaghāte tu
“ātmaghātinamupakramya” vihitaṃ tasya nāśaucaṃ nāgnirnā-
pyudakakriyeti kū0 pu0 vacanāt nāśaucādi . tasya ca
kriyākaraṇe cāndrāyaṇadvayasahitaṃ varṇṇibadhaprāyaścittaṃ
nārāyaṇabaliṃ ca kṛtvā vatsarādūrddhaṃ kriyā karttuṃ śakyate .
vatsarānte tu sarbamaurdhvadehikaṃkuryyāt iti hemādriprabhṛtayaḥ .
“gobrāhmahatānāñca patitānāṃ tathaiva ca . ūrddhaṃ saṃva-
tsvarāt kuryyātsarvamevaurdhvadehikamiti hemādrau ṣaṭ-
viṃśanmatāt, brāhme “kriyate patitānāntu gate saṃvatsare
kvacit deśadharmapramāṇatvādgayākūpe svabandhubhiḥ mārtaṇḍapā-
damūle vā śrāddhaṃ hariharau smaran” sūryapada ityarthaḥ
tatra varṣamadhye'pi kṛtyamuktamaparārke vāyupurāṇe “śukla-
pakṣe tu dvādaśyāṃ kuryyāt śrāddhantu vatsare . dvādaśā-
hani vā kuryācchukle ca prathame'hani” chāgaleyaḥ “nārāyaṇa
baliḥ kāryolokagarhābhayānnaraiḥ . tathā teṣāṃ bhavecchaucaṃ
nānyathetyabravīdyamaḥ” vyāsaḥ “nārāyaṇaṃ samuddiśya śivaṃ vā
yatpradīyate . tasyaśuddhikaraṃ karma tadbhavennaitadanyatheti” sacātma-
ghātādiprāyaścittaṃ kṛtvā kāryaḥ taduktaṃ hemādrau ṣaṭtriṃśa-
śanmate “kṛtvā cāndrayaṇaṃ pūrvvaṃ kriyā kāryā yathāvidhi .
nārāyaṇabaliḥ kāryyolokagarhābhayānnaraiḥ . piṇḍo-
dakakriyāḥ paścādṛṣotsargādikaṃ ca yat . ekoddiṣṭāni
kurvvīta sapiṇḍīkaraṇaṃ tathā . indriyairaparityaktāye ca mūḍhā-
viṣādinaḥ . ghātayanti svamātmānañcāṇḍālādihatāśca ye .
teṣāṃ putrāśca pautrāśca dayayā samabhiplutāḥ yathā āddhaṃ
pratanvanti viṣṇunāmapratiṣṭhitam tathā te saṃpravakṣyāmi nama-
skṛtya svayambhuvam” iti hemādrau tenaivokteśca tatraiva baudhāya
no'pi “atha nārāyaṇabaliṃ vyakhyāsyāmo'bhiśastapatitasu-
rāpātmatyāgināṃ brāhmaṇahatānāñca dvādaśavarṣāṇi trīṇi-
vā kurvīteti” gṛhyapariśiṣṭe tu caṇḍālādītyādyuktvā
“dagdhvā śarīraṃ pretasya saṃsthāpyāsthīni yatnataḥ . prāyaścittaṃ
tu karttavyaṃ putraiścāndrāyaṇatrayamityuktam . pramādamaraṇe tu na-
doṣaḥ madanaratne brāhme “pramādādapi niḥśaṅkastvakasmādvi-
dhicoditaḥ cāṇḍālairbrāhmaṇaiścaurairnihatoyatra putracit .
tasya dāhādikaṃ kāryyaṃ yasmānna patitasta saḥ . cāndāyarṇa
taptakṛcchradvayaṃ tasya viśuddhaye . yadvā kṛcchāna pañcadaśa kṛtvā
tu vidhinā dahet “buddhipūrvvamṛtānāṃ tu triṃśalkṛcchraṃ
samācaredityuktam” smṛtiratnāvalyāṃ tu dviguṇaṃ prāyaścittaṃ
kṛtvārvāgapyabdātsarvaṃ kāryamityuktam ātmanoghātaśudvyartha
careccāndrāyaṇadvayaṃ taptakṛcchracatuṣkañca triṃśatkṛcchrāṇi
vā punaḥ . arvāk saṃvatsarātkuryyāddahanādi yathoditam
kṛtvā nārāyaṇabalimanityatvāttadāyuṣa iti” idañcātmaba-
dhanimittaṃ tattajjātibadhaprāyaścittena samuccitaṃ kā-
ryyam . pramādamaraṇe tu “atha kaścit pramādena mriyetāgnyu-
dakādibhiḥ tasyāśaucaṃ vidhātavyaṃ kartavyā codakakriyā”
ityukteḥ sarvaṃ kāryyaṃ tatra tu “toyāgninṛpagoviprairanvakṣañcā-
tmaghātinām” yājñavalkyena sadyaḥśaucaṃ vihitaṃ prā-
guktavacane tryahāśaucamiti tatra tryahāśaucasadyaḥ śaucayo-
rvikalpaiti bhedaḥ . tryahāśaucamiti raghunandanādayaḥ . sadyaḥ
śaucamiti mitākṣarā . ṇvul ātmaghātako'pyatra tri0 .