• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ātmaghātī


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 170.
    ātmaghātī , [n] tri, (ātman + han + ṇin .)
    ātmahantā . yathā kūrmmapurāṇe ..
    “vyāpādayedvṛthātmānaṃ svayaṃ yo'gnyudakādibhiḥ .
    vihitaṃ tasya nāśaucaṃ nāgnirnāpyudakādikaṃ” ..
    ātmahananakarttā . avaidhabuddhipūrvvakātmahananasya
    prāyaścittaṃ yathā, —
    “indriyairaparityaktā ye ca mūḍhā viṣādinaḥ .
    ghātayanti svamātmānaṃ caṇḍālādihatāśca ye ..
    teṣāṃ puttrāśca pauttrāśca dayayā samabhiplutāḥ .
    yatha śrāddhaṃ pratanvanti viṣṇunāmapratiṣṭhitaṃ ..
    tathā te saṃpravakṣyāmi namaskṛtya svayambhuve” .
    iti hemādrau vṛddhaśātātapenoktam ..
    “ātmano ghātaśuddhyarthaṃ careccāndrāyaṇadvayaṃ .
    taptakṛcchracatuṣkañca triṃśat kṛcchrāṇi vā punaḥ ..
    arbbāk saṃvatsarāt kuryyāddahanādi yathoditaṃ .
    kṛtvā nārāyaṇavalimanityatvāttadāyuṣaḥ” ..
    idañcātmabadhanimittaṃ tajjātibadhaprāyaścittena samu-
    ccitaṃ kāryyam . iti nirṇayasindhau 5 paricchedaḥ ..
    anyat patitaśabde draṣṭavyam .. * .. ātmatyāgiṣu
    viśeṣamāha gautamaḥ . “prāyo'nāśakaśastrāgni-
    viṣodakodbandhanaprapatanaiścecchatām” iti . prāyo
    mahāprasthānaṃ . anāśakamanaśanaṃ . prapatanaṃ śaila-
    śikharādavapātanaṃ . ityādinimittaiḥ śāstrāvi-
    hitamārgeṇa icchāpūrvvakamṛtānāmaśaucādikaṃ na
    karttavyamityarthaḥ . aṅgirāḥ .
    “cāṇḍālādudakāt sarpāt brāhmaṇādvaidyutādapi .
    daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca maraṇaṃ pāpakarmmiṇāṃ ..
    udakaṃ piṇḍadānañca pretebhyo yat pradīyate .
    nopatiṣṭhati tatsarvvaṃ antarīkṣe vinaśyati” ..
    yathā manuḥ .
    “vṛthāsaṅkarajātānāṃ pravrajyāsu ca tiṣṭhatāṃ .
    ātmanastyāgināṃ caiva nivarttetodakakriyā” ..
    vṛthāsaṅkarajātānāmiti vṛthājātāḥ pañcamahā-
    yajñādirahitāḥ . saṅkarajātāḥ pratilomajāḥ .. * ..
    pramādāt pūrvvoktanimittairmmaraṇe vidyate evā-
    śaucādikaṃ . ataevāṅgirāḥ .
    “atha kaścit prabhādena mriyetāgnyudakādibhiḥ .
    tasyāśaucaṃ vidhātavyaṃ karttavyā codakakriyā” ..
    cāṇḍālādimṛtāhitāgneragnrādīnāṃ pratipattikarmma
    ca smṛtyantare'bhihitaṃ .
    “vaitānaṃ prakṣipedapsu āvasathyaṃ catuṣpathe .
    pātrāṇi tu dahedagnau yajamāne vṛthāmṛte” ..
    vṛthāmṛtaḥ avihitamārgeṇa mṛtaḥ . tathā, —
    “ātmanastyāgināṃ nāsti patitānāṃ tathā kriyā .
    teṣāmapi ca gaḍgāyāstīre saṃsthāpanaṃ mataṃ” ..
    gaṅgeti puṇyanadyupalakṣaṇaṃ .. * .. evaṃ pūrvvokta-
    ninditamaraṇe mṛtānāṃ snehādināgnyādyaurddhvadehika-
    karaṇe smṛtyantare prāyaścittamāmnātaṃ .
    “kṛtvāgnimudakaṃ snānaṃ sparśanaṃ havanaṃ tathā .
    “rajjucchedāśrupātañca taptakṛcchreṇa śuddhyati” .. iti .
    etacca buddhipūrvve pratyekamagnyādikaraṇe ..
    abuddhipūrvvake tu saṃvarttaḥ .
    “eṣāmanyatamaṃ pretaṃ yo vaheta daheta vā .
    kaṭodakakriyāṃ kṛtvā kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret” ..
    yacca sumantvādirmāsaṃ bhaikṣāhārastrisavanañca .
    tathā ekarātrābhojanādikaṃ cābhihitaṃ tadaśakta-
    viṣaye deśakālādyapekṣānusāreṇa yojanīyaṃ .. * ..
    yastu vṛddhādirluptabhiṣakkriyastasyātmahananamapyanu-
    jñātamādipurāṇe .
    “vṛddhaḥ śaucasmṛterluptaḥ pratyākhyātabhiṣakkriyaḥ .
    ātmānaṃ ghātayedyastu bhṛgvanyanaśanāmbubhiḥ ..
    tasya trirātramāśaucaṃ dvitīye tvasthisañcayaḥ .
    tṛtīye tūdakaṃ kṛtvā caturthe śrāddhamārabhet” ..
    tathā, —
    “gacchet mahāpathaṃ vāpi tuṣāragirimādarāt .
    prayāge vaṭaśākhāyāṃ dehatyāgaṃ karoti yaḥ ..
    svayaṃ dehavināśasya kāle prāpte mahāmatiḥ .
    uttamān prāpnuyāllokānnātmaghātī bhavet kvacit ..
    eteṣāmadhikārastu sarvveṣāṃ sarvvajantuṣu .
    narāṇāmatha nārīṇāṃ sarvvavarṇeṣu sarvvadā ..
    aśaucaṃ syāt tryahaṃ teṣāṃ vajrānalahateṣu ca .
    vārāṇasyāṃ mriyedyastu pratyākhyātabhiṣakkriyaḥ ..
    praṇavaṃ tārakaṃ brūte nānyathā kasyacit kvacit” .
    vivasvān .
    “sarvvendriyavimuktasya svavyāpārākṣamasya ca .
    prāyaścittamanujñātamagnipāto mahāpathaḥ” ..
    dharmmārjjanāsamarthasya dvādaśavārṣikādirūpaprāya-
    ścittāsamarthasya . evaṃ śāstrāvihitamārgeṇa mṛtā-
    nāṃ cāṇḍālādimṛtānāṃ saṃvatsarādūrddhvamaurddhvadehikaṃ
    kāryyaṃ . ṣaṭtriṃśanmate .
    “gobrāhyaṇahatānāñca patitānāṃ tathaiva ca .
    ūrddhaṃ saṃvatsarāt kuryyāt sarvvamevaurddhvadehikaṃ” .. * ..
    atrāparaṃ viśeṣamāha parāśaraḥ .
    “cāṇḍālena śvapākena gobhirvviprairhato yadi .
    āhitāgnirmṛto vipro viśeṣeṇātmaghātakaḥ ..
    daheta brāhmaṇaṃ vipro lokāgnau mantravarjjitaṃ .
    dagdhvāsthīni punargṛhya kṣīreṇa kṣālayettataḥ ..
    svenāgninā svamantreṇa pṛthagetat punarddahet” .. * ..
    saṃvatsarādarvvāgapi tattatpāpānusāreṇa dviguṇādi-
    prāyaścittaṃ vidhāya nārāyaṇavaliñca kṛtvā aurddhva-
    dehikaṃ kāryyaṃ . āyuṣo'nityatvena saṃvatsarānantara-
    maurddhvadehikādilopaprasaṅgāt . tacca nārāyaṇa-
    valiṃ kṛtvā . tathā ca vṛddhayājñavalkyaḥ .
    “nārāyaṇavaliḥ kāryyo lokagarhābhayānnaraiḥ .
    tathā teṣāṃ bhavet śaucaṃ nānyathetyabravīdyamaḥ” ..
    nārāyaṇavalau kṛte airddhvadehikakaraṇe bhavatī-
    tyarthaḥ .. * .. sarpahate tu viśeṣaḥ . saṃvatsaraṃ yāvat
    pañcamyāṃ nāgapūjāṃ vidhāya tadanantaraṃ nārāyaṇa-
    valiṃ kṛtvā sauvarṇanāgaṃ pratyakṣāṃ gāñca vyāsodde-
    śena brāhmaṇāya dattvā airddhvadehikaṃ kuryyāt .. * ..
    nārāyaṇavalisvarūpañca viṣṇunābhihitaṃ .
    “ekādaśīṃ samāsādya śuklapakṣasya vai tithiṃ .
    viṣṇuṃ samarccayeddevaṃ yamaṃ vaivasvataṃ tathā ..
    daśapiṇḍān ghṛtābhyaktān darbheṣu madhusaṃyutān .
    tilamiśrān pradadyādvai saṃyato dakṣiṇāmukhaḥ ..
    viṣṇuṃ buddhau samāsādya nadyambhasi tataḥ kṣipet .
    nāmagotragrahaṃ kṛtvā puṣpairabhyarccanaṃ tataḥ ..
    dhūpadīpapradānañca bhakṣyabhojyaṃ tathāparaṃ .
    vidyātapaḥsamṛddhān vai kulotpannān samāhitān ..
    nimantrayeta viprān vai pañca sapta navāpi vā .
    apare'hani samprāpte madhyāhne samupoṣitaḥ ..
    viṣṇorabhyarccanaṃ kṛtvā viprāṃstānupaveśayet .
    udaṅmukhān yathājyeṣṭhaṃ pitṛrūpamanusmaran ..
    mano niveśya viṣṇau vai sarvvaṃ kuryyādatandritaḥ .
    āvāhanādi yat proktaṃ daivapūrvvaṃ tadācaret ..
    tṛptān jñātvā tato viprastṛptiṃ pṛṣṭvā yathāvidhi .
    haviṣyavyañjanenaiva tilādisahitena ca ..
    pañca piṇḍān pradadyācca daivarūpamanusmaran .
    prathamaṃ viṣṇave dadyāt brahmaṇe ca śivāya ca ..
    yamāya sānusārāya caturthaṃ piṇḍamutsṛjet .
    mṛtaṃ saṃkīrtya manasā gotrapūrvvamataḥparaṃ ..
    viṣṇornāma gṛhītvavaṃ pañcamaṃ pūrvvavat kṣipet .
    viprānācamya vidhivat dakṣiṇābhiḥ samarccayet ..
    ekaṃ vṛddhatamaṃ vipraṃ hiraṇyena samarccayet .
    gavā vastreṇa bhūmyā ca pretaṃ taṃ manasā smaret ..
    tatastilāmbho viprāstu hastairddarbhasamanvitaiḥ .
    kṣipeyurgotrapūrvvantu nāma buddhau niveśya ca ..
    havirgandhatilāmbhastu tasmai dadyuḥ samāhitāḥ .
    mitrabhṛtyajanaiḥ sārddhaṃ paścādbhuñjīta vāgyataḥ” ..
    bhaviṣyapurāṇe .
    “suvarṇatāraniṣpannaṃ nāgaṃ kṛtvā tathaiva gāṃ .
    vyāsāya dattvā vidhivat piturānṛṇyamāptavān” ..
    iti madanapārijāte 5 stavakaḥ ..