ātmaghātī
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 170.
ātmaghātī , [n] tri, (ātman + han + ṇin .)
ātmahantā . yathā kūrmmapurāṇe ..
“vyāpādayedvṛthātmānaṃ svayaṃ yo'gnyudakādibhiḥ .
vihitaṃ tasya nāśaucaṃ nāgnirnāpyudakādikaṃ” ..
ātmahananakarttā . avaidhabuddhipūrvvakātmahananasya
prāyaścittaṃ yathā, —
“indriyairaparityaktā ye ca mūḍhā viṣādinaḥ .
ghātayanti svamātmānaṃ caṇḍālādihatāśca ye ..
teṣāṃ puttrāśca pauttrāśca dayayā samabhiplutāḥ .
yatha śrāddhaṃ pratanvanti viṣṇunāmapratiṣṭhitaṃ ..
tathā te saṃpravakṣyāmi namaskṛtya svayambhuve” .
iti hemādrau vṛddhaśātātapenoktam ..
“ātmano ghātaśuddhyarthaṃ careccāndrāyaṇadvayaṃ .
taptakṛcchracatuṣkañca triṃśat kṛcchrāṇi vā punaḥ ..
arbbāk saṃvatsarāt kuryyāddahanādi yathoditaṃ .
kṛtvā nārāyaṇavalimanityatvāttadāyuṣaḥ” ..
idañcātmabadhanimittaṃ tajjātibadhaprāyaścittena samu-
ccitaṃ kāryyam . iti nirṇayasindhau 5 paricchedaḥ ..
anyat patitaśabde draṣṭavyam .. * .. ātmatyāgiṣu
viśeṣamāha gautamaḥ . “prāyo'nāśakaśastrāgni-
viṣodakodbandhanaprapatanaiścecchatām” iti . prāyo
mahāprasthānaṃ . anāśakamanaśanaṃ . prapatanaṃ śaila-
śikharādavapātanaṃ . ityādinimittaiḥ śāstrāvi-
hitamārgeṇa icchāpūrvvakamṛtānāmaśaucādikaṃ na
karttavyamityarthaḥ . aṅgirāḥ .
“cāṇḍālādudakāt sarpāt brāhmaṇādvaidyutādapi .
daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca maraṇaṃ pāpakarmmiṇāṃ ..
udakaṃ piṇḍadānañca pretebhyo yat pradīyate .
nopatiṣṭhati tatsarvvaṃ antarīkṣe vinaśyati” ..
yathā manuḥ .
“vṛthāsaṅkarajātānāṃ pravrajyāsu ca tiṣṭhatāṃ .
ātmanastyāgināṃ caiva nivarttetodakakriyā” ..
vṛthāsaṅkarajātānāmiti vṛthājātāḥ pañcamahā-
yajñādirahitāḥ . saṅkarajātāḥ pratilomajāḥ .. * ..
pramādāt pūrvvoktanimittairmmaraṇe vidyate evā-
śaucādikaṃ . ataevāṅgirāḥ .
“atha kaścit prabhādena mriyetāgnyudakādibhiḥ .
tasyāśaucaṃ vidhātavyaṃ karttavyā codakakriyā” ..
cāṇḍālādimṛtāhitāgneragnrādīnāṃ pratipattikarmma
ca smṛtyantare'bhihitaṃ .
“vaitānaṃ prakṣipedapsu āvasathyaṃ catuṣpathe .
pātrāṇi tu dahedagnau yajamāne vṛthāmṛte” ..
vṛthāmṛtaḥ avihitamārgeṇa mṛtaḥ . tathā, —
“ātmanastyāgināṃ nāsti patitānāṃ tathā kriyā .
teṣāmapi ca gaḍgāyāstīre saṃsthāpanaṃ mataṃ” ..
gaṅgeti puṇyanadyupalakṣaṇaṃ .. * .. evaṃ pūrvvokta-
ninditamaraṇe mṛtānāṃ snehādināgnyādyaurddhvadehika-
karaṇe smṛtyantare prāyaścittamāmnātaṃ .
“kṛtvāgnimudakaṃ snānaṃ sparśanaṃ havanaṃ tathā .
“rajjucchedāśrupātañca taptakṛcchreṇa śuddhyati” .. iti .
etacca buddhipūrvve pratyekamagnyādikaraṇe ..
abuddhipūrvvake tu saṃvarttaḥ .
“eṣāmanyatamaṃ pretaṃ yo vaheta daheta vā .
kaṭodakakriyāṃ kṛtvā kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret” ..
yacca sumantvādirmāsaṃ bhaikṣāhārastrisavanañca .
tathā ekarātrābhojanādikaṃ cābhihitaṃ tadaśakta-
viṣaye deśakālādyapekṣānusāreṇa yojanīyaṃ .. * ..
yastu vṛddhādirluptabhiṣakkriyastasyātmahananamapyanu-
jñātamādipurāṇe .
“vṛddhaḥ śaucasmṛterluptaḥ pratyākhyātabhiṣakkriyaḥ .
ātmānaṃ ghātayedyastu bhṛgvanyanaśanāmbubhiḥ ..
tasya trirātramāśaucaṃ dvitīye tvasthisañcayaḥ .
tṛtīye tūdakaṃ kṛtvā caturthe śrāddhamārabhet” ..
tathā, —
“gacchet mahāpathaṃ vāpi tuṣāragirimādarāt .
prayāge vaṭaśākhāyāṃ dehatyāgaṃ karoti yaḥ ..
svayaṃ dehavināśasya kāle prāpte mahāmatiḥ .
uttamān prāpnuyāllokānnātmaghātī bhavet kvacit ..
eteṣāmadhikārastu sarvveṣāṃ sarvvajantuṣu .
narāṇāmatha nārīṇāṃ sarvvavarṇeṣu sarvvadā ..
aśaucaṃ syāt tryahaṃ teṣāṃ vajrānalahateṣu ca .
vārāṇasyāṃ mriyedyastu pratyākhyātabhiṣakkriyaḥ ..
praṇavaṃ tārakaṃ brūte nānyathā kasyacit kvacit” .
vivasvān .
“sarvvendriyavimuktasya svavyāpārākṣamasya ca .
prāyaścittamanujñātamagnipāto mahāpathaḥ” ..
dharmmārjjanāsamarthasya dvādaśavārṣikādirūpaprāya-
ścittāsamarthasya . evaṃ śāstrāvihitamārgeṇa mṛtā-
nāṃ cāṇḍālādimṛtānāṃ saṃvatsarādūrddhvamaurddhvadehikaṃ
kāryyaṃ . ṣaṭtriṃśanmate .
“gobrāhyaṇahatānāñca patitānāṃ tathaiva ca .
ūrddhaṃ saṃvatsarāt kuryyāt sarvvamevaurddhvadehikaṃ” .. * ..
atrāparaṃ viśeṣamāha parāśaraḥ .
“cāṇḍālena śvapākena gobhirvviprairhato yadi .
āhitāgnirmṛto vipro viśeṣeṇātmaghātakaḥ ..
daheta brāhmaṇaṃ vipro lokāgnau mantravarjjitaṃ .
dagdhvāsthīni punargṛhya kṣīreṇa kṣālayettataḥ ..
svenāgninā svamantreṇa pṛthagetat punarddahet” .. * ..
saṃvatsarādarvvāgapi tattatpāpānusāreṇa dviguṇādi-
prāyaścittaṃ vidhāya nārāyaṇavaliñca kṛtvā aurddhva-
dehikaṃ kāryyaṃ . āyuṣo'nityatvena saṃvatsarānantara-
maurddhvadehikādilopaprasaṅgāt . tacca nārāyaṇa-
valiṃ kṛtvā . tathā ca vṛddhayājñavalkyaḥ .
“nārāyaṇavaliḥ kāryyo lokagarhābhayānnaraiḥ .
tathā teṣāṃ bhavet śaucaṃ nānyathetyabravīdyamaḥ” ..
nārāyaṇavalau kṛte airddhvadehikakaraṇe bhavatī-
tyarthaḥ .. * .. sarpahate tu viśeṣaḥ . saṃvatsaraṃ yāvat
pañcamyāṃ nāgapūjāṃ vidhāya tadanantaraṃ nārāyaṇa-
valiṃ kṛtvā sauvarṇanāgaṃ pratyakṣāṃ gāñca vyāsodde-
śena brāhmaṇāya dattvā airddhvadehikaṃ kuryyāt .. * ..
nārāyaṇavalisvarūpañca viṣṇunābhihitaṃ .
“ekādaśīṃ samāsādya śuklapakṣasya vai tithiṃ .
viṣṇuṃ samarccayeddevaṃ yamaṃ vaivasvataṃ tathā ..
daśapiṇḍān ghṛtābhyaktān darbheṣu madhusaṃyutān .
tilamiśrān pradadyādvai saṃyato dakṣiṇāmukhaḥ ..
viṣṇuṃ buddhau samāsādya nadyambhasi tataḥ kṣipet .
nāmagotragrahaṃ kṛtvā puṣpairabhyarccanaṃ tataḥ ..
dhūpadīpapradānañca bhakṣyabhojyaṃ tathāparaṃ .
vidyātapaḥsamṛddhān vai kulotpannān samāhitān ..
nimantrayeta viprān vai pañca sapta navāpi vā .
apare'hani samprāpte madhyāhne samupoṣitaḥ ..
viṣṇorabhyarccanaṃ kṛtvā viprāṃstānupaveśayet .
udaṅmukhān yathājyeṣṭhaṃ pitṛrūpamanusmaran ..
mano niveśya viṣṇau vai sarvvaṃ kuryyādatandritaḥ .
āvāhanādi yat proktaṃ daivapūrvvaṃ tadācaret ..
tṛptān jñātvā tato viprastṛptiṃ pṛṣṭvā yathāvidhi .
haviṣyavyañjanenaiva tilādisahitena ca ..
pañca piṇḍān pradadyācca daivarūpamanusmaran .
prathamaṃ viṣṇave dadyāt brahmaṇe ca śivāya ca ..
yamāya sānusārāya caturthaṃ piṇḍamutsṛjet .
mṛtaṃ saṃkīrtya manasā gotrapūrvvamataḥparaṃ ..
viṣṇornāma gṛhītvavaṃ pañcamaṃ pūrvvavat kṣipet .
viprānācamya vidhivat dakṣiṇābhiḥ samarccayet ..
ekaṃ vṛddhatamaṃ vipraṃ hiraṇyena samarccayet .
gavā vastreṇa bhūmyā ca pretaṃ taṃ manasā smaret ..
tatastilāmbho viprāstu hastairddarbhasamanvitaiḥ .
kṣipeyurgotrapūrvvantu nāma buddhau niveśya ca ..
havirgandhatilāmbhastu tasmai dadyuḥ samāhitāḥ .
mitrabhṛtyajanaiḥ sārddhaṃ paścādbhuñjīta vāgyataḥ” ..
bhaviṣyapurāṇe .
“suvarṇatāraniṣpannaṃ nāgaṃ kṛtvā tathaiva gāṃ .
vyāsāya dattvā vidhivat piturānṛṇyamāptavān” ..
iti madanapārijāte 5 stavakaḥ ..