ātmā
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 172.
ātmā , [n] puṃ, (atati santatabhāvena jāgradādi-
sarvvāvasthāsu anuvarttate, ata sātatyagamane +
maniṇ .) yatnaḥ . dhṛtiḥ . buddhiḥ . svabhāvaḥ .
brahma . dehaḥ . ityamaraḥ .. manaḥ . iti medinī ..
paravyāvarttanaṃ . iti dharaṇī .. puttraḥ . iti
śabdaratnāvalī .. jīvaḥ . arkaḥ . hutāśanaḥ .
vāyuḥ . iti hemacandraḥ ..
(“ātmajñaḥ karaṇairyogāt jñānaṃ tasya pravarttate” .
“ayyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ” .
“cetavān yataścātmā tataḥ karttā nirucyate” .
“dehī sarvvagatohyātmā svesve saṃsparśanendriye .
sarvvāḥ sarvvāśrayasthāstu nātmāto vetti vedanāḥ” ..
“vibhutvamataevāsya yasmāt sarvvagato mahān .
manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskṛtaṃ” ..
“ādirnāstyātmanaḥ kṣetrapāramparyyamanādikaṃ” .
“sa sarvvagaḥ sarvvaśarīrabhṛcca,
sa viśvakarmmā sa ca viśvarūpaḥ .
sa cetanādhāturatīndriyaśca,
sa nityayuk sānuśayaḥ saeva ..
rasātmamātāpitṛsambhavāni,
bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe .
catvāri tatrātmani saṃśritāni,
sthitastathātmā ca caturṣu teṣu ..
bhūtāni mātāpitṛsambhavāni,
rajaśca śukrañca vadanti garbhe .
āpyāyyate śukramasṛksubhūtai-
ryaistāni bhūtāni rasodbhavāni ..
bhūtāni catvāri tu karmmajāni,
yānyātmalīnāni viśanti garbhaṃ .
savījadharmmāhyaparāparāṇi,
dehāntarāṇyātmani yāti yāti ..
rūpādvirūpaprabhavaḥ prasiddhaḥ,
karmmātmakānāṃ bhanaso manastaḥ .
bhavanti yetvākṛtibuddhibhedāḥ
rajastamastatra ca karmmahetuḥ ..
atīndriyaistairatisūkṣmarūpai
rātmā kadācinna viyuktarūpaḥ .
na karmmaṇā naiva manomatibhyāṃ
na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ” ..
iti carakaḥ ..
“yadā yadātmākṛtimānayaṃ bhave-
ttadā manastattvadhitiṣṭhatīndriyaṃ .
tato mano'dhiṣṭhitamindriyaṃ ghaṭe-
pravarttate saṃśayabuddhisambhave” ..
iti vaidyakavādārthadarpaṇaṃ ..)
The Purāṇa Index
☞
vol. 1,
p. 152.
Ātmā — that which is attained, which is taken away and
that which is, and hence the ever present
bhāva. Vā. 5. 34-5.