• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ātmā


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 172.
    ātmā , [n] puṃ, (atati santatabhāvena jāgradādi-
    sarvvāvasthāsu anuvarttate, ata sātatyagamane +
    maniṇ .) yatnaḥ . dhṛtiḥ . buddhiḥ . svabhāvaḥ .
    brahma . dehaḥ . ityamaraḥ .. manaḥ . iti medinī ..
    paravyāvarttanaṃ . iti dharaṇī .. puttraḥ . iti
    śabdaratnāvalī .. jīvaḥ . arkaḥ . hutāśanaḥ .
    vāyuḥ . iti hemacandraḥ ..
    (“ātmajñaḥ karaṇairyogāt jñānaṃ tasya pravarttate” .
    “ayyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ” .
    “cetavān yataścātmā tataḥ karttā nirucyate” .
    “dehī sarvvagatohyātmā svesve saṃsparśanendriye .
    sarvvāḥ sarvvāśrayasthāstu nātmāto vetti vedanāḥ” ..
    “vibhutvamataevāsya yasmāt sarvvagato mahān .
    manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskṛtaṃ” ..
    “ādirnāstyātmanaḥ kṣetrapāramparyyamanādikaṃ” .
    “sa sarvvagaḥ sarvvaśarīrabhṛcca,
    sa viśvakarmmā sa ca viśvarūpaḥ .
    sa cetanādhāturatīndriyaśca,
    sa nityayuk sānuśayaḥ saeva ..
    rasātmamātāpitṛsambhavāni,
    bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe .
    catvāri tatrātmani saṃśritāni,
    sthitastathātmā ca caturṣu teṣu ..
    bhūtāni mātāpitṛsambhavāni,
    rajaśca śukrañca vadanti garbhe .
    āpyāyyate śukramasṛksubhūtai-
    ryaistāni bhūtāni rasodbhavāni ..
    bhūtāni catvāri tu karmmajāni,
    yānyātmalīnāni viśanti garbhaṃ .
    savījadharmmāhyaparāparāṇi,
    dehāntarāṇyātmani yāti yāti ..
    rūpādvirūpaprabhavaḥ prasiddhaḥ,
    karmmātmakānāṃ bhanaso manastaḥ .
    bhavanti yetvākṛtibuddhibhedāḥ
    rajastamastatra ca karmmahetuḥ ..
    atīndriyaistairatisūkṣmarūpai
    rātmā kadācinna viyuktarūpaḥ .
    na karmmaṇā naiva manomatibhyāṃ
    na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ” ..
    iti carakaḥ ..
    “yadā yadātmākṛtimānayaṃ bhave-
    ttadā manastattvadhitiṣṭhatīndriyaṃ .
    tato mano'dhiṣṭhitamindriyaṃ ghaṭe-
    pravarttate saṃśayabuddhisambhave” ..
    iti vaidyakavādārthadarpaṇaṃ ..)

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 152.
    Ātmā — that which is attained, which is taken away and

    that which is, and hence the ever present bhāva.

    Vā. 5. 34-5.