• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ātivāhika


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 233, col. 1.
    ātivāhika a. [ativāhe niyuktaḥ ṭhak] Employed to convey to the other world; ātivāhikāstalligāt Br. Sūt.

    — kaṃ An epithet of the Sūkṣma (pb) Śarīra (in Sān. phil.) from its surpassing the wind in swiftness.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 134, col. 3.
    ātivāhika mfn. (fr. ati-vāha), ‘fleeter than wind’, (in Vedānta phil.) N. of the subtle body (or liṅga-śarīra), Kap.; Bād. &c.
    ☞ p. 1319, col. 2.
    ātivāhika m. an inhabitant of the other world, L.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 322.
    ātivāhika a. [ativāhe niyuktaḥ ṭhak] Employed to convey to the other world; ātivāhikāstalliṅgāt Br. Sūt. 4.3.4. -kam An epithet of the Sūkṣma Śarira (in Sān. Phil.) from its surpassing the wind in swiftness.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 5, p. 1096.
    ātivāhika (von ativāha) adj. Bez. des feinen Körpers (liṅgaśarīra). der die Seele in eine fernere Geburt hinüberführt (schneller als der Wind COLEBR.) BRAHMAS. 4, 4, 8. ātivāhika eko 'sti deho 'nyastvādhibhautikaḥ Cit. beim Schol. zu KAP. 3, 11. sūkṣmaśarīra COLEBR. Misc. Ess. I, 245 (ati°) . WILSON, SĀṂKHYAK. S. 133. Schol. zu ĀŚV. GṚHY. 4, 4, 8.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 166, col. 3.
    ātivāhika Adj. in Verbindung mit śarīra der feine Körper , der die Seele in eine fernere Geburt hinüberführt , KAP. 5,103. BĀDAR. 4,3,4. Davon Nom.abstr. °tvā n. Comm. ebend.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 387, col. 1.
    ātivāhika °Subst. n. Geleitsgebühr, Kauṭ. 128, 1.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 651, col. 1.
    ātivāhika tri0 ativāhe ihalokāt paralokaprāpaṇe
    niyuktaḥ ṭhak . etallokāt paralokaprāpaṇe īśvaraniyukte
    arcirādyabhimānidevagaṇe dhūmādyabhimānidevagaṇe ca .
    “ātivāhikāstalliṅgāt” śā0 sū0 . ativāhane niyu-
    ktāśca dvividhāḥ dakṣiṇamārge uttaramārge ca tatra karmiṇāṃ
    dakṣiṇamārgeṇa jñānināñcottaramārgeṇa gamanāt tatra
    nayanāya īśvaraniyuktā dhūmādayaḥ arccirādayaśca te ca
    chā0 u0 darśitā yathā .
    “atha ya ime grāma iṣṭāpūrtte dattamityupāsate te dhūmamabhi
    sambhavanti dhūmādrātriṃ rātreraparapakṣanaparapakṣādyānṣaḍda-
    kṣiṇaiti māsāṃstānnaite saṃvatsaramabhiprāpnuvanti māsebhyaḥ
    pitṛlokaṃ pitṛlokādākāśamākāśāccandramasameṣa somo
    rājā taddevānābhannaṃ taṃ devā bhakṣayanti” . “iṣṭāpūrtte
    iṣṭamagnihotrādi vaidikaṃ karmma, pūrvvaṃ vāpīkūpa-
    taḍāgārāmādikaraṇam . dattaṃ ca bahirvedi, yathāśaktya-
    rhemyo dravyasambhāgo dattam . ityevaṃvidhaṃ paricaraṇa-
    paritrāṇādyupāsate . itiśabdasya prakāradarśanārthatvāt .
    te darśanavarjjitatvāddhūmaṃ dhūmābhimāninīṃ devatāmābhimukhyena
    sambhavanti pratipadyante . tayā'tivāhitā dhūmādrātriṃ rātri-
    devatāṃ, rātreraparapakṣadevatām, evameva kṛṣṇapakṣābhimāninīma-
    parapakṣāt yān ṣaṇmāsān dakṣiṇā dakṣiṇāṃ diśameti
    savitā tān māsān dakṣiṇāyanān ṣaṇmāsābhimāni-
    nīrdevatāḥ pratipadyanta ityarthaḥ . saṅghacāriṇyo hi ṣaṇmā-
    sadevatā iti māsāniti bahuvacanaprayogastāsu . naite
    karmmiṇaḥ prakṛtāḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarābhimānirnī devatāma-
    bhiprāpnuvanti . kutaḥ punaḥ saṃvatsarapāptiprasaṅgo yataḥ prati-
    ṣidhyate . asti hi saṃvatsarasya prasaṅgohyekasyāvayavabhūte
    dakṣiṇottarāyaṇe tatrārcirādimārgapravṛttānāmudagayanamāse-
    bhyo'vayavinaḥ saṃvatsarasya prāptiruktā . ata ihāpi tadava-
    yavabhūtānāṃ dakṣiṇāyanamāsānāṃ prāptiṃ śrutvā tadavayavinaḥ
    saṃvatsarasyāpi pūrvvavatprāptirāpannetyatastatprāptiḥ pratiṣidhyate
    naite saṃvatsaramabhiprāpnuvantīti . māsebhyaḥ pitṛlokaṃ, pitṛ-
    lokādākāśamākāśāccandramasam . ko'sau yastaiḥ prāpyaḥ
    candramāḥ ya eṣa dṛśyate'ntarikṣe somo rājā brāhmaṇānāṃ
    tadannaṃ devānāṃ taṃ candramasamannaṃ devatā indrādayo bhakṣayanti .
    ataste dhūmādinā gatvā candrabhūtāḥ karmmiṇo devairbhakṣyante
    nanbanarthāyeṣṭādikaraṇaṃ yadyannabhūtā devairbhakṣyeran naiṣa doṣaḥ .
    annamityupakaraṇamātrasya vivikṣatatvāt . na hi te kavalo-
    tkṣepeṇa devairbhakṣyante . kiṃ tarhyupakaraṇamātraṃ devānāṃ
    bhavanti te strīpaśubhṛtyādivat . dṛṣṭaścānnaśabda upa-
    karaṇeṣu striyo'nnaṃ paśavo'nnaṃ rājñāmityādi . na ca
    teṣāṃ stryādīnāṃ puruṣopabhogyatve'pyupabhogo nāsti .
    ta mātkarmiṇo devatānāmupabhogyā api santaḥ susvino devaiḥ
    krīḍante . śarīrañca teṣāṃ teṣūpabhogayogyaṃ candrama-
    ṇḍale āpyamārabhyate . taduktaṃ “purastācchraddhā śabdā āpo
    dyulokāgnau hutāḥ somo rājā sambhavantīti” . tā āpaḥ
    karmma samavāyinya itaraiśca bhūtairanugatāḥ dyulokaṃ prāpya candra-
    tvamāpannāḥ śarīrādyārambhikā iṣṭādyupāsakānāṃ bhavanti .
    iti” bhā0 pitṛyānaḥpanthā darśitaḥ devayānastu .
    “atha yadu caivāsmiñchavyaṃ kurvvanti yadi ca nārcciṣamevābhi-
    sambhavantyarcciṣo'harahna āpūryyamāṇapakṣamāpūryyamāṇapakṣā-
    duyān ṣaḍudaṅṅeti māsāṃstānmāsebhyaḥ saṃvasatsaraṃ, saṃvatsarā-
    dādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo'mānavaḥ
    sa etān brahma gamayatyeṣa devapatho brahmapatha etena pratipadya-
    mānā imaṃ mānavamāvarttaṃ nāvarttante nāvarttante” “athedānīṃ
    yathoktabrahmavido gatirucyate yadyadi u ca evāsmānnevaṃ-
    vidi śavyaṃ śavakarmma mṛte kurvvanti yadi ca na kurvvanti
    ṛtvijaḥ, sarvvathāpyevaṃvittena śavakarmmaṇā akṛtenāpi na
    pratibaddho brahma prāpnoti na ca kṛtena śavakarmmaṇā'sya kaśca-
    nābhyadhiko lokaḥ “na karmmaṇā varddhate no kanīyāniti”
    śrutyantarāt . śavakarmmaṇyanādaraṃ darśayan vidyāṃ stauti, na
    punaḥ śavakarmma evaṃvido na karttavyamiti . akriyamāṇe hi
    śavakarmmaṇi karmmaṇāṃ phalārambhe pratibandhaḥ kaścidanumīyate
    anyatra . yata iha vidyāphalārambhakāle śavakarmma syādvā
    na veti vidyāvato'pratibandhena phalārambhaṃ darśayati . ye
    sukhākāśamakṣisthaṃ saṃyadvāmanītvenopāsate prāṇa-
    sahitāmagnividyāṃ, teṣāmanyatkarmma bhavatu mā vā bhūt
    sarvvathāpi te'rcciṣamevābhisambhavantyarccirabhimāninīṃ devatā-
    mabhisambhavanti pratipadyanta ityarthaḥ . arcciṣo'rccirdeva-
    tāyā aharaharabhimāninīṃ devatāmahna āpūryyamāṇapakṣaṃ
    śuklapakṣadevatāmāpūryyamāṇapakṣān ṣaṇmāsānudaṅṅuttarāṃ
    diśameti savitā tānmāsānuttarāyaṇadevatāṃ, tebhyo māsebhyaḥ
    saṃvatsaraṃ saṃvatsaradevatāṃ tataḥ saṃvatsarādādityamādityāccandra-
    masaṃ candramaso vidyutaṃ tattatsthāṃstān puruṣaḥ kaścidbrahma-
    lokādetyaamānavo mānavyāṃ sṛṣṭau bhavo mānavo na mānavo'-
    'mānavaḥ sa puruṣa etān brahma satyalokasthaṃ gamayati ga-
    ntṛgantavyagamayitṛtvavyapadeśebhyaḥ . sanmātra brahmaprāptau tada-
    nupapatteḥ . “brahmaiva san brahmā'pyetīti hi vaktuṃ nyāyyam .
    sarvvabhedanirāsena sanmātrapratipattiṃ vakṣyati . na cādiṣṭo
    mārgo gamanāyopratiṣṭhate . “sa enamavidito na bhunaktīti”
    śrutyantarāt . eṣa devapatho devairarcirādibhirgamayitṛtvenā-
    dhikṛtairupalakṣitaḥ panthā devapatha ucyate . brahma gantavyaṃ tena
    copalakṣita iti brahmapathaḥ . etena pratipadyamānā gacchanto
    brahma imaṃ mānavaṃ manusambandhinaṃ manoḥ sṛṣṭilakṣaṇamā-
    varttaṃ nāvarttante . āvarttante'smin jananamaraṇaprabandhacakrā-
    rūḍhā ghaṭīyantravat punaḥ punarityāvarttastaṃ na pratipadyante .
    nāvarttanta iti dviruktiḥ saphalāyā vidyāyāḥ parisamāpti-
    darśanārthāṃ” bhā0 .
    yathā caiṣāmātivāhikatvaṃ tathā nirūpitam śā0
    sū0 bhā0 . “ātivāhikāstalliṅgāt” sū0 .
    “teṣvevārcirādiṣu saṃśayaḥ kimetāni mārgacihnānyuta
    bhogabhūmayo'tha vā netārogantṛṇāmiti . tatra mārgalakṣaṇa-
    bhūtā arcirādaya iti tāvat prāptaṃ tatsvarūpatvā-
    dupadeśasya . yathā hi kaścilloko grāmaṃ nagaraṃ
    vā pratiṣṭhāsamāno'nuśiṣyate gacchestvamamuṃ giriṃ tato-
    nyagrodhaṃ tatonadīṃ tatogrābhaṃ tatonagaraṃ vā prāpsya-
    sīti . evamihāpyarcirarciṣo'harahna apūryyamāṇapakṣa-
    mityāha . atha vā bhogabhūmayaetā iti prāptam . tathā
    hi lokaśabdenāgnyādīnupabadhnāti agnilokamāgacchatī-
    tyādi . lokaśabdaśca prāṇināṃ bhogāyataneṣu bhāṣyate
    sanuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti ca . tathā ca
    brāhmaṇam “ahorātreṣu lokeṣu sṛjyanta” ityādi . tasmā-
    nnātivāhikā arcirādayaḥ . acetanatvādapi teṣāmā-
    tivāhikatvānupapattiḥ . cetanā hi loke rājaniyuktā
    puruṣāḥ durgeṣu mārgeṣvativāhyānativāhayantītyevaṃ prāpte
    brūmaḥ . ātivāhikā evaite bhavitumarhanti . kutaḥ ta-
    lliṅgāt . tathā hicandramasovidyutaṃ tatpuruṣo'mānavaḥ
    sa etān brahma gamayatīti siddhavadgamayitṛtvaṃ darśayati . yā-
    vadvacanaṃ vācanikamitinyāyāt . tadvacanaṃ tadviṣaye evopakṣo-
    ṇami ticenna prāptamānavatvanivṛttimātraparatvādviśeṣaṇasya .
    yadyarcirādiṣu puruṣā gamayitāraḥ prāptāste ca mānavāstato-
    yuktaṃ tannivṛttyarthaṃ puruṣaviśeṣaṇamamānava iti . nanu-
    liṅgamātrabhagamakaṃ nyāyābhāvāt . naiṣa doṣaḥ . ubhayavyā-
    mohāttatsiddheḥ . etāvadarcirādimārgagāste dehaviyo-
    gātsaṃ piṇḍitakaraṇagrāmāityasvatantrāḥ . arccirādīnāma-
    pyacetanatvādasvātantryamityato'rcirādyabhimāninaścetanā deva
    tāviśoṣā atiyātrāyāṃ niyuktā iti gamyate . loke-
    'pi hi mattamūrcchi tādayaḥ saṃpiṇḍikaraṇagrāmāḥ paraprayu-
    ktavartmāno bhavanti . anavasthitatvādapyarcirādīnāṃ na mārga-
    lakṣaṇatvopapattiḥ . na hi rātrau pretasyāhaḥsvarūpābhisa-
    mbhava upapadyate . na ca pratipālanamastītyuktamadhastāt .
    dhruvatvāddevatātmanāṃ nāyaṃ doṣo bhavati . arcirādiśabdatā-
    caiṣāmarcirādyabhimānādupapadyate . arciṣo'harityādi
    nirdeśastvātivāhikatve'pi na virudhyate . arciṣā hetunāha-
    rabhisambhavanti ahnā hetunāpūryyamāṇaṃ pakṣamiti . tathā ca
    loke prasiddheṣvapyātiyātrikeṣvevaṃjātīyaka upadeśodṛśya-
    te gaccha tvamitobalavarmāṇaṃ tatojayasiṃhaṃ tataḥ kṛṣṇagupta-
    miti . apicopakrame te'rciṣamabhisandhavantīti sambandhamā-
    tramuktaṃ na sambandhaviśeṣaḥ kaścit . upasaṃhāre tu “sa etān
    brahma gamayatīti” sambandhaviśeṣo'tivāhyātivāhakatvalakṣaṇa
    uktaḥ tena saevopakrame'pīti nirddhāryyate . saṃpiṇḍita-
    karaṇagrāmatvādeva ca ganthṛṇāṃ na tatra bhogasambhavaḥ . lo-
    kaśabdastu anupabhuñjāneṣvapi gantṛṣu gamayituṃ śakyate a-
    nyeṣāṃ tallokavāsināṃ bhogabhūmitvāt . ato'gnisvā-
    mikaṃ lokaṃ prāpto'gninā'tivāhyate vāyusvāmikalokaṃ prāpto
    vāyuneti yojayitavyam . kathaṃ punarātivāhikatvapakṣe
    varuṇādiṣu tatsambhavaḥ vidyutohyadhivaruṇādaya upakṣiptāḥ .
    vidyutaścānantaramā brahmaprāpteramānavasyaiva puruṣasya gamayi-
    tṛtvaṃ śrutamityatauttaraṃ paṭhati . “vaidyutenaiva tacchruteḥ” .
    tato vidyudabhisambhavādūrddhaṃ vidyudanantaravarttinaivāmānayena
    puruṣeṇa varuṇalokādiṣvativāhyamānā brahmalokaṃ gacchanto-
    tyavagantavyam . tān vaidyutān puruṣo'mānavaḥ sa etān
    brahmalokaṃ gamayatīti tasyaiva gamayitṛtvaśruteḥ . varuṇādayastu
    tasyaivāpratibandhakaraṇena sāhacaryyānuṣṭhānena vā kenaci-
    danugrāhakāityavagantavyam . tasmātsūktamātivāhikādeva
    tātmāno'rcirādaya iti” śāṅkarabhāṣyam .
    ativāhe ativāhakāle itolokāntaragatikāle bhavaḥ
    ṭhañ . manuṣyāṇāṃ gṛtyukālabhave 2 dehabhede pu0 śarīraviśeṣa-
    ṇatve na0 . “tatkṣaṇādeva gṛhṇāti śaroramātivāhikam .
    ūrddhvaṃ vrajanti bhūtāni grīṇyasmāttasya vigrahāt” .
    viṣṇugha0 . trīṇi bhūtāni tojīvāyvākāśāni urddhaṃ
    gacchanti gurutvābhāvāt pṛthivījale tu gurutvādadhogacchata
    ityabhiprāyaḥ tatkṣaṇāt mṛtyukṣaṇaṃ prāpyetyarthaḥ “āti-
    vāhikasaṃjño'sau deho bhavati bhārgava! kevalaṃ tanmanuṣyāṇāṃ
    nānyeṣāṃ prāṇināṃ kvacit” . iti ca tatraivoktam . pañca-
    bhūtānāmurddhvādhogatiśca sthūlabhūtaviṣayā sūkṣmāṇāntu liṅga-
    śarīrāśrayatayā sarvajīvānāṃ dehāntaraprāptau taddehārambhasā-
    dhanatayāsahaiva gamanam yathāha “tadantarapratipattau raṃhati saṃpari-
    ṣvaktaḥ praśnanirūpaṇābhyām” śā0 sū0 vyākhyātabhidaṃ śaṅkarā-
    cāryyeṇa “jovomukhyaprāṇasacivaḥ sendriyaḥ samanaskovidyā-
    karmmapūrvvaprajñāparigrahaḥ pūrvvadehaṃ vihāya dehāntaraṃ prati-
    padyata itye tadavagataṃ athainamete prāṇā abhisamāyantītyevamā-
    deranyannavataraṃ rūpaṃ kurute ityevamantāt saṃsāraprakaraṇasthāccha-
    vdāt dharmmādharmma phalopabhogasaṃbhavācca . sa kiṃ dehavījai-
    rbhūtasūkṣmairasaṃpariṣvakto gacchati āhosvit saṃpariṣvakta
    iti cintyate kiṃ tāvat prāptaṃ asaṃpariṣvakta iti .
    kutaḥ karaṇopādānavat bhūtopādānasyāśrutatvāt . “sa etā-
    stejomātrāḥ samabhyādadānaḥ” ityatra tejomātrāśabdena kara-
    ṇānāmupādānaṃ saṃkīrttayati vākyaśeṣe cakṣarādisaṃkīrttanāt .
    naivaṃ bhūtamātrīpādānasaṃkīrttanamasti sulabhāśca sarvvatra bhūta-
    mātrā yatraiva deha āravdhavyastatraiva santīti tataśca tāsāṃ
    nayanaṃ niṣpayojanam . ta smādasaṃpariṣvaktoyātītyevaṃ prāpte
    paṭhatyācārthyaḥ “tadantarapratipattau raṃhati saṃpariṣvakta” iti .
    tadantarapratipattau dehāt dehāntarapratipattau dehavījairbhū-
    tasūkṣmaiḥ saṃpariṣvakto gacchatītyavagantavyaṃ kutaḥ praśnanirūpa-
    ṇābhyām . tathā hi praśnaḥ “vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ
    puruṣa vacaso bhavantīti” . nirūpaṇañca prativacanaṃ dyuparjjanya
    pṛthivīpuruṣayoṣitsu pañcasvagniṣu śraddhāsomavṛṣṭyannareto-
    rūpāḥ pañcāhutīrdarśayitvā “iti tu pañcamyāmāhutā-
    vāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti” . tasmādadbhiḥ pariveṣṭito
    jīvoraṃ hatīti gamyate . nanvanyā śrutirjalaukāvat pūrvvaṃ dehaṃ
    na muñcati yāvaddehāntaraṃ na krāmatīti darśayati tadyathā
    tṛṇajalāyuketi tatrāppariveṣṭitasyaiva jīvasya karmmopa-
    sthāpitapratipattavyadehaviṣayabhāvāya dīghīṃbhāvamātraṃ jalau-
    kayopamīyata ityavirodhaḥ . evaṃ śrutyukte dehāntarapratipatti
    prakāre sati yāḥ puruṣamatiprabhavāḥ kalpanāḥ vyāpināṃ ka-
    raṇānāmātmanaśca dehāntarapratipattau karmmavaśādvrattilābhastatra
    tatra bhavati kevalasyaiva vātmanovṛttilābhastatra tatra bhavati .
    indriyāṇi tu dehavadabhinavānyeva tatra tatra bhogasthāna
    utpadyante, manaeva vā kevalaṃ bhogasthānamabhipratiṣṭhate jīva-
    eva vā utplutya dehāddehāntaraṃ pratipadyate śukaiva vṛkṣādvṛ-
    kṣāntaramityevamādyāḥ, tāḥ sarvvāevānādarttavyāḥ śruti
    virodhāt . nanūdāhṛtābhyāṃ praśnaprativacanābhyāṃ kevalābhi-
    radbhiḥ saṃpariṣvakto raṃhati iti prāpnoti apśabdaśravaṇa-
    sāmarthyāt tatra kathaṃ sāmānyena pratijñāyate sarvvaireva bhūta-
    sūkṣmaiḥ saṃpariṣvakto raṃhatītyatauttaraṃ paṭhati . “tryātmaka-
    tvāttubhūyastvāt” sū0 . “tuśabdenacoditāmāśaṅkāmucchinatti
    tryātmikā hyāpaḥ trivṛtkaraṇaśruteḥ tāsvārambhikāsvabhyupa-
    gatāsvitaradapi bhūtadvayamavaśyābhyupagantavyaṃ bhavati tryānmakaśca-
    dehaḥ trayāṇāmapi tejobannānāṃ tasmin kāryyopalabdheḥ punaśca
    tryātmakaḥ tridhātukatvāt tribhirvātapittaśleṣmabhirvyāptatvāt
    na sa bhūtāntarāṇi pratyākhyāya kebalābhiradbhirārabdhuṃ śakyate .
    tasmādbhūyastvāpekṣo'yam “āpaḥ puruṣavacasaiti” praśnaprativa-
    canayorapśabdo na kaibalyāpekṣaḥ sarvvadeheṣu hi rasalohi-
    tādidravabhūyastvaṃ dṛśyate . nanu pārthivodhāturbhūyiṣṭhodehe-
    ṣūpalakṣyate naiṣa doṣaḥ itarāpekṣayāpāṃ bāhulyaṃ bhaviṣyati
    dṛśyate ca śukraśoṇitalakṣaṇe pi dehavīje dravabāhulyam .
    karmma ca nimittaṃ kāraṇaṃ dehāntarārambhe karmmāṇi cāgni-
    hotrādīni somājyapayaḥ prabhṛtidravadravyavyapāśrayāṇi ka-
    rmmasamavāyinyaścāpaḥ śraddhāśabdoditāḥ saha karmmibhirdyu-
    lokākhye'gnau hūyanta iti vakṣyati tasmādapyapāṃ bāhulya
    prasiddhiḥ . bāhulyāccāpśabdena sarvveṣāmeva dehavījānāṃ
    bhūtasūkṣmāṇāmupādānamiti niravadyam . “prāṇagateśca” sū0
    “prāṇānāñca dehāntarapratipattau gatiḥ śrāvyate “tamutkrāmantaṃ
    prāṇo'nūtkrāmati prāṇamanūtkrāmantaṃ sarvve prāṇāanūtkrā-
    mantītyādi” śrutibhiḥ . sā ca prāṇānāṃ gatirnāśrayamanta-
    reṇa sambhavatītyataḥ prāṇagatiprayuktānāṃ tadāśrayabhūtānā-
    mapāmapi bhūtāntaropasṛṣṭānāṃ gatiravagamyate . na hi nirā-
    śrayāḥ prāṇāḥkvacidgacchanti tiṣṭhanti vā jīvato'darśanāt”
    bhā0 . manurapi “yadāṇumātrikobhūtvā vījaṃ sthāsnu cariṣṇuca .
    samāviśati saṃsṛṣṭastadā mūrttiṃ vimuñcati” sūkṣmabhūtaiḥsaṃ-
    sṛṣṭasyaiva gatimāha . atra aṇupadaṃ puryyaṣṭakopalakṣaṇam .
    “bhūtendriyamanobuddhivāsanākāryavāyavaḥ . avidyā cāṣṭakaṃ
    proktaṃ puryyaṣṭakamidaṃ punaḥ” sanandokteḥ “puryyaṣṭakena liṅgena
    prāṇādyena sa yujyate . tena baddhasya vai bandhomokṣīmuktasya
    tena vai” brahmapu0 ukteśca maṃsṛtikāle puryyaṣṭakasya
    paralokagāmitvasiddheḥ . ātivāhikaśarīrasattve'nyathānupa-
    pattireva pramāṇam tatsvarūpañcoktaṃ sāṃkhyasūtrabhāṣyādau .
    “tadvījāt saṃsṛtiḥ” sū0 . tasya śarīrasya vījāt trayoviṃ-
    śatitattvarūpāt sūkṣmāddhetoḥ puruṣasya saṃsṛtirgatāgate
    bhavataḥ kūṭasthasya vibhutayā svato gatyādyasambhavādityarthaḥ
    trayoviṃśatitattve'vasthito hi puruṣastenaivopādhinā pūrvva-
    kṛtakarmabhogārthaṃ dehāddehaṃ saṃsarati . “mānasaṃ manasaivāya-
    mupabhuṅkte śubhāśubham . vācā vācā kṛtaṃ karma kāyenaiva tu
    kāyikam” ityādismṛtibhiḥ pūrvasargīyakaraṇairevotsagetaḥ
    sargāntareṣūpabhogasiddheḥ . ataeva brahmasūtram “tadantaraprati-
    pattau raṃ hati sampariṣvakta iti” . saṃsṛteravadhimapyāha .
    “āvivekācca pravarttanamaviśeṣāṇām” sū0 . “īśvarānīśvara-
    tvādiviśeṣarahitānāṃ sarveṣāmeva puṃsāṃ vivekaparyyantameva prava-
    rttanaṃ saṃsṛtirāvaśyakī vivekottaraṃ ca na sā tatra hetumāha .
    “upabhogāditarasya” sū0 . itarasyāvivekina eva
    svīyakarmaphalabhogāvaśyambhāvādityarthaḥ . dehasattve'pi saṃsṛ-
    tikāle bhogo nāstītyāha . “samprati parimukto dvā-
    bhyām” sū . samprati saṃsṛtikāle puruṣo dvābhyāṃ śītoṣṇasu-
    khaduḥkhādidvandvaiḥ parimukto bhavatītyarthaḥ . tadetatkāri-
    kayoktam . “saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ li-
    ṅgam” . iti . bhāvā dharmādharmavāsanādayaḥ . ataḥ
    paraṃ śarīradvayaṃ viśiṣya vaktumupakramate . “mātāpitṛjaṃ
    sthūlaṃ prāyaśa itaranna tathā” sū0 . sthūlaṃ mātāpitṛjaṃ
    prāyaśo bāhulyenāyonijasyāpi sthūlaśarīrasya smaraṇā-
    ditaracca sūkṣmaśarīraṃ na tathā na mātāpitṛjaṃ sargādāvutpanna-
    tvādityarthaḥ . taduktaṃ kārikayā . “pūrvvotpannamasaktaṃ
    niyataṃ mahadādi sūkṣmaparyantam . saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvai-
    radhivāsitaṃ liṅgam” iti niyataṃ nityaṃ dviparārdhasthāyi
    gauṇanityaṃ pratiśarīraṃ liṅgotpattikalpane gauravāt .
    pralaye tu tannāśaḥ śrutismṛtiprāmāṇyādiṣyate . gatikāle
    bhogābhāvavacanamutsargābhiprāyeṇa . kadācit tu vāyavīya-
    śarīrapraveśato gamanakāle'pi bhogo bhavati . ato yama-
    mārge duḥkhabhogavākyānyupapadyante . sthūlasūkṣmaśarī-
    rayormadhye kimupādhikaḥ puruṣasya dvandvayogastadavadhārayati .
    “pūrvotpattestatkāryatvaṃ bhogādekasya netarasya” sū0 . pūrvaṃ
    sargādāvutpattiryasya liṅgaśarīrasyatasyaiva tatkāryatvaṃ sukha-
    duḥkhakāryakatvaṃ kuta ekasya liṅgadehasyaiva sukhaduḥkhākhyabhogāt
    na tvitarasya sthūlaśarorasya mṛtaśarīre sukhaduḥkhādyabhāvasya
    sarvasammatatvādityarthaḥ . uktasya sūkṣmaśarīrasya svarūpa-
    māha . “saptadaśaikaṃ liṅgam” sū0 . sūkṣmaśarīramapyadhārādheya-
    bhāvena dvividhaṃ bhavati tatra saptadaśa militvā liṅgaśarīraṃ
    tacca sargādau samaṣṭirūpamekameva bhavatītyarthaḥ . ekādaśendri-
    yāṇi pañca tanmātrāṇi buddhiśceti saptadaśa . ahaṅkārasya bu-
    ddhāvevāntarbhāvaḥ . caturthasūtre vakṣyamāṇapramāṇādetānyeva sapta-
    daśaliṅgaṃ mantavyaṃ na tu saptadaśa ekaṃ cetyaṣṭādaśaparatayā
    vyākhyeyam . uttarasūtreṇa vyaktibhedasyopapādyatayātra liṅgai-
    katve ekaśabdasyatātparyābadhāraṇācca . “karmātmā puruṣo
    yo'sau bandhamokṣaiḥ prayujyate . sa saptadaśakenāpi rāśinā
    yujyate ca saḥ” iti mokṣadharmādau liṅgaśarīrasya saptadaśa-
    tvasiddheśca saptadaśāvayavā atra santīti saptadaśako rāśiri-
    tyarthaḥ . rāśiśabdenasthūladehavalliṅgadehasyāvayavitvaṃ nirā-
    kṛtam . avayavirūpeṇa dravyāntarakalpanāyāṃ gauravāt .
    sthūladehasya cāvayavitvamekatādipratyakṣānurodhena kalpyata
    iti . atra ca liṅgadehe buddhireva pradhānetyāśayena liṅga-
    dehasya bhogaḥ prāguktaḥ . prāṇaścāntaḥkaraṇasyaiva vṛttibhedaḥ .
    ato liṅgadehe prāṇapañcakasyāpyantarbhāva ityasya saptadaśā-
    vayavakasya śarīratvaṃ svayaṃ vakṣyati “liṅgaśarīranimittaka iti
    sanandanācārya” iti sūtreṇa . ato bhogāyatanatvameva mukhyaṃ
    śarīralakṣaṇam . tadāśrayatayā tvanyatra śarīratvamiti paścā-
    dvyaktībhaviṣyati . “ceṣṭendriyārthāśrayaḥ śarīramiti” tu
    nyāye'pi tasyaiva lakṣaṇaṃ kṛtamiti . nanu liṅgaṃcedekaṃ tarhi
    kathaṃ puruṣabhedena vilakṣaṇā bhogāḥ syustatrāha . “vyakti-
    bhedaḥ karmaviśeṣāt” sū0 yadyapi sargādau hiraṇyagarbho-
    pādhirūpamekameva liṅgaṃ tathāpi tasya paścādvyaktibhedo
    vyaktirūpeṇāṃśato nānātvamapi bhavati . yathedānīmekasya
    pitṛliṅgadehasya nānātvamaṃśato bhavati putrakanyādiliṅgade-
    harūpeṇa . tatra kāraṇamāha karmaviśeṣāditi . jīvānta-
    rāṇāṃ bhogahetukarmāderityarthaḥ . atra viśeṣavacanāt sama-
    ṣṭisṛṣṭirjīvānāṃ sādhāraṇaiḥ karmabhirbhavatītyāyātam . ayaṃ
    ca vyaktibhedo manvādiṣvapyuktaḥ . yathā manau samaṣṭipu-
    ruṣasya ṣaḍindriyotpattyanantaram . “teṣāṃ tvavayavān sū-
    kṣmān ṣaṇṇāmapyamitaujasām . sanniveśyātmamātrāsu sarva-
    bhūtāni nirmame” iti ṣaṇṇāmiti samastaliṅgaśarīro-
    palakṣaṇam . ātmamātrāsu cidaṃśeṣu saṃyojyetyarthaḥ . tathā
    ca tatraiva vākyāntaram . “taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ ka-
    raṇaiḥ saha . kṣetrajñāḥ samajāyanta gātrebhyastasya dhīmataḥ” .
    iti nanvevaṃ bhogāyatanatayā liṅgasyaiva śarīratve sthūle
    kathaṃ śarīratvavyavahārastatrāha . “tadadhiṣṭhānāśraye dehe tadvā-
    dāt tadvādaḥ” sū0 . tasya liṅgasya yadadhiṣṭhānamāśrayo va-
    kṣyamāṇabhūtapañcakaṃ tasyāśraye ṣāṭkauśike dehe tadvādo deha-
    vādastadvādāt tasyādhiṣṭhānaśabdoktasya dehasya vādādityarthaḥ
    liṅgasambandhvādadhiṣṭhānasya dehatvamadhiṣṭhānāśrayatvācca sthūlasya
    dehatvamiti paryavasito'rthaḥ . adhiṣṭhānaśarīraṃ ca sūkṣma
    pañcabhūtātmakaṃ vakṣyate tathā ca śarīratrayaṃ siddham . yat
    tu “ātivāhika ekī'sti deho'nyastvādhibhautikaḥ .
    sarvāsāṃ bhūtajātānāṃ brahmaṇastveka eva kim” ityādiśā-
    streṣu śarīradvayameva śrūyate talliṅgaśarīrādhiṣṭhānaśarīra-
    yoranyo'nyaniyatatvena sūkṣmatvena caikatābhiprāyāditi .
    nanu ṣāṭkauśikātirikte liṅgaśarīrādhiṣṭhānabhūte śarīrā-
    ntare kiṃ pramāṇamityākāṅkṣāyāmāha . “na svātantryāt tadṛte
    chāyāvaccitravacca” sū0 . “talliṅgaśarīraṃ tadṛte'dhiṣṭhānaṃ vinā
    svātantryānna tiṣṭhati . yathā chāyā nirādhārā na tiṣṭhati
    yathā vā citramityarthaḥ tathā ca sthūladehaṃ tyaktrā lokā-
    ntaragamane liṅgadehasyādhārabhūtaṃ śarīrāntaraṃ sidhya-
    tīti bhāvaḥ . tasya ca svarūpaṃ kārikāyāmuktam . “sūkṣmā
    mātāpitṛjāḥ saha prabhūtaistridhā viśeṣāḥ syuḥ . sūkṣmā-
    steṣāṃ niyatā mātāpitṛjā nirvantate” iti . atra
    tanmātrakāryaṃ mātāpitṛjaśarorāpekṣayā sūkṣmaṃ yadbha tapa-
    ñcakaṃ yāvalliṅgasthāyi proktaṃ tadeva liṅgādhiṣṭhānaṃ śarīra-
    miti labdhaṃ kārikāntareṇa . “citraṃ yathāśrayamṛte sthā-
    ṇvādibhyo vinā yathā chāyā . tadvadvinā viśeṣairna ti-
    ṣṭhati nirāśrayaṃ liṅgam” . iti . viśeṣaiḥ sthūlabhūtaiḥ sū-
    kṣmākhyaiḥ, sthūlāvāntarabhedairiti yāvat . asyāṃ kāri-
    kāyāṃ sūkṣmākhyānāṃ sthūlabhūtānāṃ liṅgaśarīrādbhedāvaga-
    mena “pūrvotpannamasaktaṃ niyataṃ mahadādi sūkṣmaparyantam” .
    ityādipūrvodāhṛtakārikāyāṃ sūkṣmabhūtaparyantasya liṅgatvaṃ
    tārthaḥ kintu mahadādirūpaṃ yalliṅgaṃ tat svādhārasūkṣmapa-
    ryantaṃ saṃsarati tena saha saṃsaratītyarthaḥ . nanvevaṃ liṅgaghaṭaka-
    padārthāḥ kiyanta iti kathamavadhāryamiti cet . “vāsanā-
    bhūtasūkṣmaṃ ca karmāvidye tathaiva ca . daśendriyaṃ mano buddhi-
    retalliṅgaṃ vidurbudhāḥ iti vāśiṣṭhādivākyebhyaḥ . atra
    liṅgaśarīrapratipādanenaiva puryaṣṭakamapi vyākhyeyamityāśa-
    yena buddhidharmāṇāmapi vāsanākarmāvidyānāṃ pṛthagupanyāsaḥ .
    bhūtasūkṣmaṃ cātra tanmātrā . daśendriyāṇi ca jñānakarmendriya-
    bhedena purodvayamityāśayaḥ . yat tu māyāvādino liṅgaśa-
    rīrasya tanmātrasthāne prāṇādipañcakaṃ prakṣipanti puryaṣṭakaṃ
    cānyathā kalpayanti tadaprāmāṇikamiti . nanu mūrta-
    dravyatayā vāyvāderiva liṅgasyākāśamevāsaṅgenādhāro'stu
    vyarthamanyatra saṅgakalpanamiti tatrāha . “mūrtatve'pi na sa-
    ṅghātayogāt taraṇivat” sū0 mūrtatve'pi na svātantryāda-
    saṅgatayāvasthānaṃ prakāśarūpatvena sūryasyeva saṅghātasaṅgānu-
    mānādityarthaḥ . sūryādīni sarvāṇi tejāṃsi pārthivadra-
    vyasaṅgenaivāvasthitāni dṛśyante liṅgaṃ ca sattvaprakāśabhayamato
    bhūtasaṅgatamiti . liṅgasya parimāṇamavadhārayati .
    “aṇuparimāṇaṃ tatkṛtiśruteḥ” sū0 talliṅgamaṇuparimāṇaṃ
    paricchinnaṃ na tvatyantamevāṇu sāvayavasyoktatvāt . kutaḥ
    kṛtiśruteḥ kriyāśruteḥ . “vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi
    tanute'pi ca” ityādiśrutervijñānākhyabuddhipradhānatayā vijñā-
    nasya liṅgasyākhilakarmaśravaṇādityarthaḥ . vibhutve sati kriyā
    na saṃmbhavati . tadgatiśruteriti pāṭhastu samīcīnaḥ . liṅga-
    śarīrasya ca gatiśrutiḥ “tamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati
    prāṇamanūtkrāmantaṃ savijñāno bhabati savijñānamevānūtkrāma-
    tīti” savijñāno buddhisahita eva jāyate savijñānaṃ yathā
    syāt yathā saṃsarati cetyarthaḥ . paricchinnatve yuktyantara-
    māha . “tadannamayatvaśruteśca” sū0 tasya liṅgasyaikadeśa-
    to'nnamayatvaśruterna vibhutvaṃ sambhavatīti . vibhutve sati
    nityatāpatterityarthaḥ . sā ca śrutiḥ “annamayaṃ hi saumya! mana
    āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgityādiḥ” . yadyapi mana
    ādīni na bhautikāni tathāpyannasaṃsṛṣṭasajātīyāṃśapūraṇā-
    dannamayatvādivyavahāro bodhyaḥ . acetanānāṃ li-
    ṅgānāṃ kimarthaṃ saṃsṛtirdehāddehāntarasañcāra ityāśaṅkāyā-
    māha . “puruṣārthaṃ saṃsṛtirliṅgānāṃ sūpakāravadrājñaḥ” sū0
    yathā rājñaḥ sūpakārāṇāṃ pākaśālāsu sañcāro rājārthaṃ
    tathā liṅgaśarīrāṇāṃ saṃsṛtiḥ puruṣārthamityarthaḥ” pra0 bhāṣyam
    sūkṣmadehasattve pramāṇaṃ sāṃkhyatattvakaumudyāmitthaṃ darśitam .
    “syādetadbuddhireva sāhaṅkārendriyā kasmānna saṃsarati kṛtaṃ sū-
    kṣmaśarīreṇāprāmāṇikenetyata āha . “citraṃ yathāśraya-
    mṛte sthāṇvādibhyovinā yathā chāyā . tadvadvinā viśe-
    ṣairna tiṣṭhati nirāśrayaṃ liṅgam” . liṅganāt jñāpa-
    nāt buddhyādayoliṅgaṃ tat anāśritaṃ na tiṣṭhati . janma-
    prayāṇāntarāle buddhyādayaḥ pratyutpannaśarīraśritāḥ pratyutpanna-
    pañcatanmātravattve sati buddhyāditvāt dṛśyamānaśarīravṛtti-
    buddhyādivat . vinā viśeṣairiti sūkṣmaiḥ śarīrairityarthaḥ .
    āgamaścātra bhavati “aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamovalā-
    diti” . aṅguṣṭhamātratvena sūkṣmatāmupalakṣayati ātmano-
    niṣkarṣāsambhavena sūkṣmameva śarīraṃ puruṣastadapi hi puri
    sthūlaśarīre śete” . evañca sarveṣāṃ bhūtānāṃ saṃsaraṇakāle
    sūkṣmadehasyāvaśyakatve sthite manuṣyāṇāmeva dāhādyūrddham
    ātivāhikadehāntarotpattirnatvanyeṣāṃ prāguktavacanāt
    asati tu dāhādo nṛṇāṃ śmāśānikabhūtabhāvaprāptiriti
    bhedaḥ yathoktam” śuddhita0 viṣṇu0 . “ativāhika-
    saṃjño'sau deho bhavati bhārgava! . kevalaṃ tanmanuṣṭhāṇāṃ
    nānyeṣāṃ prāṇināṃ kvacit” ityupakramya pretapiṇḍaistathā
    dattairdehamāpnoti bhārgava! . bhogadehamiti proktaṃ kramā-
    deva na saṃśayaḥ . pretapiṇḍā na dīyante yasya tasya vimokṣa-
    ṇam . śmāśānikebhyo bhūtebhyo nākalpameva vidyate . tatrā'sya
    ghātanā ghorā śītavātātapīdbhavā iti” atra pre takā-
    ryyākaraṇe doṣābhidhānam . nindārthavādī vidheyastutyartham
    “na nindyaṃ nindanīyaṃ nindati kintu vigheyaṃ stotāti”
    nyāyāt . etacca vidvadbhinnaviṣayam chā0 u0 viduṣaḥ
    daivāttadakaraṇe'pi arcirādiprāpterukteḥ “atha yadu caivā-
    smin śavyaṃ kurvvanti yadi na, arciṣamevābhisandhava-
    ntīti” . etadbhāṣyañca 651 pṛṣṭhe prāg darśitan .
    evaṃ gayāśrāddhādāvapi “agnidagdhāśca ye jīvā nāgni-
    dagdhāstathā'pare teṣāmuraddhaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadā-
    myahamiti . mantraliṅkenānagnidagdhasyāpyuddhārapratipādanāt .
    niṣkarṣasta saṃsṛtikāle prāṇimātrasya sūkṣmadehaprāptiḥ tatra
    paśvādīnāṃ dāhādikarmmādikamantareṇāpi svasvakarmmānu-
    sāreṇa dehāntaraprāptiḥ manuṣyāṇāntu vidvadādivyatiriktānāṃ
    dāhādikamantareṇa śmāśānikabhūtabhāvaprāptiḥ kṛte tu
    dāhādau ātivāhikadehaprāptiḥ pūrakapiṇḍādau punaḥ
    pretadehaprāptiḥ sapaṇḍīkaraṇātparaṃ bhogadehaprāptiḥ . tīrtha-
    mṛtānāṃ na tu pretadeha iti bhedaḥ “kṛte sapiṇḍīkaraṇe naraḥ
    saṃvatsarātparam . pretadehaṃ parityajya bhogadehaṃ prapadyate
    ityukteḥ” “tataḥ sa narakeyāti svarge vā svena karmaṇā”
    ityukteśca viduṣāṃ mahātīrthamṛtānāṃ tu daivāt dāhā-
    dikāryyākaraṇe'pi arccirādimārgeṇa tattatsthānayogya-
    dehaprāptiriti .

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 36.
    ātivāhika (HRS), escorting fee paid by the merchants,

    as indicated by the Arthaśāstra. See Ghoshal, H. Rev. Syst.,

    pp. 77.