Blog
Sanskrit
About
ātivāhika
Sanskrit-English
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 233, col. 1 .
ātivāhika a. [
ativāhe niyuktaḥ ṭhak ] Employed to convey to the other world;
ātivāhikāstalligāt Br. Sūt.
— kaṃ An epithet of the
Sūkṣma (
pb )
Śarīra (in Sān.
phil. ) from its surpassing the wind in swiftness.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 134, col. 3 .
ātivāhika mfn. (
fr. ati-vāha ), ‘fleeter than wind’, (in Vedānta
phil. )
N. of the subtle body (or
liṅga-śarīra ),
Kap. ;
Bād. &c.
☞
p. 1319, col. 2 .
ātivāhika m. an inhabitant of the other world,
L.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 322 .
ātivāhika a. [ativāhe niyuktaḥ ṭhak ] Employed to convey to the other world; ātivāhikāstalliṅgāt Br. Sūt. 4.3.4. -kam An epithet of the Sūkṣma Śarira (in Sān. Phil.) from its surpassing the wind in swiftness.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 5,
p. 1096 .
ātivāhika (von
ativāha) adj. Bez.
des feinen Körpers (
liṅgaśarīra ).
der die Seele in eine fernere Geburt hinüberführt (schneller als der Wind COLEBR. )
BRAHMAS. 4, 4, 8.
ātivāhika eko 'sti deho 'nyastvādhibhautikaḥ Cit. beim Schol. zu
KAP. 3, 11.
sūkṣmaśarīra COLEBR. Misc. Ess. I, 245 (
ati° ) .
WILSON, SĀṂKHYAK. S. 133.
Schol. zu
ĀŚV. GṚHY. 4, 4, 8.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 166, col. 3 .
ātivāhika Adj. in Verbindung mit
śarīra der feine Körper , der die Seele in eine fernere Geburt hinüberführt ,
KAP. 5,103.
BĀDAR. 4,3,4. Davon
Nom.abstr. °tvā n.
Comm. ebend.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 387, col. 1 .
ātivāhika °Subst. n. Geleitsgebühr, Kauṭ. 128, 1.
Vācaspatyam
☞
p. 651, col. 1 .
ātivāhika tri0 ativāhe ihalokāt paralokaprāpaṇe niyuktaḥ ṭhak . etallokāt paralokaprāpaṇe īśvaraniyukte arcirādyabhimānidevagaṇe dhūmādyabhimānidevagaṇe ca . “ātivāhikāstalliṅgāt ” śā0 sū0 . ativāhane niyu- ktāśca dvividhāḥ dakṣiṇamārge uttaramārge ca tatra karmiṇāṃ dakṣiṇamārgeṇa jñānināñcottaramārgeṇa gamanāt tatra nayanāya īśvaraniyuktā dhūmādayaḥ arccirādayaśca te ca chā0 u0 darśitā yathā . “atha ya ime grāma iṣṭāpūrtte dattamityupāsate te dhūmamabhi sambhavanti dhūmādrātriṃ rātreraparapakṣanaparapakṣādyānṣaḍda- kṣiṇaiti māsāṃstānnaite saṃvatsaramabhiprāpnuvanti māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokādākāśamākāśāccandramasameṣa somo rājā taddevānābhannaṃ taṃ devā bhakṣayanti ” . “iṣṭāpūrtte iṣṭamagnihotrādi vaidikaṃ karmma, pūrvvaṃ vāpīkūpa- taḍāgārāmādikaraṇam . dattaṃ ca bahirvedi, yathāśaktya- rhemyo dravyasambhāgo dattam . ityevaṃvidhaṃ paricaraṇa- paritrāṇādyupāsate . itiśabdasya prakāradarśanārthatvāt . te darśanavarjjitatvāddhūmaṃ dhūmābhimāninīṃ devatāmābhimukhyena sambhavanti pratipadyante . tayā'tivāhitā dhūmādrātriṃ rātri- devatāṃ, rātreraparapakṣadevatām, evameva kṛṣṇapakṣābhimāninīma- parapakṣāt yān ṣaṇmāsān dakṣiṇā dakṣiṇāṃ diśameti savitā tān māsān dakṣiṇāyanān ṣaṇmāsābhimāni- nīrdevatāḥ pratipadyanta ityarthaḥ . saṅghacāriṇyo hi ṣaṇmā- sadevatā iti māsāniti bahuvacanaprayogastāsu . naite karmmiṇaḥ prakṛtāḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarābhimānirnī devatāma- bhiprāpnuvanti . kutaḥ punaḥ saṃvatsarapāptiprasaṅgo yataḥ prati- ṣidhyate . asti hi saṃvatsarasya prasaṅgohyekasyāvayavabhūte dakṣiṇottarāyaṇe tatrārcirādimārgapravṛttānāmudagayanamāse- bhyo'vayavinaḥ saṃvatsarasya prāptiruktā . ata ihāpi tadava- yavabhūtānāṃ dakṣiṇāyanamāsānāṃ prāptiṃ śrutvā tadavayavinaḥ saṃvatsarasyāpi pūrvvavatprāptirāpannetyatastatprāptiḥ pratiṣidhyate naite saṃvatsaramabhiprāpnuvantīti . māsebhyaḥ pitṛlokaṃ, pitṛ- lokādākāśamākāśāccandramasam . ko'sau yastaiḥ prāpyaḥ candramāḥ ya eṣa dṛśyate'ntarikṣe somo rājā brāhmaṇānāṃ tadannaṃ devānāṃ taṃ candramasamannaṃ devatā indrādayo bhakṣayanti . ataste dhūmādinā gatvā candrabhūtāḥ karmmiṇo devairbhakṣyante nanbanarthāyeṣṭādikaraṇaṃ yadyannabhūtā devairbhakṣyeran naiṣa doṣaḥ . annamityupakaraṇamātrasya vivikṣatatvāt . na hi te kavalo- tkṣepeṇa devairbhakṣyante . kiṃ tarhyupakaraṇamātraṃ devānāṃ bhavanti te strīpaśubhṛtyādivat . dṛṣṭaścānnaśabda upa- karaṇeṣu striyo'nnaṃ paśavo'nnaṃ rājñāmityādi . na ca teṣāṃ stryādīnāṃ puruṣopabhogyatve'pyupabhogo nāsti . ta mātkarmiṇo devatānāmupabhogyā api santaḥ susvino devaiḥ krīḍante . śarīrañca teṣāṃ teṣūpabhogayogyaṃ candrama- ṇḍale āpyamārabhyate . taduktaṃ “purastācchraddhā śabdā āpo dyulokāgnau hutāḥ somo rājā sambhavantīti ” . tā āpaḥ karmma samavāyinya itaraiśca bhūtairanugatāḥ dyulokaṃ prāpya candra- tvamāpannāḥ śarīrādyārambhikā iṣṭādyupāsakānāṃ bhavanti . iti ” bhā0 pitṛyānaḥpanthā darśitaḥ devayānastu . “atha yadu caivāsmiñchavyaṃ kurvvanti yadi ca nārcciṣamevābhi- sambhavantyarcciṣo'harahna āpūryyamāṇapakṣamāpūryyamāṇapakṣā- duyān ṣaḍudaṅṅeti māsāṃstānmāsebhyaḥ saṃvasatsaraṃ, saṃvatsarā- dādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo'mānavaḥ sa etān brahma gamayatyeṣa devapatho brahmapatha etena pratipadya- mānā imaṃ mānavamāvarttaṃ nāvarttante nāvarttante ” “athedānīṃ yathoktabrahmavido gatirucyate yadyadi u ca evāsmānnevaṃ- vidi śavyaṃ śavakarmma mṛte kurvvanti yadi ca na kurvvanti ṛtvijaḥ, sarvvathāpyevaṃvittena śavakarmmaṇā akṛtenāpi na pratibaddho brahma prāpnoti na ca kṛtena śavakarmmaṇā'sya kaśca- nābhyadhiko lokaḥ “na karmmaṇā varddhate no kanīyāniti ” śrutyantarāt . śavakarmmaṇyanādaraṃ darśayan vidyāṃ stauti, na punaḥ śavakarmma evaṃvido na karttavyamiti . akriyamāṇe hi śavakarmmaṇi karmmaṇāṃ phalārambhe pratibandhaḥ kaścidanumīyate anyatra . yata iha vidyāphalārambhakāle śavakarmma syādvā na veti vidyāvato'pratibandhena phalārambhaṃ darśayati . ye sukhākāśamakṣisthaṃ saṃyadvāmanītvenopāsate prāṇa- sahitāmagnividyāṃ, teṣāmanyatkarmma bhavatu mā vā bhūt sarvvathāpi te'rcciṣamevābhisambhavantyarccirabhimāninīṃ devatā- mabhisambhavanti pratipadyanta ityarthaḥ . arcciṣo'rccirdeva- tāyā aharaharabhimāninīṃ devatāmahna āpūryyamāṇapakṣaṃ śuklapakṣadevatāmāpūryyamāṇapakṣān ṣaṇmāsānudaṅṅuttarāṃ diśameti savitā tānmāsānuttarāyaṇadevatāṃ, tebhyo māsebhyaḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsaradevatāṃ tataḥ saṃvatsarādādityamādityāccandra- masaṃ candramaso vidyutaṃ tattatsthāṃstān puruṣaḥ kaścidbrahma- lokādetyaamānavo mānavyāṃ sṛṣṭau bhavo mānavo na mānavo'- 'mānavaḥ sa puruṣa etān brahma satyalokasthaṃ gamayati ga- ntṛgantavyagamayitṛtvavyapadeśebhyaḥ . sanmātra brahmaprāptau tada- nupapatteḥ . “brahmaiva san brahmā'pyetīti hi vaktuṃ nyāyyam . sarvvabhedanirāsena sanmātrapratipattiṃ vakṣyati . na cādiṣṭo mārgo gamanāyopratiṣṭhate . “sa enamavidito na bhunaktīti ” śrutyantarāt . eṣa devapatho devairarcirādibhirgamayitṛtvenā- dhikṛtairupalakṣitaḥ panthā devapatha ucyate . brahma gantavyaṃ tena copalakṣita iti brahmapathaḥ . etena pratipadyamānā gacchanto brahma imaṃ mānavaṃ manusambandhinaṃ manoḥ sṛṣṭilakṣaṇamā- varttaṃ nāvarttante . āvarttante'smin jananamaraṇaprabandhacakrā- rūḍhā ghaṭīyantravat punaḥ punarityāvarttastaṃ na pratipadyante . nāvarttanta iti dviruktiḥ saphalāyā vidyāyāḥ parisamāpti- darśanārthāṃ ” bhā0 . yathā caiṣāmātivāhikatvaṃ tathā nirūpitam śā0 sū0 bhā0 . “ātivāhikāstalliṅgāt ” sū0 . “teṣvevārcirādiṣu saṃśayaḥ kimetāni mārgacihnānyuta bhogabhūmayo'tha vā netārogantṛṇāmiti . tatra mārgalakṣaṇa- bhūtā arcirādaya iti tāvat prāptaṃ tatsvarūpatvā- dupadeśasya . yathā hi kaścilloko grāmaṃ nagaraṃ vā pratiṣṭhāsamāno'nuśiṣyate gacchestvamamuṃ giriṃ tato- nyagrodhaṃ tatonadīṃ tatogrābhaṃ tatonagaraṃ vā prāpsya- sīti . evamihāpyarcirarciṣo'harahna apūryyamāṇapakṣa- mityāha . atha vā bhogabhūmayaetā iti prāptam . tathā hi lokaśabdenāgnyādīnupabadhnāti agnilokamāgacchatī- tyādi . lokaśabdaśca prāṇināṃ bhogāyataneṣu bhāṣyate sanuṣyalokaḥ pitṛloko devaloka iti ca . tathā ca brāhmaṇam “ahorātreṣu lokeṣu sṛjyanta ” ityādi . tasmā- nnātivāhikā arcirādayaḥ . acetanatvādapi teṣāmā- tivāhikatvānupapattiḥ . cetanā hi loke rājaniyuktā puruṣāḥ durgeṣu mārgeṣvativāhyānativāhayantītyevaṃ prāpte brūmaḥ . ātivāhikā evaite bhavitumarhanti . kutaḥ ta- lliṅgāt . tathā hicandramasovidyutaṃ tatpuruṣo'mānavaḥ sa etān brahma gamayatīti siddhavadgamayitṛtvaṃ darśayati . yā- vadvacanaṃ vācanikamitinyāyāt . tadvacanaṃ tadviṣaye evopakṣo- ṇami ticenna prāptamānavatvanivṛttimātraparatvādviśeṣaṇasya . yadyarcirādiṣu puruṣā gamayitāraḥ prāptāste ca mānavāstato- yuktaṃ tannivṛttyarthaṃ puruṣaviśeṣaṇamamānava iti . nanu- liṅgamātrabhagamakaṃ nyāyābhāvāt . naiṣa doṣaḥ . ubhayavyā- mohāttatsiddheḥ . etāvadarcirādimārgagāste dehaviyo- gātsaṃ piṇḍitakaraṇagrāmāityasvatantrāḥ . arccirādīnāma- pyacetanatvādasvātantryamityato'rcirādyabhimāninaścetanā deva tāviśoṣā atiyātrāyāṃ niyuktā iti gamyate . loke- 'pi hi mattamūrcchi tādayaḥ saṃpiṇḍikaraṇagrāmāḥ paraprayu- ktavartmāno bhavanti . anavasthitatvādapyarcirādīnāṃ na mārga- lakṣaṇatvopapattiḥ . na hi rātrau pretasyāhaḥsvarūpābhisa- mbhava upapadyate . na ca pratipālanamastītyuktamadhastāt . dhruvatvāddevatātmanāṃ nāyaṃ doṣo bhavati . arcirādiśabdatā- caiṣāmarcirādyabhimānādupapadyate . arciṣo'harityādi nirdeśastvātivāhikatve'pi na virudhyate . arciṣā hetunāha- rabhisambhavanti ahnā hetunāpūryyamāṇaṃ pakṣamiti . tathā ca loke prasiddheṣvapyātiyātrikeṣvevaṃjātīyaka upadeśodṛśya- te gaccha tvamitobalavarmāṇaṃ tatojayasiṃhaṃ tataḥ kṛṣṇagupta- miti . apicopakrame te'rciṣamabhisandhavantīti sambandhamā- tramuktaṃ na sambandhaviśeṣaḥ kaścit . upasaṃhāre tu “sa etān brahma gamayatīti ” sambandhaviśeṣo'tivāhyātivāhakatvalakṣaṇa uktaḥ tena saevopakrame'pīti nirddhāryyate . saṃpiṇḍita- karaṇagrāmatvādeva ca ganthṛṇāṃ na tatra bhogasambhavaḥ . lo- kaśabdastu anupabhuñjāneṣvapi gantṛṣu gamayituṃ śakyate a- nyeṣāṃ tallokavāsināṃ bhogabhūmitvāt . ato'gnisvā- mikaṃ lokaṃ prāpto'gninā'tivāhyate vāyusvāmikalokaṃ prāpto vāyuneti yojayitavyam . kathaṃ punarātivāhikatvapakṣe varuṇādiṣu tatsambhavaḥ vidyutohyadhivaruṇādaya upakṣiptāḥ . vidyutaścānantaramā brahmaprāpteramānavasyaiva puruṣasya gamayi- tṛtvaṃ śrutamityatauttaraṃ paṭhati . “vaidyutenaiva tacchruteḥ ” . tato vidyudabhisambhavādūrddhaṃ vidyudanantaravarttinaivāmānayena puruṣeṇa varuṇalokādiṣvativāhyamānā brahmalokaṃ gacchanto- tyavagantavyam . tān vaidyutān puruṣo'mānavaḥ sa etān brahmalokaṃ gamayatīti tasyaiva gamayitṛtvaśruteḥ . varuṇādayastu tasyaivāpratibandhakaraṇena sāhacaryyānuṣṭhānena vā kenaci- danugrāhakāityavagantavyam . tasmātsūktamātivāhikādeva tātmāno'rcirādaya iti ” śāṅkarabhāṣyam . ativāhe ativāhakāle itolokāntaragatikāle bhavaḥ ṭhañ . manuṣyāṇāṃ gṛtyukālabhave 2 dehabhede pu0 śarīraviśeṣa- ṇatve na0 . “tatkṣaṇādeva gṛhṇāti śaroramātivāhikam . ūrddhvaṃ vrajanti bhūtāni grīṇyasmāttasya vigrahāt ” . viṣṇugha0 . trīṇi bhūtāni tojīvāyvākāśāni urddhaṃ gacchanti gurutvābhāvāt pṛthivījale tu gurutvādadhogacchata ityabhiprāyaḥ tatkṣaṇāt mṛtyukṣaṇaṃ prāpyetyarthaḥ “āti- vāhikasaṃjño'sau deho bhavati bhārgava! kevalaṃ tanmanuṣyāṇāṃ nānyeṣāṃ prāṇināṃ kvacit ” . iti ca tatraivoktam . pañca- bhūtānāmurddhvādhogatiśca sthūlabhūtaviṣayā sūkṣmāṇāntu liṅga- śarīrāśrayatayā sarvajīvānāṃ dehāntaraprāptau taddehārambhasā- dhanatayāsahaiva gamanam yathāha “tadantarapratipattau raṃhati saṃpari- ṣvaktaḥ praśnanirūpaṇābhyām ” śā0 sū0 vyākhyātabhidaṃ śaṅkarā- cāryyeṇa “jovomukhyaprāṇasacivaḥ sendriyaḥ samanaskovidyā- karmmapūrvvaprajñāparigrahaḥ pūrvvadehaṃ vihāya dehāntaraṃ prati- padyata itye tadavagataṃ athainamete prāṇā abhisamāyantītyevamā- deranyannavataraṃ rūpaṃ kurute ityevamantāt saṃsāraprakaraṇasthāccha- vdāt dharmmādharmma phalopabhogasaṃbhavācca . sa kiṃ dehavījai- rbhūtasūkṣmairasaṃpariṣvakto gacchati āhosvit saṃpariṣvakta iti cintyate kiṃ tāvat prāptaṃ asaṃpariṣvakta iti . kutaḥ karaṇopādānavat bhūtopādānasyāśrutatvāt . “sa etā- stejomātrāḥ samabhyādadānaḥ ” ityatra tejomātrāśabdena kara- ṇānāmupādānaṃ saṃkīrttayati vākyaśeṣe cakṣarādisaṃkīrttanāt . naivaṃ bhūtamātrīpādānasaṃkīrttanamasti sulabhāśca sarvvatra bhūta- mātrā yatraiva deha āravdhavyastatraiva santīti tataśca tāsāṃ nayanaṃ niṣpayojanam . ta smādasaṃpariṣvaktoyātītyevaṃ prāpte paṭhatyācārthyaḥ “tadantarapratipattau raṃhati saṃpariṣvakta ” iti . tadantarapratipattau dehāt dehāntarapratipattau dehavījairbhū- tasūkṣmaiḥ saṃpariṣvakto gacchatītyavagantavyaṃ kutaḥ praśnanirūpa- ṇābhyām . tathā hi praśnaḥ “vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣa vacaso bhavantīti ” . nirūpaṇañca prativacanaṃ dyuparjjanya pṛthivīpuruṣayoṣitsu pañcasvagniṣu śraddhāsomavṛṣṭyannareto- rūpāḥ pañcāhutīrdarśayitvā “iti tu pañcamyāmāhutā- vāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti ” . tasmādadbhiḥ pariveṣṭito jīvoraṃ hatīti gamyate . nanvanyā śrutirjalaukāvat pūrvvaṃ dehaṃ na muñcati yāvaddehāntaraṃ na krāmatīti darśayati tadyathā tṛṇajalāyuketi tatrāppariveṣṭitasyaiva jīvasya karmmopa- sthāpitapratipattavyadehaviṣayabhāvāya dīghīṃbhāvamātraṃ jalau- kayopamīyata ityavirodhaḥ . evaṃ śrutyukte dehāntarapratipatti prakāre sati yāḥ puruṣamatiprabhavāḥ kalpanāḥ vyāpināṃ ka- raṇānāmātmanaśca dehāntarapratipattau karmmavaśādvrattilābhastatra tatra bhavati kevalasyaiva vātmanovṛttilābhastatra tatra bhavati . indriyāṇi tu dehavadabhinavānyeva tatra tatra bhogasthāna utpadyante, manaeva vā kevalaṃ bhogasthānamabhipratiṣṭhate jīva- eva vā utplutya dehāddehāntaraṃ pratipadyate śukaiva vṛkṣādvṛ- kṣāntaramityevamādyāḥ, tāḥ sarvvāevānādarttavyāḥ śruti virodhāt . nanūdāhṛtābhyāṃ praśnaprativacanābhyāṃ kevalābhi- radbhiḥ saṃpariṣvakto raṃhati iti prāpnoti apśabdaśravaṇa- sāmarthyāt tatra kathaṃ sāmānyena pratijñāyate sarvvaireva bhūta- sūkṣmaiḥ saṃpariṣvakto raṃhatītyatauttaraṃ paṭhati . “tryātmaka- tvāttubhūyastvāt ” sū0 . “tuśabdenacoditāmāśaṅkāmucchinatti tryātmikā hyāpaḥ trivṛtkaraṇaśruteḥ tāsvārambhikāsvabhyupa- gatāsvitaradapi bhūtadvayamavaśyābhyupagantavyaṃ bhavati tryānmakaśca- dehaḥ trayāṇāmapi tejobannānāṃ tasmin kāryyopalabdheḥ punaśca tryātmakaḥ tridhātukatvāt tribhirvātapittaśleṣmabhirvyāptatvāt na sa bhūtāntarāṇi pratyākhyāya kebalābhiradbhirārabdhuṃ śakyate . tasmādbhūyastvāpekṣo'yam “āpaḥ puruṣavacasaiti ” praśnaprativa- canayorapśabdo na kaibalyāpekṣaḥ sarvvadeheṣu hi rasalohi- tādidravabhūyastvaṃ dṛśyate . nanu pārthivodhāturbhūyiṣṭhodehe- ṣūpalakṣyate naiṣa doṣaḥ itarāpekṣayāpāṃ bāhulyaṃ bhaviṣyati dṛśyate ca śukraśoṇitalakṣaṇe pi dehavīje dravabāhulyam . karmma ca nimittaṃ kāraṇaṃ dehāntarārambhe karmmāṇi cāgni- hotrādīni somājyapayaḥ prabhṛtidravadravyavyapāśrayāṇi ka- rmmasamavāyinyaścāpaḥ śraddhāśabdoditāḥ saha karmmibhirdyu- lokākhye'gnau hūyanta iti vakṣyati tasmādapyapāṃ bāhulya prasiddhiḥ . bāhulyāccāpśabdena sarvveṣāmeva dehavījānāṃ bhūtasūkṣmāṇāmupādānamiti niravadyam . “prāṇagateśca ” sū0 “prāṇānāñca dehāntarapratipattau gatiḥ śrāvyate “tamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati prāṇamanūtkrāmantaṃ sarvve prāṇāanūtkrā- mantītyādi ” śrutibhiḥ . sā ca prāṇānāṃ gatirnāśrayamanta- reṇa sambhavatītyataḥ prāṇagatiprayuktānāṃ tadāśrayabhūtānā- mapāmapi bhūtāntaropasṛṣṭānāṃ gatiravagamyate . na hi nirā- śrayāḥ prāṇāḥkvacidgacchanti tiṣṭhanti vā jīvato'darśanāt ” bhā0 . manurapi “yadāṇumātrikobhūtvā vījaṃ sthāsnu cariṣṇuca . samāviśati saṃsṛṣṭastadā mūrttiṃ vimuñcati ” sūkṣmabhūtaiḥsaṃ- sṛṣṭasyaiva gatimāha . atra aṇupadaṃ puryyaṣṭakopalakṣaṇam . “bhūtendriyamanobuddhivāsanākāryavāyavaḥ . avidyā cāṣṭakaṃ proktaṃ puryyaṣṭakamidaṃ punaḥ ” sanandokteḥ “puryyaṣṭakena liṅgena prāṇādyena sa yujyate . tena baddhasya vai bandhomokṣīmuktasya tena vai ” brahmapu0 ukteśca maṃsṛtikāle puryyaṣṭakasya paralokagāmitvasiddheḥ . ātivāhikaśarīrasattve'nyathānupa- pattireva pramāṇam tatsvarūpañcoktaṃ sāṃkhyasūtrabhāṣyādau . “tadvījāt saṃsṛtiḥ ” sū0 . tasya śarīrasya vījāt trayoviṃ- śatitattvarūpāt sūkṣmāddhetoḥ puruṣasya saṃsṛtirgatāgate bhavataḥ kūṭasthasya vibhutayā svato gatyādyasambhavādityarthaḥ trayoviṃśatitattve'vasthito hi puruṣastenaivopādhinā pūrvva- kṛtakarmabhogārthaṃ dehāddehaṃ saṃsarati . “mānasaṃ manasaivāya- mupabhuṅkte śubhāśubham . vācā vācā kṛtaṃ karma kāyenaiva tu kāyikam ” ityādismṛtibhiḥ pūrvasargīyakaraṇairevotsagetaḥ sargāntareṣūpabhogasiddheḥ . ataeva brahmasūtram “tadantaraprati- pattau raṃ hati sampariṣvakta iti ” . saṃsṛteravadhimapyāha . “āvivekācca pravarttanamaviśeṣāṇām ” sū0 . “īśvarānīśvara- tvādiviśeṣarahitānāṃ sarveṣāmeva puṃsāṃ vivekaparyyantameva prava- rttanaṃ saṃsṛtirāvaśyakī vivekottaraṃ ca na sā tatra hetumāha . “upabhogāditarasya ” sū0 . itarasyāvivekina eva svīyakarmaphalabhogāvaśyambhāvādityarthaḥ . dehasattve'pi saṃsṛ- tikāle bhogo nāstītyāha . “samprati parimukto dvā- bhyām ” sū . samprati saṃsṛtikāle puruṣo dvābhyāṃ śītoṣṇasu- khaduḥkhādidvandvaiḥ parimukto bhavatītyarthaḥ . tadetatkāri- kayoktam . “saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ li- ṅgam ” . iti . bhāvā dharmādharmavāsanādayaḥ . ataḥ paraṃ śarīradvayaṃ viśiṣya vaktumupakramate . “mātāpitṛjaṃ sthūlaṃ prāyaśa itaranna tathā ” sū0 . sthūlaṃ mātāpitṛjaṃ prāyaśo bāhulyenāyonijasyāpi sthūlaśarīrasya smaraṇā- ditaracca sūkṣmaśarīraṃ na tathā na mātāpitṛjaṃ sargādāvutpanna- tvādityarthaḥ . taduktaṃ kārikayā . “pūrvvotpannamasaktaṃ niyataṃ mahadādi sūkṣmaparyantam . saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvai- radhivāsitaṃ liṅgam ” iti niyataṃ nityaṃ dviparārdhasthāyi gauṇanityaṃ pratiśarīraṃ liṅgotpattikalpane gauravāt . pralaye tu tannāśaḥ śrutismṛtiprāmāṇyādiṣyate . gatikāle bhogābhāvavacanamutsargābhiprāyeṇa . kadācit tu vāyavīya- śarīrapraveśato gamanakāle'pi bhogo bhavati . ato yama- mārge duḥkhabhogavākyānyupapadyante . sthūlasūkṣmaśarī- rayormadhye kimupādhikaḥ puruṣasya dvandvayogastadavadhārayati . “pūrvotpattestatkāryatvaṃ bhogādekasya netarasya ” sū0 . pūrvaṃ sargādāvutpattiryasya liṅgaśarīrasyatasyaiva tatkāryatvaṃ sukha- duḥkhakāryakatvaṃ kuta ekasya liṅgadehasyaiva sukhaduḥkhākhyabhogāt na tvitarasya sthūlaśarorasya mṛtaśarīre sukhaduḥkhādyabhāvasya sarvasammatatvādityarthaḥ . uktasya sūkṣmaśarīrasya svarūpa- māha . “saptadaśaikaṃ liṅgam ” sū0 . sūkṣmaśarīramapyadhārādheya- bhāvena dvividhaṃ bhavati tatra saptadaśa militvā liṅgaśarīraṃ tacca sargādau samaṣṭirūpamekameva bhavatītyarthaḥ . ekādaśendri- yāṇi pañca tanmātrāṇi buddhiśceti saptadaśa . ahaṅkārasya bu- ddhāvevāntarbhāvaḥ . caturthasūtre vakṣyamāṇapramāṇādetānyeva sapta- daśaliṅgaṃ mantavyaṃ na tu saptadaśa ekaṃ cetyaṣṭādaśaparatayā vyākhyeyam . uttarasūtreṇa vyaktibhedasyopapādyatayātra liṅgai- katve ekaśabdasyatātparyābadhāraṇācca . “karmātmā puruṣo yo'sau bandhamokṣaiḥ prayujyate . sa saptadaśakenāpi rāśinā yujyate ca saḥ ” iti mokṣadharmādau liṅgaśarīrasya saptadaśa- tvasiddheśca saptadaśāvayavā atra santīti saptadaśako rāśiri- tyarthaḥ . rāśiśabdenasthūladehavalliṅgadehasyāvayavitvaṃ nirā- kṛtam . avayavirūpeṇa dravyāntarakalpanāyāṃ gauravāt . sthūladehasya cāvayavitvamekatādipratyakṣānurodhena kalpyata iti . atra ca liṅgadehe buddhireva pradhānetyāśayena liṅga- dehasya bhogaḥ prāguktaḥ . prāṇaścāntaḥkaraṇasyaiva vṛttibhedaḥ . ato liṅgadehe prāṇapañcakasyāpyantarbhāva ityasya saptadaśā- vayavakasya śarīratvaṃ svayaṃ vakṣyati “liṅgaśarīranimittaka iti sanandanācārya ” iti sūtreṇa . ato bhogāyatanatvameva mukhyaṃ śarīralakṣaṇam . tadāśrayatayā tvanyatra śarīratvamiti paścā- dvyaktībhaviṣyati . “ceṣṭendriyārthāśrayaḥ śarīramiti ” tu nyāye'pi tasyaiva lakṣaṇaṃ kṛtamiti . nanu liṅgaṃcedekaṃ tarhi kathaṃ puruṣabhedena vilakṣaṇā bhogāḥ syustatrāha . “vyakti- bhedaḥ karmaviśeṣāt ” sū0 yadyapi sargādau hiraṇyagarbho- pādhirūpamekameva liṅgaṃ tathāpi tasya paścādvyaktibhedo vyaktirūpeṇāṃśato nānātvamapi bhavati . yathedānīmekasya pitṛliṅgadehasya nānātvamaṃśato bhavati putrakanyādiliṅgade- harūpeṇa . tatra kāraṇamāha karmaviśeṣāditi . jīvānta- rāṇāṃ bhogahetukarmāderityarthaḥ . atra viśeṣavacanāt sama- ṣṭisṛṣṭirjīvānāṃ sādhāraṇaiḥ karmabhirbhavatītyāyātam . ayaṃ ca vyaktibhedo manvādiṣvapyuktaḥ . yathā manau samaṣṭipu- ruṣasya ṣaḍindriyotpattyanantaram . “teṣāṃ tvavayavān sū- kṣmān ṣaṇṇāmapyamitaujasām . sanniveśyātmamātrāsu sarva- bhūtāni nirmame ” iti ṣaṇṇāmiti samastaliṅgaśarīro- palakṣaṇam . ātmamātrāsu cidaṃśeṣu saṃyojyetyarthaḥ . tathā ca tatraiva vākyāntaram . “taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ ka- raṇaiḥ saha . kṣetrajñāḥ samajāyanta gātrebhyastasya dhīmataḥ ” . iti nanvevaṃ bhogāyatanatayā liṅgasyaiva śarīratve sthūle kathaṃ śarīratvavyavahārastatrāha . “tadadhiṣṭhānāśraye dehe tadvā- dāt tadvādaḥ ” sū0 . tasya liṅgasya yadadhiṣṭhānamāśrayo va- kṣyamāṇabhūtapañcakaṃ tasyāśraye ṣāṭkauśike dehe tadvādo deha- vādastadvādāt tasyādhiṣṭhānaśabdoktasya dehasya vādādityarthaḥ liṅgasambandhvādadhiṣṭhānasya dehatvamadhiṣṭhānāśrayatvācca sthūlasya dehatvamiti paryavasito'rthaḥ . adhiṣṭhānaśarīraṃ ca sūkṣma pañcabhūtātmakaṃ vakṣyate tathā ca śarīratrayaṃ siddham . yat tu “ātivāhika ekī'sti deho'nyastvādhibhautikaḥ . sarvāsāṃ bhūtajātānāṃ brahmaṇastveka eva kim ” ityādiśā- streṣu śarīradvayameva śrūyate talliṅgaśarīrādhiṣṭhānaśarīra- yoranyo'nyaniyatatvena sūkṣmatvena caikatābhiprāyāditi . nanu ṣāṭkauśikātirikte liṅgaśarīrādhiṣṭhānabhūte śarīrā- ntare kiṃ pramāṇamityākāṅkṣāyāmāha . “na svātantryāt tadṛte chāyāvaccitravacca ” sū0 . “talliṅgaśarīraṃ tadṛte'dhiṣṭhānaṃ vinā svātantryānna tiṣṭhati . yathā chāyā nirādhārā na tiṣṭhati yathā vā citramityarthaḥ tathā ca sthūladehaṃ tyaktrā lokā- ntaragamane liṅgadehasyādhārabhūtaṃ śarīrāntaraṃ sidhya- tīti bhāvaḥ . tasya ca svarūpaṃ kārikāyāmuktam . “sūkṣmā mātāpitṛjāḥ saha prabhūtaistridhā viśeṣāḥ syuḥ . sūkṣmā- steṣāṃ niyatā mātāpitṛjā nirvantate ” iti . atra tanmātrakāryaṃ mātāpitṛjaśarorāpekṣayā sūkṣmaṃ yadbha tapa- ñcakaṃ yāvalliṅgasthāyi proktaṃ tadeva liṅgādhiṣṭhānaṃ śarīra- miti labdhaṃ kārikāntareṇa . “citraṃ yathāśrayamṛte sthā- ṇvādibhyo vinā yathā chāyā . tadvadvinā viśeṣairna ti- ṣṭhati nirāśrayaṃ liṅgam ” . iti . viśeṣaiḥ sthūlabhūtaiḥ sū- kṣmākhyaiḥ, sthūlāvāntarabhedairiti yāvat . asyāṃ kāri- kāyāṃ sūkṣmākhyānāṃ sthūlabhūtānāṃ liṅgaśarīrādbhedāvaga- mena “pūrvotpannamasaktaṃ niyataṃ mahadādi sūkṣmaparyantam ” . ityādipūrvodāhṛtakārikāyāṃ sūkṣmabhūtaparyantasya liṅgatvaṃ tārthaḥ kintu mahadādirūpaṃ yalliṅgaṃ tat svādhārasūkṣmapa- ryantaṃ saṃsarati tena saha saṃsaratītyarthaḥ . nanvevaṃ liṅgaghaṭaka- padārthāḥ kiyanta iti kathamavadhāryamiti cet . “vāsanā- bhūtasūkṣmaṃ ca karmāvidye tathaiva ca . daśendriyaṃ mano buddhi- retalliṅgaṃ vidurbudhāḥ iti vāśiṣṭhādivākyebhyaḥ . atra liṅgaśarīrapratipādanenaiva puryaṣṭakamapi vyākhyeyamityāśa- yena buddhidharmāṇāmapi vāsanākarmāvidyānāṃ pṛthagupanyāsaḥ . bhūtasūkṣmaṃ cātra tanmātrā . daśendriyāṇi ca jñānakarmendriya- bhedena purodvayamityāśayaḥ . yat tu māyāvādino liṅgaśa- rīrasya tanmātrasthāne prāṇādipañcakaṃ prakṣipanti puryaṣṭakaṃ cānyathā kalpayanti tadaprāmāṇikamiti . nanu mūrta- dravyatayā vāyvāderiva liṅgasyākāśamevāsaṅgenādhāro'stu vyarthamanyatra saṅgakalpanamiti tatrāha . “mūrtatve'pi na sa- ṅghātayogāt taraṇivat ” sū0 mūrtatve'pi na svātantryāda- saṅgatayāvasthānaṃ prakāśarūpatvena sūryasyeva saṅghātasaṅgānu- mānādityarthaḥ . sūryādīni sarvāṇi tejāṃsi pārthivadra- vyasaṅgenaivāvasthitāni dṛśyante liṅgaṃ ca sattvaprakāśabhayamato bhūtasaṅgatamiti . liṅgasya parimāṇamavadhārayati . “aṇuparimāṇaṃ tatkṛtiśruteḥ ” sū0 talliṅgamaṇuparimāṇaṃ paricchinnaṃ na tvatyantamevāṇu sāvayavasyoktatvāt . kutaḥ kṛtiśruteḥ kriyāśruteḥ . “vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi tanute'pi ca ” ityādiśrutervijñānākhyabuddhipradhānatayā vijñā- nasya liṅgasyākhilakarmaśravaṇādityarthaḥ . vibhutve sati kriyā na saṃmbhavati . tadgatiśruteriti pāṭhastu samīcīnaḥ . liṅga- śarīrasya ca gatiśrutiḥ “tamutkrāmantaṃ prāṇo'nūtkrāmati prāṇamanūtkrāmantaṃ savijñāno bhabati savijñānamevānūtkrāma- tīti ” savijñāno buddhisahita eva jāyate savijñānaṃ yathā syāt yathā saṃsarati cetyarthaḥ . paricchinnatve yuktyantara- māha . “tadannamayatvaśruteśca ” sū0 tasya liṅgasyaikadeśa- to'nnamayatvaśruterna vibhutvaṃ sambhavatīti . vibhutve sati nityatāpatterityarthaḥ . sā ca śrutiḥ “annamayaṃ hi saumya! mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgityādiḥ ” . yadyapi mana ādīni na bhautikāni tathāpyannasaṃsṛṣṭasajātīyāṃśapūraṇā- dannamayatvādivyavahāro bodhyaḥ . acetanānāṃ li- ṅgānāṃ kimarthaṃ saṃsṛtirdehāddehāntarasañcāra ityāśaṅkāyā- māha . “puruṣārthaṃ saṃsṛtirliṅgānāṃ sūpakāravadrājñaḥ ” sū0 yathā rājñaḥ sūpakārāṇāṃ pākaśālāsu sañcāro rājārthaṃ tathā liṅgaśarīrāṇāṃ saṃsṛtiḥ puruṣārthamityarthaḥ ” pra0 bhāṣyam sūkṣmadehasattve pramāṇaṃ sāṃkhyatattvakaumudyāmitthaṃ darśitam . “syādetadbuddhireva sāhaṅkārendriyā kasmānna saṃsarati kṛtaṃ sū- kṣmaśarīreṇāprāmāṇikenetyata āha . “citraṃ yathāśraya- mṛte sthāṇvādibhyovinā yathā chāyā . tadvadvinā viśe- ṣairna tiṣṭhati nirāśrayaṃ liṅgam ” . liṅganāt jñāpa- nāt buddhyādayoliṅgaṃ tat anāśritaṃ na tiṣṭhati . janma- prayāṇāntarāle buddhyādayaḥ pratyutpannaśarīraśritāḥ pratyutpanna- pañcatanmātravattve sati buddhyāditvāt dṛśyamānaśarīravṛtti- buddhyādivat . vinā viśeṣairiti sūkṣmaiḥ śarīrairityarthaḥ . āgamaścātra bhavati “aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamovalā- diti ” . aṅguṣṭhamātratvena sūkṣmatāmupalakṣayati ātmano- niṣkarṣāsambhavena sūkṣmameva śarīraṃ puruṣastadapi hi puri sthūlaśarīre śete ” . evañca sarveṣāṃ bhūtānāṃ saṃsaraṇakāle sūkṣmadehasyāvaśyakatve sthite manuṣyāṇāmeva dāhādyūrddham ātivāhikadehāntarotpattirnatvanyeṣāṃ prāguktavacanāt asati tu dāhādo nṛṇāṃ śmāśānikabhūtabhāvaprāptiriti bhedaḥ yathoktam ” śuddhita0 viṣṇu0 . “ativāhika- saṃjño'sau deho bhavati bhārgava! . kevalaṃ tanmanuṣṭhāṇāṃ nānyeṣāṃ prāṇināṃ kvacit ” ityupakramya pretapiṇḍaistathā dattairdehamāpnoti bhārgava! . bhogadehamiti proktaṃ kramā- deva na saṃśayaḥ . pretapiṇḍā na dīyante yasya tasya vimokṣa- ṇam . śmāśānikebhyo bhūtebhyo nākalpameva vidyate . tatrā'sya ghātanā ghorā śītavātātapīdbhavā iti ” atra pre takā- ryyākaraṇe doṣābhidhānam . nindārthavādī vidheyastutyartham “na nindyaṃ nindanīyaṃ nindati kintu vigheyaṃ stotāti ” nyāyāt . etacca vidvadbhinnaviṣayam chā0 u0 viduṣaḥ daivāttadakaraṇe'pi arcirādiprāpterukteḥ “atha yadu caivā- smin śavyaṃ kurvvanti yadi na, arciṣamevābhisandhava- ntīti ” . etadbhāṣyañca 651 pṛṣṭhe prāg darśitan . evaṃ gayāśrāddhādāvapi “agnidagdhāśca ye jīvā nāgni- dagdhāstathā'pare teṣāmuraddhaṇārthāya imaṃ piṇḍaṃ dadā- myahamiti . mantraliṅkenānagnidagdhasyāpyuddhārapratipādanāt . niṣkarṣasta saṃsṛtikāle prāṇimātrasya sūkṣmadehaprāptiḥ tatra paśvādīnāṃ dāhādikarmmādikamantareṇāpi svasvakarmmānu- sāreṇa dehāntaraprāptiḥ manuṣyāṇāntu vidvadādivyatiriktānāṃ dāhādikamantareṇa śmāśānikabhūtabhāvaprāptiḥ kṛte tu dāhādau ātivāhikadehaprāptiḥ pūrakapiṇḍādau punaḥ pretadehaprāptiḥ sapaṇḍīkaraṇātparaṃ bhogadehaprāptiḥ . tīrtha- mṛtānāṃ na tu pretadeha iti bhedaḥ “kṛte sapiṇḍīkaraṇe naraḥ saṃvatsarātparam . pretadehaṃ parityajya bhogadehaṃ prapadyate ityukteḥ ” “tataḥ sa narakeyāti svarge vā svena karmaṇā ” ityukteśca viduṣāṃ mahātīrthamṛtānāṃ tu daivāt dāhā- dikāryyākaraṇe'pi arccirādimārgeṇa tattatsthānayogya- dehaprāptiriti .
Indian Epigraphical Glossary
☞
p. 36 .
ātivāhika (HRS), escorting fee paid by the merchants,
as indicated by the Arthaśāstra. See Ghoshal, H. Rev. Syst.,
pp. 77.