Blog
Sanskrit
About
āsanaṃ
See also
āsana ,
āsanam ,
āsanaḥ ,
āsanna ,
āsannaḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 267, col. 2 .
āsanaṃ [
ās-lyuṭ ]
1 Sitting down.
2 A seat, place, stool;
sa vāsavenāsanasannikṛṣṭaṃ Ku. 3. 2;
āsanaṃ muc to leave one's seat, rise;
R. 3. 11.
3 A particular posture or mode of sitting;
cf. padma°, vīra°, bhadra°, vajra° &c.
4 Sitting down or halting, stopping, encamping.
5 Abiding, dwelling;
Ms. 2. 245, 6. 59.
6 Any peculiar mode of sexual enjoyment (
pb ) (84 such
asanas are usually mentioned).
7 Maintaining a post against an enemy (
opp. yānaṃ ), one of the six modes of foreign policy; which are:
saṃdhirnā vigraho yānamāsanaṃ dvaidhamāśrayaḥ Ak. ;
pratibaddhaśaktyoḥ kālapratīkṣayā tūṣṇīmavasthānamāsanaṃ; parasparasya sāmarthyavighātādāsanaṃ smṛtaṃ Agni P.;
Ms. 7. 160, 162, 166;
Y. 1. 346;
Pt. 3.
8 The front part of an elephant's body, withers.
9 Throwing (
fr. as to throw).
10 N. of two trees (
asana and
jīvaka ).
— nā A seat, stool, stay.
— nī
1 Stay, abiding, sitting.
2 A small seat or stool.
3 A shop, stall.
Comp.
— baṃdhadhīra a. resolute to sit down, firm in one's seat;
niṣeduṣīmāsanabaṃdhadhīraḥ R. 2. 6.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 196 .
āsanaṃ , klī, (āsyate upaviśyate'smin . ās + adhikaraṇe + lyuṭ .) pīṭha . pim̐ḍi cauki ityādi bhāṣā . hastiskandhadeśaḥ . yatra mahāmātro niva- sati . vijigīṣordurgādīnavarddhayataḥ sthitiḥ . itya- maraḥ .. yātrānivarttanaṃ . iti medinī .. aṣṭāṅga- yogasya tṛtīyayogāṅgaṃ . tattu pañcaprakārakaracara- ṇādisaṃsthānaviśeṣaḥ . yathā, — “padmāsanaṃ svastikākhyaṃ bhadraṃ vajrāsanaṃ tathā . vīrāsanamiti proktaṃ kramādāsanapañcakam ” .. teṣāṃ kramaḥ . “ūrvvorupari vinyasya samyak pādatale ubhe . aṅguṣṭhau ca nibadhnīyāt hastābhyāṃ vyutkramāttathā .. padmāsanamiti proktaṃ yogināṃ hṛdayaṅgamam .. 1 .. jānūrvvorantare samyak kṛtvā pādatale ubhe . ṛjukāyo viśenmantrī svastikaṃ tat pracakṣyate .. 2 .. sīmanyāḥ pārśvayornyasyedgulphayugmaṃ suniścalam . vṛṣaṇādhaḥpādapārṣṇiṃ pāṇibhyāṃ paribandhayet .. bhadrāsanaṃ samuddiṣṭaṃ yogibhiḥ sārakalpitam .. 3 .. ūrvvoḥ pādau kramānnyasyet kṛtvā pratyaṅmukhāṅgulī . karau nidadhyādākhyātaṃ vajrāsanamanuttamam .. 4 .. ekapādamadhaḥ kṛtvā vinyasyorau tathetaram . ṛjukāyo viśenmantrī vīrāsanamitīritam .. 5 .. iti tantrasāraḥ .. anyacca . “āsanāni kuleśāni yāvanto jīvajantavaḥ . caturaśītilakṣāṇi caikaikaṃ samudāhṛtam .. āsanebhyaḥ samastebhyaḥ sāmprataṃ dvayamucyate . ekaṃ siddhāsanaṃ nāma dvitīyaṃ kamalāsanam ” .. iti niruktatantram .. śṛṅgārāsanāni bandhaśabde draṣṭavyāni .. upaveśanādhāraḥ . pīṭhādi . yathā . śrībhagavānuvāca . “upacārān pravakṣyāmi śṛṇa ṣoḍaśa bhairava . yaiḥ samyak tuṣyate devī devo'pyanyo hi bhaktitaḥ .. āsanaṃ prathamaṃ dadyāt pauṣpaṃ dārujameva vā . vāstraṃ vā cārmmaṇaṃ kauśaṃ maṇḍalasyottare sṛjet .. pauṣpāsanaṃ yadvihitaṃ yasya tadyadi garbhakam .. nivedayettadā padme vipulaṃ dvāri cotsṛjet . pauṣpaṃ puṣpaugharacitaṃ kuśasūtrādisaṃyutaṃ .. atiprītikaraṃ devyā mamāpyanyasya bhairava . yajñadārusamudbhūtamāsanaṃ masṛṇaṃ śubham .. nocchrāyaṃ nātivistīrṇamāsanaṃ viniyojayet .. anyadārūdbhavañcāpi dadyādāsanamuttamam .. sakaṇṭakaṃ kṣīrayuktaṃ dārusāravivarjitam . caityaśmaśānasaṃbhūtaṃ varjayitvā vibhītakam .. vālkalaṃ koṣajaṃ phālaṃ vastrametattrayaṃ matam . romajaṃ kambalañcaiva tadanena catuṣṭayam .. anena racitaṃ dadyādāsanaṃ ceṣṭabhūtaye . siṃhavyāghratarakṣūṇāṃ chāgasya mahiṣasya ca .. gajānāṃ turagāṇāñca kṛṣṇasārasya carmmaṇaḥ . sṛmarasyātha rāmasya mṛgāṇāṃ navabhedinām .. carmmabhiḥ sarvvadevānāmāsanaṃ prītidaṃ smṛtam . vāsteṣu kambalaṃ śastamāsanaṃ devatuṣṭaye .. rāṅkavaṃ cārmmaṇaṃ śreṣṭhaṃ dāravaṃ candanodbhavam . yaccāsanaṃ kuśamayaṃ tadāsanamanuttamam .. sarvveṣāmapi devānāmṛṣīṇāñca yatātmanām . yogapīṭhasya sadṛśamāsanaṃ sthānamucyate .. āsanasya pradānena saubhāgyaṃ muktimāpnuyāt . sṛmaro rohito nyaṅkuḥ sambaro vabhruṇo ruruḥ .. śaśaiṇahariṇāśceti mṛgā navavidhā matāḥ . hariṇaścāpi vijñeyaḥ pañcabhedo'tra bhairava .. ṛṣyaḥ khaṅgo ruruścaiva pṛṣataśca mṛgastathā . ete valipradāneṣu carmmadāne ca kīrttitāḥ .. sarvveṣāṃ taijasānāñca āsanaṃ jyeṣṭhamucyate . āyasaṃ varjjayitvā tu kāṃsyaṃ sīsakameva vā .. śilāmayaṃ maṇimayaṃ tathā ratnamayaṃ matam . āsanaṃ devatābhyastu bhuktyai muktyai samutsṛjet .. * .. atraiva sādhakānāñca āsanaṃ śṛṇu bhairava . yatrāsīnaḥ pūjakastu sarvvasiddhimavāpnuyāt .. aiṇañca cārmmaṇaṃ vāstraṃ taijasañca catuṣṭayam . āsanaṃ sādhakānāñca satataṃ parikīrttitam .. pūrvvoktaṃ yacca devebhya āsanaṃ parikīrttitam . tatsarvvamāsanaṃ śastaṃ pūjākarmmaṇi sādhake .. na yatheṣṭāsano bhūyāt pūjākarmmaṇi sādhakaḥ . kāṣṭhādikāsanaṃ kuryyāt mitameva sadā budhaḥ .. * .. caturvviṃśatyaṅgulena dīrghaṃ kāṣṭhāsanaṃ matam . ṣoḍaśāṅgulavistīrṇamutsedhacaturaṅgulam .. ṣaḍaṅgulaṃ vā kuryyāttu nocchritaṃ cātra kārayet . purbboktaṃ varjjayedvarjjyamāsanaṃ pūjaneṣvapi .. vāstraṃ dvihastānno dīghaṃ sārddhahastānna vistṛtam . na tryaṅgulāttathocchrāyaṃ pūjākarmmaṇi saṃśrayet .. yatheṣṭaṃ cārmmaṇaṃ kuryyāt pūrvvoktaṃ siddhidāyakam .. ṣaḍaṅgulādhikaṃ kuryyānnocchritantu kadācana . kāmbalaṃ cārmmaṇaṃ cailaṃ mahāmāyāprapūjane .. praśastamāsanaṃ proktaṃ kāmākhyāyāstathaiva ca . tripurāyāśca satataṃ viṣṇoścāpi kuśāsanam .. bahudīrghaṃ bahūcchrāyaṃ tathaiva bahuvistṛtam . dārubhūmisamaṃ proktamaśmāpi sarvvakarmmaṇi .. pṛthak pṛthak kalpayecca śobhanaṃ tādṛśāsanam . na patramāsanaṃ kuryyāt kadācidapi pūjane .. na prāṇyaṅgasasudbhūtamasthijaṃ dviradādṛte . mātaṅgadantasañjātamāsanaṃ kāmike caret .. carmmapūrvvoditaṃ grāhyaṃ tathā gandhamṛgasya ca .. * .. salile yadi kurvvīta devatānāṃ prapūjanam .. tatrāpyāsanamāsīno notthitastu samācaret . toye śilāmayaṃ kuryyādāsanaṃ kauśameva vā .. dāravaṃ taijasaṃ vāpi nānyadāsanamācaret . āsanāropasaṃsthānaṃ sthānābhāve tu pūjakaḥ .. āsanaṃ kalpayitvā tu manasā pūjayejjale .. yadyāsanasya saṃsthānaṃ toyamadhye na vidyate .. anyatra vā tadā sthitvā devapūjāṃ samācaret ityetat kathitaṃ puttra pūjyapūjakasaṅgatam .. āsanaṃ pādyamadhunā śṛṇu vetālabhairava ” .. iti kālikāpurāṇe 67 adhyāyaḥ ..