āryyā
See also
āryā.
Vācaspatyam
☞
p. 813, col. 1.
āryyā strī ṛ—ṇyat . pārvatyām āryyāśatakam . 2 śvaśrvāṃ
śreṣṭhāyāṃ 3 striyāñca 4 mātrāvṛttabhede “lakṣmaitat
saptagaṇā gopetā neha bhavati viṣame jaḥ . ṣaṣṭhojaśca nalaghū
vā prathame'rddhe niyatamāryyāyāḥ . ṣaṣṭhe dvitīyalāt
parake nale mukhalācca sayati padaniyamaḥ . carame'rddhe pañcamake
tasmādiha bhavati ṣaṣṭholaḥ” vṛtta0 ra0 ukte 5 chandobhede strī .
sācāryā navavidhā yathā “pathyā vipulā capalā mukhacapalā
jaghanacapalā ca . gītyupagītyudgītaṣa āryāgītiśca
navadhā cāryā” iti . tāsāṃ lakṣaṇam vṛttara0 . “triṣvaṃ-
śakeṣu pādo dalayorādyeṣu dṛśyate yasyāḥ . pathyeti 1 nāma
tasyāḥ prakīrttitaṃ nāgarājena . ullaṅghya gaṇatrayamādimaṃ
śakalayordvayorbhavati pādaḥ . yasyāstāṃ piṅgalanāgo
vipulāmiti 2 samākhyāti . ubhayārddhayorjakārau dvitīya-
turyau gamadhyagau yasyāḥ . capaleti 3 nāma tasyāḥ
prakīrttitaṃ nāgarāṃjena . ādyaṃ dalaṃ samastaṃ bhajeta lakṣma
capalāgataṃ yasyāḥ . śeṣe pūrbajalakṣmā mukhacapalā 4 soditā
muninā . prākpratipāditamarddhe prathame prathametare tu capa-
lāyāḥ . lakṣmāśrayeta soktā viśuddhadhībhirjaghanacapalā 5 sā .
āryā prathamadaloktaṃ yadi kathamapi lakṣaṇaṃ bhavedubhayoḥ .
dalayoḥ kṛtayatiśobhāṃ tāṃ gītiṃ 6 gītavān bhuja-
ṅgeśaḥ . āryādvitīyake'rddheyadgadritaṃ lakṣaṇaṃ tat syāt .
ubhayorapi dalayorupagītiṃ 7 tāṃ munirbrūte . āryāśa-
kaladvitayaṃ vyatyayaracitaṃ bhaved yasyāḥ . sodgītiḥ 8
kila gaditā tadvadaṃśabhedasaṃyuktā . āryāpūrvvārddhvaṃ yadi
guruṇaikenādhikena nidhane yuktam . itarattadvannikhilaṃ
yadīyamuditeyamāryāgītiḥ” 9 . “pāde dvādaśa viṣame
mātrāṣṭādaśa dvitīye hi . pañcadaśa cet turīye kathi-
tā gāthā tathaivāryyā” granthāntare yathākathañciddvādaśāṣṭā-
daśākṣarādimātrātmakapādatvoktāvapi vṛttaratnākaroktergaṇa-
niyamo'styeva sāmānyaśāstra'to'pavādaśāstrasya prabala-
tvāt . tena yathākathañcittathāmātrāniveśo'nucitaeva .
“śiṣyaparamparayāgatamīśvarakṛṣṇena caitadāryyobhiḥ . saṃkṣipta-
māryyamatinā samyagvijñāya siddhāntam” sāṃ0 kā0 “kvacidatra
bhavedāryākvacidvaktrāpavaktrake” sā0 da0 kathālakṣaṇam . “āryā
vaktrāpavaktrāṇāṃchandasā yena kenacit” sā0 da0 . “ati-
spaṣṭavarṇasvarasaṃskāravatyā girā rājānamuddiśyāryāmimāṃ
papāṭha” kāda0 .
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 190.
āryyā , strī, (ṛ + ṇyat + striyāṃ ṭāp .) pārbbatī .
iti trikāṇḍaśeṣaḥ . chandoviśeṣaḥ . tasyā lakṣaṇam .
“yasyāḥ pāde prathabhe dvādaśamātrāḥ sthitāstṛtīye'pi .
aṣṭādaśa dvitīye caturthake pañcadaśa sāryyā” ..
iti śrutabodhaḥ .. apica .
“lakṣmaitatsaptagaṇā gopetā bhavati neha viṣame jaḥ .
ṣaṣṭho jaśca na laghurvā prathame'rddhe niyatamāryyāyāḥ ..
ṣaṣṭhe dvitīyalātparakelle mukhalācca sa yatipadaniyamaḥ .
carame'rddhe pañcamake tasmādiha bhavati ṣaṣṭho laḥ” ..
sā navadhā .
“pathyā vipulā capalā bhukhacapalā jaghanacapalā ca .
gītyupagītyudgītaya āryyāgītiśca navadhāryyā” ..
iti chandomañjarī .. śreṣṭhā strī ..