• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āryyā

    See also āryā.


    Vācaspatyam

    ☞ p. 813, col. 1.
    āryyā strī ṛ—ṇyat . pārvatyām āryyāśatakam . 2 śvaśrvāṃ
    śreṣṭhāyāṃ 3 striyāñca 4 mātrāvṛttabhede “lakṣmaitat
    saptagaṇā gopetā neha bhavati viṣame jaḥ . ṣaṣṭhojaśca nalaghū
    vā prathame'rddhe niyatamāryyāyāḥ . ṣaṣṭhe dvitīyalāt
    parake nale mukhalācca sayati padaniyamaḥ . carame'rddhe pañcamake
    tasmādiha bhavati ṣaṣṭholaḥ” vṛtta0 ra0 ukte 5 chandobhede strī .
    sācāryā navavidhā yathā “pathyā vipulā capalā mukhacapalā
    jaghanacapalā ca . gītyupagītyudgītaṣa āryāgītiśca
    navadhā cāryā” iti . tāsāṃ lakṣaṇam vṛttara0 . “triṣvaṃ-
    śakeṣu pādo dalayorādyeṣu dṛśyate yasyāḥ . pathyeti 1 nāma
    tasyāḥ prakīrttitaṃ nāgarājena . ullaṅghya gaṇatrayamādimaṃ
    śakalayordvayorbhavati pādaḥ . yasyāstāṃ piṅgalanāgo
    vipulāmiti 2 samākhyāti . ubhayārddhayorjakārau dvitīya-
    turyau gamadhyagau yasyāḥ . capaleti 3 nāma tasyāḥ
    prakīrttitaṃ nāgarāṃjena . ādyaṃ dalaṃ samastaṃ bhajeta lakṣma
    capalāgataṃ yasyāḥ . śeṣe pūrbajalakṣmā mukhacapalā 4 soditā
    muninā . prākpratipāditamarddhe prathame prathametare tu capa-
    lāyāḥ . lakṣmāśrayeta soktā viśuddhadhībhirjaghanacapalā 5 sā .
    āryā prathamadaloktaṃ yadi kathamapi lakṣaṇaṃ bhavedubhayoḥ .
    dalayoḥ kṛtayatiśobhāṃ tāṃ gītiṃ 6 gītavān bhuja-
    ṅgeśaḥ . āryādvitīyake'rddheyadgadritaṃ lakṣaṇaṃ tat syāt .
    ubhayorapi dalayorupagītiṃ 7 tāṃ munirbrūte . āryāśa-
    kaladvitayaṃ vyatyayaracitaṃ bhaved yasyāḥ . sodgītiḥ 8
    kila gaditā tadvadaṃśabhedasaṃyuktā . āryāpūrvvārddhvaṃ yadi
    guruṇaikenādhikena nidhane yuktam . itarattadvannikhilaṃ
    yadīyamuditeyamāryāgītiḥ” 9 . “pāde dvādaśa viṣame
    mātrāṣṭādaśa dvitīye hi . pañcadaśa cet turīye kathi-
    tā gāthā tathaivāryyā” granthāntare yathākathañciddvādaśāṣṭā-
    daśākṣarādimātrātmakapādatvoktāvapi vṛttaratnākaroktergaṇa-
    niyamo'styeva sāmānyaśāstra'to'pavādaśāstrasya prabala-
    tvāt . tena yathākathañcittathāmātrāniveśo'nucitaeva .
    “śiṣyaparamparayāgatamīśvarakṛṣṇena caitadāryyobhiḥ . saṃkṣipta-
    māryyamatinā samyagvijñāya siddhāntam” sāṃ0 kā0 “kvacidatra
    bhavedāryākvacidvaktrāpavaktrake” sā0 da0 kathālakṣaṇam . “āryā
    vaktrāpavaktrāṇāṃchandasā yena kenacit” sā0 da0 . “ati-
    spaṣṭavarṇasvarasaṃskāravatyā girā rājānamuddiśyāryāmimāṃ
    papāṭha” kāda0 .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 190.
    āryyā , strī, (ṛ + ṇyat + striyāṃ ṭāp .) pārbbatī .
    iti trikāṇḍaśeṣaḥ . chandoviśeṣaḥ . tasyā lakṣaṇam .
    “yasyāḥ pāde prathabhe dvādaśamātrāḥ sthitāstṛtīye'pi .
    aṣṭādaśa dvitīye caturthake pañcadaśa sāryyā” ..
    iti śrutabodhaḥ .. apica .
    “lakṣmaitatsaptagaṇā gopetā bhavati neha viṣame jaḥ .
    ṣaṣṭho jaśca na laghurvā prathame'rddhe niyatamāryyāyāḥ ..
    ṣaṣṭhe dvitīyalātparakelle mukhalācca sa yatipadaniyamaḥ .
    carame'rddhe pañcamake tasmādiha bhavati ṣaṣṭho laḥ” ..
    sā navadhā .
    “pathyā vipulā capalā bhukhacapalā jaghanacapalā ca .
    gītyupagītyudgītaya āryyāgītiśca navadhāryyā” ..
    iti chandomañjarī .. śreṣṭhā strī ..