ārttavaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 189.
ārttavaṃ , klī, (ṛturasya prāptaḥ, aṇ yadvā ṛtureva .
prajñādibhyaścetyaṇ .) strīrajaḥ . ityamaraḥ .. puṣpaṃ .
iti medinī .. (yathā manuḥ, 3 . 48 .
“tasmāt yugmāsu puttrārthī saṃviśedārttave striyaṃ” .
“nopagacchet pramatto'pi striyamārttavadarśane” ..
athārttavasya svarūpamāha .
strīṇāṃ rasa eva māsenārttavaṃ bhavatītthuktvā puna-
rāha śuśruta eva .
“māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyastadārttavaṃ .
īṣadvivarṇakṛṣṇañca vāyuryonimukhaṃ nayet” ..
garbhagrahaṇayogyasyārttavasya lakṣaṇamāha .
“śaśāsṛkpratimaṃ yacca yadvā lākṣārasopamaṃ .
tadārttavaṃ praśaṃsanti yadvāso na virañjayet” ..
ārttavasya varṇadvayābhidhānaṃ . vātādiprakṛtibhedena
varṇabhedāt . yadvāso na virañjayet . yadvāso lagnaṃ
prakṣālitaṃ tadvāsastyajati na tu vikṛtaraktaṃ kuryyāt” .
iti bhāvaprakāśaḥ ..
“māsānniṣpicchadāhārtti pañcarātrānubandhi ca .
naivātibahulātyalpamārttavaṃ śuddhamādiśet ..
guñjāphalasavarṇañca padmālaktakasannibhaṃ .
indragopakasaṅkāśamārttavaṃ śuddhameva tat” ..
iti carakaḥ, —
“śaśāsṛkpratimaṃ yattu yadvā lākṣārasopamaṃ .
tadārttavaṃ praśaṃsanti yadvāso na virañjayet ..
vidhimuttaravastyantaṃ kuryyādārttavaśuddhaye ..
strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣvārttavādiṣu .
kuryyāt kalkān picūṃścāpi pathyānyācamanāni ca ..
granthibhūte pibet pāṭhāṃ bhūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca .
durgandhe pūyasaṅkāśe majjatulye tathārttave ..
pibedbhadraśriyaḥ kvāthañcandanakvāthameva ca” .
“ārttavaṃ śoṇitantvāgneyamagnīṣomīyatvādgarbhasya
pāñcabhautikañcāparajīvaraktamāhurācāryyāḥ” ..
“evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāñcārttava-
miti” .. iti śuśrutaḥ ..)