1 Menstrual, relating to or produced by this discharge.
2 Seasonable, produced in season. n. (-vaṃ)
1 The menstrual discharge.
2 A flower. f. (-vī) A mare.
E. ṛtu the menses, or a season, aṇ aff.
mfn. (-vaḥ-vā or -vī-vaṃ)
1. Menstrual, relating to or produced
by this discharge.
2. Seasonable, produced in season.
n. (-vaṃ)
1. The
menstrual discharge.
2. A flower.
f. (-vī) A mare.
E. ṛtu the
menses or a season, aṇ aff.
“tadabhivyaktikālādikaṃ taddarśane dampatyoritikarttavya-
tāsahitam” bhāva0 pra0 darśitaṃ yathā .
“dvādaśādvatsarādūrddhvamāpañcāśatsamaṃ striyaḥ . māsi māsi
bhagadvārā prakṛtyaivārttavaṃ sravet . ārttavasrāvadivasādṛtuṃ
ṣoḍaśa rātrayaḥ . garbhagrahaṇayogyastu saeva samayaḥ
smṛtaḥ . sarveṣāmeva varṇānāṃ strīṇāṃ sarvādisaṃmataḥ” . sa eva
pūrvvoktaḥ samayaḥ . granthāntare varṇabhedāt viśeṣaḥ . tadyathā “snā-
divasādūrddhvaṃ dvādaśarātrāvadhirbrāhmaṇyāḥ daśarātrāvadhiḥ
kṣatriyāyāḥ . aṣṭarātrāvadhirvaiśyāyāḥ ṣaḍrātrāvadhiḥ śudrāyāḥ
garbhadhāraṇaśakti” . atha strīṇāṃ niyamamāha “ārttavasrāva
divasāt tryaha sā brahmacāriṇī . śayīta darbhaśayyāyāṃ
paśyedapi patiṃ na ca . kare śarāve parṇe vā haviṣyaṃ tryaha-
mācaret . asrupātaṃ nakhacchedamabhyaṅgamanulepanam . netra-
yorañjanaṃ snānaṃ divāsvāpaṃ pradhāvanam . atyuccaśabdaśravaṇaṃ
hasanaṃ bahubhāṣaṇam . āyāsaṃ bhūmisvananaṃ pravātaṃ ca
vivarjayet . etasyāniyamākaraṇe doṣamāha . “ajñānādvā
pramādādvā laulyādvā daivataśca vā . sā cet kuryyānniṣi-
dvāni garbhodoṣāṃstadāpnuyāt . etasyārodanādgarbho bhavedvi-
kṛtalocanaḥ . nakhacchedena kunakhī kuṣṭhī tvabhyaṅgato bhavet .
anulepāttathāsnānādduḥkhaśīlo'ñjanādadṛk . svāpaśīlo
divāsvāpāt cañcalaḥsyātpradhāvanāt . atyuccaśabdaśravaṇā-
dvadhiraḥ khalu jāyate . tāludantauṣṭhajihvāsu śyāvo hasa-
nato bhavet . pralāpī bhūrikathanādunmattastu pariśramāt .
khalatirbhūmikhananādunmatto vātasevanāt . atha rajasvalā-
kṛtyam “tataścaturthe divase snātā sadvasanādibhiḥ . bhūṣitā
sumanāḥpaśyedbharttāraṃ samalaṅkṛtam . pūrvvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ
naramaṅganā . tādṛśaṃ janayetaputraṃ tataḥ paśyetpatiṃ priyam .
priyamiti bharttaryyanāsanne putrādikamapi paśyet . caturtha-
divase'pi rajonivṛttau strī patyā saṅgaccheta na tu rajo-
'nuvṛttau yata āha . “pravahatsalile kṣiptaṃ dravyaṃ gaccha-
tyadho yathā . tathā vahati rakte tu kṣiptaṃ vīryyamadhovrajet .
atha bhartṛkṛtyam . atha garbhādhāne niṣiddhaṃ vihitañca kālaṃ
tayoḥ phalañcāha . “āyuḥkṣayabhayādbharttā prathame divase
tathā . dvitīye'pi dine bharttā tyajedṛtumatīṃ striyam . tatra
yaścāhito garbho jāyamāno na jīvati . āhito ya-
stṛtīye'hni svalpāyurvikalāṅgakaḥ . ataścaturthī ṣaṣṭhī
syādaṣṭamī daśamī tathā . dvādaśī cāpi yā rātristasyāṃ tāṃ
vidhinā bhajet . vidhinā garbhādhānavidhinā . atro-
ttarottaraṃ vidyādāyudārogyameva ca . prajāḥ saubhāgyamai-
śvaryyaṃ balaṃ cābhigamāt phalam . yugmāyugmarātrīṇāṃ phala-
māha . “yugmāsu putrā jāyante striyo'yugmāsu rātriṣu” .
tatra dampatyoḥ saṃbhoge yādṛk pumān yuktastādṛgucyate “snāta-
ścandanaliptāṅgaḥ sugandhasumano'ñcitaḥ . bhuktavṛṣyaḥsuvasanaḥ
suveṣaḥ samalaṅkṛtaḥ . tāmbūlavadanastasyāmanurakto'dhikasmaraḥ, .
putrārthī puruṣo nārīmupeyācchayane śubhe” . tatrāyogyaṃ
puruṣamāha “atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvān savyathāṅgaḥ pipā-
sitaḥ . bālo vṛddho'nyavegārttastyajedrogī ca maithunam . tatra
strī yādṛśī yogyā tādṛśyucyate . “puruṣasya guṇairyuktā
vihitanyūnabhojanā . nārī ṛtumatī puṃsā saṅgaccheta
sutārthinī . tatrāyogyāṃ striyamāha . “rajasvalā vyāthi-
matī viśeṣādyonirogiṇī . vayo'dhikā ca niṣkāmā
malinā garbhiṇī tathā . etāsāṃ saṅgamāt puṃsāṃvaiguṇyāni
bhavanti hi” tatra rajasvalā dinatrayaṃ yāvadṛtau niṣiddhā yata
uktam . “prathame'hani cāṇḍālī dvitīye brahmaghātinī .
tṛtīye rajakī puṃsā yathā varjyā tathāṅganā . vyādhimatī
vajyā tatra strīṇāṃ vyādhayaḥ . pradarādayaḥ tadyuktā niṣiddhā
tatrāpi viśeṣādyonirogiṇī” bhāvaprakāśaḥ .
ārttavadoṣāśca sacitsāḥ suśrute darśitā yathā .
“ārttavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samastai-
rvopasṛṣṭamavījaṃ bhavati tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam .
teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṃ sādhya-
manyadbhavati . bhavanti cātra . teṣvādyān śukradoṣāṃstrīn
snehasvedādibhirjayet . kriyāviśeṣairmatimāṃstathā cottarava-
stibhiḥ . pāyayeta naraṃ sarpirbhiṣak kuṇaparetasi . dhātakī-
puṣpakhaṭiradāḍimārjunasādhitam . pāyayedatha vā sarpiḥ
śālasārādisādhitam . granthibhūte śaṭhīsiddhaṃ pālāśe vāpi
bhasmani . parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam . prā-
guktaṃ vakṣyate yacca tat kāryyaṃ kṣīṇaretasi . viṭprabhe pāya-
yet siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ . snigdhaṃ vāntaṃ viriktañca
nirūḍhamanuvāsitam . yojayecchukradoṣārttaṃ samyaguttarava-
stinā . vidhimuttaravastyantaṃ kuryyādārttavaśuddhaye . strīṇāṃ
snehādiyuktānāṃ catasṛṣvārttavārttiṣu . kuryyāt kalkān
picūścāpi pathyānyācamanāni ca . granthibhūte pibet pāṭhāṃ
tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca . durgandhe pūyasaṅkāśe majjatulye tathā-
rttave . pibedbhadraśriyaḥ kvāthañcandanakvāthameva ca . śukra-
doṣaharāṇāñca yathāsvamavacāraṇam . doṣāṇāṃ śuddhikaraṇaṃ
śeṣāsvapyārttavārttiṣu . annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ
māṃsañcapittalam . sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi
ca . śukramicchanti kecittu tailakṣaudranibhantathā . śaśāsṛk-
pratimaṃ yattu yadvā lākṣārasopamam . tadārttavaṃ praśaṃsanti
yadvāso na virañjayet . tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi .
asṛgdaraṃ vijānīyādato'nyadraktalakṣaṇāt . asṛgdaro
bhavet sarvaḥ sāṅgamarddaḥ savedanaḥ . tasyātivṛttau daurbalyaṃ
bhramo mūrcchā tamastṛṣā . dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā
rogāśca vātajāḥ . taruṇyā hitasevinyāstadalpopadravaṃ
bhiṣak . raktapittavidhānena yathāvatsamupācaret . dauṣairāvṛta-
mārgatvādārttavaṃ naśyati striyāḥ . tatra matsyakulatthāmla-
tilamāṣasurā hitāḥ . pāne mūtramudaśvicca dadhi śuktañca
bhojane . kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam .
tathāpyatra vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat” .
ityaṃ doṣāpasāraṇena śuddhe ārttave bhojanādiniyamavatyāṃ
divasaviśeṣe striyā saha saṃveśādi karttavyaṃ yathoktaṃ suśrute .
evamaduṣṭaśukraḥ śuddhārttavā ṛtau prathamaditasātprabhṛti brahma-
cāriṇī divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepanābhyaṅganakhacche-
danapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇābalekhanānilāyāsān
pariharet . kiṅkāraṇam—divā svapantyāḥ svāpaśīlo'-
ñjanādandho rodanādvikṛtadṛṣṭiḥ . snānānulepanādduḥkhaśīla-
stailābhyaṅgāt kuṣṭhī nakhāpakarttanāt kunakhī pradhāvanācca-
ñcalo hasanācchyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ pralāpī cāti-
kathanādatiśabdaśravaṇādbadhiro'valekhanāt khalati rmāru-
tāyāsasevanādunmatto garbho bhavatītyevametān pariharet .
darbhasaṃstaraśāyinīṃ karatalaśarāvaparṇṇānyatamabhojinīṃ haṃviṣyaṃ
tryahañca bharttuḥ saṃrakṣet . tataḥ śuddhasnātāṃ caturthe 'hanyaha-
tavāsasamalaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ bharttāraṃ darśayet .
tat kasya hetoḥ? . pūrvvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ nara-
maṅganā . tādṛśaṃ janayet puttraṃ bharttāraṃ darśayedataḥ .
tato vidhānaṃ puttrīyamupādhyāyaḥ samācaret . karmānte
ca kramaṃ hyenamārabheta vicakṣaṇaḥ . tato'parāhṇe pumān
māsaṃ brahmacārī sarpiḥ snigdhaḥ sarpiḥ kṣorāmyāṃ
śālyodanaṃ bhuktvā māsaṃ brahmācāriṇīṃ tailasnigdhāṃ tailamā-
ṣottarāhārāṃ nārīmupeyādrātrau sāmādibhirabhiviśvāsya
vikalpyaivaṃñcaturthyāṃ ṣaṣṭhyāmaṣṭamyāṃ daśamyāṃ copeyāditi putra-
kāmaḥ . eṣūttarottaraṃ vidyādāyurārogyameva ca . prajāsau-
bhāgyamaiśvaryyaṃ balañca divaseṣu vai . ataḥ paraṃ pañcamyāṃ
saptamyāṃ navamyāmekādaśyāñca strīkāmaḥ . trayodaśīprabhṛtayo
nindyāḥ . tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanamanāyuṣyaṃ
puṃsāṃ bhavati . yaśca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimu-
cyate . dvitīye'pyevaṃsūtikāgṛhe vā tṛtīye'pye vamasa
mpūrṇṇāṅgo'lpādurvā bhavati caturthe tu sampūrṇṇāṅgo dīrghāyuśca
bhavati . na ca pravarttamāne rakte vījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ
bhavati yathā nadyāṃ pratisrotaḥplāvi dravyaṃ pratikṣiptaṃ
pratinivarttate norddhaṅgacchati tadvadeva draṣṭavyam . tasmānniya-
mavatīṃ trirātraṃ pariharet ataḥparamupeyāt” .
dinaviśeṣa ārttavakālagamane putrādiviśeṣajananamuktam”
ni0 si0 vyāsena “rātrau caturthyāṃ putraḥsyādalpāyuryala
varjitaḥ . pañcamyāṃ putriṇī nārī ṣaṣṭhyāṃ putrastu madhyamaḥ .
saptamyāṃ saprajā yoṣidaṣṭamyāmīśvaraḥ pumān . navamyāṃ subhagā
nārī daśamyāṃ pravaraḥ sutaḥ . ekādaśyāmadharmmā strī dvādaśyāṃ
puruṣottamaḥ . trayodaśyāṃ sutā pāpā varṇṇasaṅkarakāriṇī .
dharmmajñaśca kṛtajñaśca ātmavedī dṛḍhavrataḥ . prajāyate catu-
rddaśyāṃ, pañcadaśyāṃ pativratā . āśrayaḥ sarvvabhūtānāṃ ṣoḍaśyāṃ
jāyate pumān” . manuvacane svābhāvika ityukteḥ rogāda-
nyatra kāle'pyārtavaṃ bhavati tena tatrāśuddhau viśeṣaḥ ni0 si0
vyavasthāpitā yathā “prathamarajodarśanāt saptadaśadinaparyantaṃ
punārajodarśane snānamātram, aṣṭādaśe ekarātram, ekona-
viṃśe dvyahaṃ, viṃśatiprabhṛtidineṣu trirāmaśucirbhavati . “ūrddhaṃ
caturdaśadinādaśucitvaṃ na vidyate” iti vākyantu snāna-
dināvadhicaturdaśadinamadhye punārajodarśane'śucitvābhāva-
param” “rogeṇa yat rajaḥ strīṇāmanyatra hi pravarttate .
nāśucistu bhavettena yasmādvaikārikaṃ matamiti” vacanāt . ro-
gaje rajasi śuddhāvapi dharmādhikāritā rajonivṛttāveva .
“sādhvācārā na tāvat syāt snātāpi strī rajasvalā .
yāvat pratarttamānaṃ hi rajonaiva nivarttate iti” hemā0
śrā0 kha0 śaṅkhokteḥ .