• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ārttava

    See also ārtava, ārttavaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 119.
    ārttava mfn. (vaḥ-vā or -vī-vaṃ)

    1 Menstrual, relating to or produced by this discharge.

    2 Seasonable, produced in season. n. (-vaṃ)

    1 The menstrual discharge.

    2 A flower. f. (-vī) A mare.

    E. ṛtu the menses, or a season, aṇ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 97, col. 1.
    ārttava (vaṃ) 1. n. The menstrual dis-
    charge; a flower. a. Menstrual;
    belonging to the seasons; sea-
    sonable. (vī) f. A mare.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 98, col. 2.
    ārttava

    mfn. (-vaḥ-vā or -vī-vaṃ)

    1. Menstrual, relating to or produced
    by this discharge.

    2. Seasonable, produced in season.

    n. (-vaṃ)

    1. The
    menstrual discharge.

    2. A flower.

    f. (-vī) A mare.

    E. ṛtu the
    menses or a season, aṇ aff.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 808, col. 1.
    ārttava tri0 ṛturasya prāptaḥ aṇ . ṛtubhave 1 puṣpādau “ārta-
    vānyupabhuñjanā puṣpāṇi ca phalāni ca” rāmā0 “svayamaṅgeṣu
    mamedamārttavam” kumā0 striyāṃ ṅīp . “abhibhūya vibhūti-
    mārttavīm” raghuḥ . ṛturmāsadvayātmakaḥ hemantādiḥ kālaḥ
    “ṛtuḥ svābhāvikaḥ strīṇāṃ rātrayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ” iti
    manūktaḥ strīṇāṃ madhyasthaśoṇitadarśanayogyaḥ ṣoḍaśa
    rātrikaḥ kālaśca . sa kāloyasya prāptaḥ tādṛśe strīṇāṃ
    2 rajasi ca . “nopagacchet pramatto'pi striyamārttavadarśane” .
    tasmāt yugmāsu putrārthī saṃviśedārttave striyam” manuḥ .
    strīṇāmārttavaṃ (śoṇitaviśeṣaḥ) puṃsaḥ śukramiva māsena rasa
    pākena jāyate yathoktaṃ suśrute . “evaṃ māsena rasaḥ śukrī-
    bhavati strīṇāmārttavam” . yathā ca rasasya pākastayā'sṛk-
    śabde 462 pṛṣṭhe uktam . bālyetasya sattve'pi bālasya śukraprā-
    durbhāvābhāvavat na tasyāmavasthāyāmabhivyaktiryathoktaṃ suśrute
    “yathā hi puṣpamukulasthogandhona śakyamihāstīti vaktuṃ naiva
    nāstītyathavāsti satāṃ bhāvānāmabhivyaktiriti kṛtvā kevalaṃ
    saukṣmyānnābhivyajyate sa eva gandho vivṛtapatrakeśaraiḥ
    kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchatyevaṃ bālānāmapi vayaḥpari-
    ṇāmāt śukraprādurbhāvo bhavati romarājyādayo'thārttavāda-
    yaśca viśeṣā nārīṇāṃ rajasi copacīyamāne śanaiḥ śanaiḥ
    stanagarbhāśayayonyabhivṛddhiḥ”

    “tadabhivyaktikālādikaṃ taddarśane dampatyoritikarttavya-
    tāsahitam” bhāva0 pra0 darśitaṃ yathā .

    “dvādaśādvatsarādūrddhvamāpañcāśatsamaṃ striyaḥ . māsi māsi
    bhagadvārā prakṛtyaivārttavaṃ sravet . ārttavasrāvadivasādṛtuṃ
    ṣoḍaśa rātrayaḥ . garbhagrahaṇayogyastu saeva samayaḥ
    smṛtaḥ . sarveṣāmeva varṇānāṃ strīṇāṃ sarvādisaṃmataḥ” . sa eva
    pūrvvoktaḥ samayaḥ . granthāntare varṇabhedāt viśeṣaḥ . tadyathā “snā-
    divasādūrddhvaṃ dvādaśarātrāvadhirbrāhmaṇyāḥ daśarātrāvadhiḥ
    kṣatriyāyāḥ . aṣṭarātrāvadhirvaiśyāyāḥ ṣaḍrātrāvadhiḥ śudrāyāḥ
    garbhadhāraṇaśakti” . atha strīṇāṃ niyamamāha “ārttavasrāva
    divasāt tryaha sā brahmacāriṇī . śayīta darbhaśayyāyāṃ
    paśyedapi patiṃ na ca . kare śarāve parṇe vā haviṣyaṃ tryaha-
    mācaret . asrupātaṃ nakhacchedamabhyaṅgamanulepanam . netra-
    yorañjanaṃ snānaṃ divāsvāpaṃ pradhāvanam . atyuccaśabdaśravaṇaṃ
    hasanaṃ bahubhāṣaṇam . āyāsaṃ bhūmisvananaṃ pravātaṃ ca
    vivarjayet . etasyāniyamākaraṇe doṣamāha . “ajñānādvā
    pramādādvā laulyādvā daivataśca vā . sā cet kuryyānniṣi-
    dvāni garbhodoṣāṃstadāpnuyāt . etasyārodanādgarbho bhavedvi-
    kṛtalocanaḥ . nakhacchedena kunakhī kuṣṭhī tvabhyaṅgato bhavet .
    anulepāttathāsnānādduḥkhaśīlo'ñjanādadṛk . svāpaśīlo
    divāsvāpāt cañcalaḥsyātpradhāvanāt . atyuccaśabdaśravaṇā-
    dvadhiraḥ khalu jāyate . tāludantauṣṭhajihvāsu śyāvo hasa-
    nato bhavet . pralāpī bhūrikathanādunmattastu pariśramāt .
    khalatirbhūmikhananādunmatto vātasevanāt . atha rajasvalā-
    kṛtyam “tataścaturthe divase snātā sadvasanādibhiḥ . bhūṣitā
    sumanāḥpaśyedbharttāraṃ samalaṅkṛtam . pūrvvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ
    naramaṅganā . tādṛśaṃ janayetaputraṃ tataḥ paśyetpatiṃ priyam .
    priyamiti bharttaryyanāsanne putrādikamapi paśyet . caturtha-
    divase'pi rajonivṛttau strī patyā saṅgaccheta na tu rajo-
    'nuvṛttau yata āha . “pravahatsalile kṣiptaṃ dravyaṃ gaccha-
    tyadho yathā . tathā vahati rakte tu kṣiptaṃ vīryyamadhovrajet .
    atha bhartṛkṛtyam . atha garbhādhāne niṣiddhaṃ vihitañca kālaṃ
    tayoḥ phalañcāha . “āyuḥkṣayabhayādbharttā prathame divase
    tathā . dvitīye'pi dine bharttā tyajedṛtumatīṃ striyam . tatra
    yaścāhito garbho jāyamāno na jīvati . āhito ya-
    stṛtīye'hni svalpāyurvikalāṅgakaḥ . ataścaturthī ṣaṣṭhī
    syādaṣṭamī daśamī tathā . dvādaśī cāpi yā rātristasyāṃ tāṃ
    vidhinā bhajet . vidhinā garbhādhānavidhinā . atro-
    ttarottaraṃ vidyādāyudārogyameva ca . prajāḥ saubhāgyamai-
    śvaryyaṃ balaṃ cābhigamāt phalam . yugmāyugmarātrīṇāṃ phala-
    māha . “yugmāsu putrā jāyante striyo'yugmāsu rātriṣu” .
    tatra dampatyoḥ saṃbhoge yādṛk pumān yuktastādṛgucyate “snāta-
    ścandanaliptāṅgaḥ sugandhasumano'ñcitaḥ . bhuktavṛṣyaḥsuvasanaḥ
    suveṣaḥ samalaṅkṛtaḥ . tāmbūlavadanastasyāmanurakto'dhikasmaraḥ, .
    putrārthī puruṣo nārīmupeyācchayane śubhe” . tatrāyogyaṃ
    puruṣamāha “atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvān savyathāṅgaḥ pipā-
    sitaḥ . bālo vṛddho'nyavegārttastyajedrogī ca maithunam . tatra
    strī yādṛśī yogyā tādṛśyucyate . “puruṣasya guṇairyuktā
    vihitanyūnabhojanā . nārī ṛtumatī puṃsā saṅgaccheta
    sutārthinī . tatrāyogyāṃ striyamāha . “rajasvalā vyāthi-
    matī viśeṣādyonirogiṇī . vayo'dhikā ca niṣkāmā
    malinā garbhiṇī tathā . etāsāṃ saṅgamāt puṃsāṃvaiguṇyāni
    bhavanti hi” tatra rajasvalā dinatrayaṃ yāvadṛtau niṣiddhā yata
    uktam . “prathame'hani cāṇḍālī dvitīye brahmaghātinī .
    tṛtīye rajakī puṃsā yathā varjyā tathāṅganā . vyādhimatī
    vajyā tatra strīṇāṃ vyādhayaḥ . pradarādayaḥ tadyuktā niṣiddhā
    tatrāpi viśeṣādyonirogiṇī” bhāvaprakāśaḥ .
    ārttavadoṣāśca sacitsāḥ suśrute darśitā yathā .
    “ārttavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samastai-
    rvopasṛṣṭamavījaṃ bhavati tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam .
    teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṃ sādhya-
    manyadbhavati . bhavanti cātra . teṣvādyān śukradoṣāṃstrīn
    snehasvedādibhirjayet . kriyāviśeṣairmatimāṃstathā cottarava-
    stibhiḥ . pāyayeta naraṃ sarpirbhiṣak kuṇaparetasi . dhātakī-
    puṣpakhaṭiradāḍimārjunasādhitam . pāyayedatha vā sarpiḥ
    śālasārādisādhitam . granthibhūte śaṭhīsiddhaṃ pālāśe vāpi
    bhasmani . parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam . prā-
    guktaṃ vakṣyate yacca tat kāryyaṃ kṣīṇaretasi . viṭprabhe pāya-
    yet siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ . snigdhaṃ vāntaṃ viriktañca
    nirūḍhamanuvāsitam . yojayecchukradoṣārttaṃ samyaguttarava-
    stinā . vidhimuttaravastyantaṃ kuryyādārttavaśuddhaye . strīṇāṃ
    snehādiyuktānāṃ catasṛṣvārttavārttiṣu . kuryyāt kalkān
    picūścāpi pathyānyācamanāni ca . granthibhūte pibet pāṭhāṃ
    tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca . durgandhe pūyasaṅkāśe majjatulye tathā-
    rttave . pibedbhadraśriyaḥ kvāthañcandanakvāthameva ca . śukra-
    doṣaharāṇāñca yathāsvamavacāraṇam . doṣāṇāṃ śuddhikaraṇaṃ
    śeṣāsvapyārttavārttiṣu . annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ
    māṃsañcapittalam . sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi
    ca . śukramicchanti kecittu tailakṣaudranibhantathā . śaśāsṛk-
    pratimaṃ yattu yadvā lākṣārasopamam . tadārttavaṃ praśaṃsanti
    yadvāso na virañjayet . tadevātiprasaṅgena pravṛttamanṛtāvapi .
    asṛgdaraṃ vijānīyādato'nyadraktalakṣaṇāt . asṛgdaro
    bhavet sarvaḥ sāṅgamarddaḥ savedanaḥ . tasyātivṛttau daurbalyaṃ
    bhramo mūrcchā tamastṛṣā . dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā
    rogāśca vātajāḥ . taruṇyā hitasevinyāstadalpopadravaṃ
    bhiṣak . raktapittavidhānena yathāvatsamupācaret . dauṣairāvṛta-
    mārgatvādārttavaṃ naśyati striyāḥ . tatra matsyakulatthāmla-
    tilamāṣasurā hitāḥ . pāne mūtramudaśvicca dadhi śuktañca
    bhojane . kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam .
    tathāpyatra vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat” .
    ityaṃ doṣāpasāraṇena śuddhe ārttave bhojanādiniyamavatyāṃ
    divasaviśeṣe striyā saha saṃveśādi karttavyaṃ yathoktaṃ suśrute .
    evamaduṣṭaśukraḥ śuddhārttavā ṛtau prathamaditasātprabhṛti brahma-
    cāriṇī divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepanābhyaṅganakhacche-
    danapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇābalekhanānilāyāsān
    pariharet . kiṅkāraṇam—divā svapantyāḥ svāpaśīlo'-
    ñjanādandho rodanādvikṛtadṛṣṭiḥ . snānānulepanādduḥkhaśīla-
    stailābhyaṅgāt kuṣṭhī nakhāpakarttanāt kunakhī pradhāvanācca-
    ñcalo hasanācchyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ pralāpī cāti-
    kathanādatiśabdaśravaṇādbadhiro'valekhanāt khalati rmāru-
    tāyāsasevanādunmatto garbho bhavatītyevametān pariharet .
    darbhasaṃstaraśāyinīṃ karatalaśarāvaparṇṇānyatamabhojinīṃ haṃviṣyaṃ
    tryahañca bharttuḥ saṃrakṣet . tataḥ śuddhasnātāṃ caturthe 'hanyaha-
    tavāsasamalaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ bharttāraṃ darśayet .
    tat kasya hetoḥ? . pūrvvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ nara-
    maṅganā . tādṛśaṃ janayet puttraṃ bharttāraṃ darśayedataḥ .
    tato vidhānaṃ puttrīyamupādhyāyaḥ samācaret . karmānte
    ca kramaṃ hyenamārabheta vicakṣaṇaḥ . tato'parāhṇe pumān
    māsaṃ brahmacārī sarpiḥ snigdhaḥ sarpiḥ kṣorāmyāṃ
    śālyodanaṃ bhuktvā māsaṃ brahmācāriṇīṃ tailasnigdhāṃ tailamā-
    ṣottarāhārāṃ nārīmupeyādrātrau sāmādibhirabhiviśvāsya
    vikalpyaivaṃñcaturthyāṃ ṣaṣṭhyāmaṣṭamyāṃ daśamyāṃ copeyāditi putra-
    kāmaḥ . eṣūttarottaraṃ vidyādāyurārogyameva ca . prajāsau-
    bhāgyamaiśvaryyaṃ balañca divaseṣu vai . ataḥ paraṃ pañcamyāṃ
    saptamyāṃ navamyāmekādaśyāñca strīkāmaḥ . trayodaśīprabhṛtayo
    nindyāḥ . tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanamanāyuṣyaṃ
    puṃsāṃ bhavati . yaśca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimu-
    cyate . dvitīye'pyevaṃsūtikāgṛhe vā tṛtīye'pye vamasa
    mpūrṇṇāṅgo'lpādurvā bhavati caturthe tu sampūrṇṇāṅgo dīrghāyuśca
    bhavati . na ca pravarttamāne rakte vījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ
    bhavati yathā nadyāṃ pratisrotaḥplāvi dravyaṃ pratikṣiptaṃ
    pratinivarttate norddhaṅgacchati tadvadeva draṣṭavyam . tasmānniya-
    mavatīṃ trirātraṃ pariharet ataḥparamupeyāt” .

    dinaviśeṣa ārttavakālagamane putrādiviśeṣajananamuktam”
    ni0 si0 vyāsena “rātrau caturthyāṃ putraḥsyādalpāyuryala
    varjitaḥ . pañcamyāṃ putriṇī nārī ṣaṣṭhyāṃ putrastu madhyamaḥ .
    saptamyāṃ saprajā yoṣidaṣṭamyāmīśvaraḥ pumān . navamyāṃ subhagā
    nārī daśamyāṃ pravaraḥ sutaḥ . ekādaśyāmadharmmā strī dvādaśyāṃ
    puruṣottamaḥ . trayodaśyāṃ sutā pāpā varṇṇasaṅkarakāriṇī .
    dharmmajñaśca kṛtajñaśca ātmavedī dṛḍhavrataḥ . prajāyate catu-
    rddaśyāṃ, pañcadaśyāṃ pativratā . āśrayaḥ sarvvabhūtānāṃ ṣoḍaśyāṃ
    jāyate pumān” . manuvacane svābhāvika ityukteḥ rogāda-
    nyatra kāle'pyārtavaṃ bhavati tena tatrāśuddhau viśeṣaḥ ni0 si0
    vyavasthāpitā yathā “prathamarajodarśanāt saptadaśadinaparyantaṃ
    punārajodarśane snānamātram, aṣṭādaśe ekarātram, ekona-
    viṃśe dvyahaṃ, viṃśatiprabhṛtidineṣu trirāmaśucirbhavati . “ūrddhaṃ
    caturdaśadinādaśucitvaṃ na vidyate” iti vākyantu snāna-
    dināvadhicaturdaśadinamadhye punārajodarśane'śucitvābhāva-
    param” “rogeṇa yat rajaḥ strīṇāmanyatra hi pravarttate .
    nāśucistu bhavettena yasmādvaikārikaṃ matamiti” vacanāt . ro-
    gaje rajasi śuddhāvapi dharmādhikāritā rajonivṛttāveva .
    “sādhvācārā na tāvat syāt snātāpi strī rajasvalā .
    yāvat pratarttamānaṃ hi rajonaiva nivarttate iti” hemā0
    śrā0 kha0 śaṅkhokteḥ .