Blog
Sanskrit
About
ārtha
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 129, col. 2 .
ārtha ārtha, as, ī, am (fr.
artha ), relating
to a thing or object; material, significant (opposed to
śābda, q. v.).
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 256, col. 2 .
ārtha a. (
rthī f. ) [
arthādāgataḥ aṇ ]
1 Relating to a thing or object.
2 Relating to, dependent on, sense (
opp. śābda );
ārthi upamā &c.
3 Material, significant.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 66 .
ārtha f. ī based upon advantage; relating to things (not words).
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 152, col. 1 .
ārtha mf(
ī )n. (
fr. artha ), relating to a thing or object
☞
p. 152, col. 1 .
material, significant (opposed to
śābda ,
q.v. ),
Sāh.
☞
p. 152, col. 1 .
resulting from or based on the possession of a thing,
Pat.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 355 .
ārtha a. (-rthī f. ) [arthādāgataḥ aṇ ] 1 Relating to a thing or object. -2 Relating to, dependent on, sense (opp. śābda ); ārthī upamā &c. -3 Material, significant.
Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit
☞
vol. 1,
p. 89 .
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 694 .
ārtha (von
artha ) adj. f.
ī die Sache betreffend (Gegens.
śābda )
SĀH. D. (1828) 23, 3 (ROER 19, 11:
ārthyī ).
H. 259,
Sch.
☞
vol. 5,
p. 1119 .
ārtha lies
die Sache —, den Sinn betreffend (Gegens.
śābda) .
Verz. d. Oxf. H. 219,b, No. 524.
SĀH. D. 735.
direct (Gegens.
śrauta) 649.
ārthatva n.
das Verstandenwerden, Gemeintsein 674.
☞
vol. 7,
p. 1710 .
ārtha auf Besitz beruhend :
saṃbandhāḥ PAT. a. a. O. 1,122,a.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 185, col. 1 .
ārtha Adj. (f.
ī )
— 1) auf Vortheil beruhend (Verbindungen).
— 2) die Sache — , den Sinne betreffend , sachlich. Ein sachliches Gleichniss hat die Form: a gleicht b in Bezug auf Etwas. Dazu Nom.abstr. °tva n.
Vācaspatyam
☞
p. 810, col. 1 .
ārtha tri0 arthādāgataḥ aṇ . arthataḥ prāpte vākyārtha- maryyādayā prāpte ” striyāṃ ṅīp . sā ca alaṅkāroktāyāmartha- sambhavāyāṃ 2 vyañjanāyām . tallakṣaṇādi sā0 da0 . yathā evaṃ śābdīṃ vyañjanāmuktvā ārthīṃ vyañjanāmāha “vaktṛboddha- vyavākyānāmanyasannidhivācyayoḥ . prastāvadeśakālānāṃ kākośceṣṭādikasya ca . vaiśiṣṭyādanyamarthaṃ yā bodhayetsārtha- sambhavā ” . vyañjaneti sambadhyate tatra vaktṛvākyaprastāvadeśakā- lavaiśiṣṭye yathā . “kālomadhuḥ kupitaeṣa ca puṣpa- dhanvā dhīrāvahanti ratikhedaharāḥ samīrāḥ . kelīvanīya- mapi vañjulakuñjamañjurdūre patiḥ kathaya kiṃ karaṇīyamadya ” . atraitaṃ deśaṃ prati śīghraṃ pracchannakāmukastvayā preṣyatāmiti sakhīṃ prati kayācit dyotyate . boddhavyavaiśiṣṭye yathā . “niḥśeṣacyutacandanaṃ stanataṭaṃ nirmṛṣṭarāgo'dharonetre dūra- manañjane pulakitā tanvī taveyaṃ tanuḥ . mithyāvādini! dūti! bāndhavajanasyājñātapīḍāgame! vāpīṃ snātumitogatāsi, na punastasyādhamasyāntikam ” . atra tadantikameva gatāsīti viparītalakṣaṇayā lakṣyaṃ tasya ca rantumiti vyaṅgyaṃ prati- pādyadūtīvaiśiṣṭyādbodhyate . anyasannidhivaiśiṣṭye yathā “ua ṇiccala ṇippandabhisiṇīpattammi reai balāā . ṇimmalamaragaabhāaṇa —pariṭhiṭaā saṃkhasutti bba ” . utra valākāyā nispandatvena viśvastatvaṃ tenāsya deśasya vija- natvamataḥ saṅketasthānametaditi kayāpi sannihitapracchanna- kāmukaṃ pratyucyate . atraiva sthānanirjjanatvarūpavyaṅgyārtha- vaiśiṣṭyaṃ prayojanam . bhinnakaṇṭhadhvanirdhīraiḥ kākurityabhi- dhīyate . ityuktaprakārāyāḥ kākorbhedāḥ ākarādibhyo- jñātavyāḥ . etadvaiśiṣṭye yathā . “guruparatantratayā vata dūrataraṃ deśamudyatogantum . alikulakokilalalite neṣyati sakhi! surabhisamaye'sau ” . atra neṣyati api tarhi eṣyatyeveti kākkā vyajyate . ceṣṭābaiśiṣṭye yathā . “saṅketakālamanasaṃ viṭaṃ jñātvā vidagdhayā . hasannetrārpitā kūtaṃ līlāpadmaṃ nimīlitam ” . atra sandhyāsaṅketakāla iti padmanimīlanādiceṣṭayā kayācit dyotyate . evaṃ vaktrā- dīnāṃ vyastasamastānāṃ vaiṣiṣṭye boddhavyam . traividhyādiyabha- rthānāṃ pratyekaṃ trividhā matā . arthānāṃ vācyalakṣyavyaṅgya- tvena trirūpatayā sarvvā apyanantaroktāvyañjanāstrividhāḥ tatra vācyārthasya vyañjanā yathā . kālomadhurityādi . la- kṣyārthasya yathā . niḥśeṣacyutacandanamityādi . vyaṅgyā- rthasya yathā ua ṇiccaletyādi ” . bhāṭṭamate 3 bhāvanābhede . bhāvanā hi bhāvayiturvyāpāraḥ sā ca dvividhā śrauto ārthī ca . tatra prayojanasādhanatayā tadicchāviṣayaniṣpādako vyāpāraḥārthī bhāvanā sā cākhyā- tenocyate ākhyātasāmānyasya vyāpāravācitvāt . sā cāṃ- śatrayavatī kiṃ bhāvayet, kena bhāvayet kathaṃ bhāvayedityākā- ṅkṣātrayodayāt . tatrapokṣaṇīyamaṃśatrayañca sādhyaṃ sādhanamiti- karttavyatā ceti . tathā ca kiṃbhāvayediti sādhyākāṅkṣāyāṃ svargādiphalaṃ sādhyaṃtvenānveti, sādhanākāṅkṣāyāṃ yāgādiḥ- sādhanatvena, itikarttavyatākāṅkṣāyāṃ prayājādyaṅgajātamiti- karttavyatātvena . tena prāyājādyaṅgajātetikarttavyatākena yā- gena svargādiphalaṃ sādhayediti viśiṣṭavākyārtha bodhaḥ iti bhāṭṭā manyante .