• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ārtha


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 129, col. 2.
    ārtha ārtha, as, ī, am (fr. artha), relating

    to a thing or object; material, significant (opposed to

    śābda, q. v.).

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 256, col. 2.
    ārtha a. (rthī f.) [arthādāgataḥ aṇ]

    1 Relating to a thing or object.

    2 Relating to, dependent on, sense (opp. śābda); ārthi upamā &c.

    3 Material, significant.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 66.
    ārtha f. ī based upon advantage; relating to things (not words).

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 152, col. 1.
    ārtha mf(ī)n. (fr. artha), relating to a thing or object
    ☞ p. 152, col. 1.
    material, significant (opposed to śābda, q.v.), Sāh.
    ☞ p. 152, col. 1.
    resulting from or based on the possession of a thing, Pat.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 355.
    ārtha a. (-rthī f.) [arthādāgataḥ aṇ] 1 Relating to a thing or object. -2 Relating to, dependent on, sense (opp. śābda); ārthī upamā &c. -3 Material, significant.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 89.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 694.
    ārtha (von artha) adj. f. ī die Sache betreffend (Gegens. śābda) SĀH. D. (1828) 23, 3 (ROER 19, 11: ārthyī). H. 259, Sch.
    ☞ vol. 5, p. 1119.
    ārtha lies die Sache —, den Sinn betreffend (Gegens. śābda) . Verz. d. Oxf. H. 219,b, No. 524. SĀH. D. 735. direct (Gegens. śrauta) 649. ārthatva n. das Verstandenwerden, Gemeintsein 674.
    ☞ vol. 7, p. 1710.
    ārtha auf Besitz beruhend: saṃbandhāḥ PAT. a. a. O. 1,122,a.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 185, col. 1.
    ārtha Adj. (f. ī)

    — 1) auf Vortheil beruhend (Verbindungen).

    — 2) die Sache — , den Sinne betreffend , sachlich. Ein sachliches Gleichniss hat die Form: a gleicht b in Bezug auf Etwas. Dazu Nom.abstr. °tva n.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 810, col. 1.
    ārtha tri0 arthādāgataḥ aṇ . arthataḥ prāpte vākyārtha-
    maryyādayā prāpte” striyāṃ ṅīp . sā ca alaṅkāroktāyāmartha-
    sambhavāyāṃ 2 vyañjanāyām . tallakṣaṇādi sā0 da0 . yathā
    evaṃ śābdīṃ vyañjanāmuktvā ārthīṃ vyañjanāmāha “vaktṛboddha-
    vyavākyānāmanyasannidhivācyayoḥ . prastāvadeśakālānāṃ
    kākośceṣṭādikasya ca . vaiśiṣṭyādanyamarthaṃ yā bodhayetsārtha-
    sambhavā” . vyañjaneti sambadhyate tatra vaktṛvākyaprastāvadeśakā-
    lavaiśiṣṭye yathā . “kālomadhuḥ kupitaeṣa ca puṣpa-
    dhanvā dhīrāvahanti ratikhedaharāḥ samīrāḥ . kelīvanīya-
    mapi vañjulakuñjamañjurdūre patiḥ kathaya kiṃ karaṇīyamadya” .
    atraitaṃ deśaṃ prati śīghraṃ pracchannakāmukastvayā preṣyatāmiti
    sakhīṃ prati kayācit dyotyate . boddhavyavaiśiṣṭye yathā .
    “niḥśeṣacyutacandanaṃ stanataṭaṃ nirmṛṣṭarāgo'dharonetre dūra-
    manañjane pulakitā tanvī taveyaṃ tanuḥ . mithyāvādini! dūti!
    bāndhavajanasyājñātapīḍāgame! vāpīṃ snātumitogatāsi, na
    punastasyādhamasyāntikam” . atra tadantikameva gatāsīti
    viparītalakṣaṇayā lakṣyaṃ tasya ca rantumiti vyaṅgyaṃ prati-
    pādyadūtīvaiśiṣṭyādbodhyate . anyasannidhivaiśiṣṭye yathā
    “ua ṇiccala ṇippandabhisiṇīpattammi reai balāā .
    ṇimmalamaragaabhāaṇa—pariṭhiṭaā saṃkhasutti bba” . utra
    valākāyā nispandatvena viśvastatvaṃ tenāsya deśasya vija-
    natvamataḥ saṅketasthānametaditi kayāpi sannihitapracchanna-
    kāmukaṃ pratyucyate . atraiva sthānanirjjanatvarūpavyaṅgyārtha-
    vaiśiṣṭyaṃ prayojanam . bhinnakaṇṭhadhvanirdhīraiḥ kākurityabhi-
    dhīyate . ityuktaprakārāyāḥ kākorbhedāḥ ākarādibhyo-
    jñātavyāḥ . etadvaiśiṣṭye yathā . “guruparatantratayā vata
    dūrataraṃ deśamudyatogantum . alikulakokilalalite
    neṣyati sakhi! surabhisamaye'sau” . atra neṣyati api tarhi
    eṣyatyeveti kākkā vyajyate . ceṣṭābaiśiṣṭye yathā .
    “saṅketakālamanasaṃ viṭaṃ jñātvā vidagdhayā . hasannetrārpitā
    kūtaṃ līlāpadmaṃ nimīlitam” . atra sandhyāsaṅketakāla iti
    padmanimīlanādiceṣṭayā kayācit dyotyate . evaṃ vaktrā-
    dīnāṃ vyastasamastānāṃ vaiṣiṣṭye boddhavyam . traividhyādiyabha-
    rthānāṃ pratyekaṃ trividhā matā . arthānāṃ vācyalakṣyavyaṅgya-
    tvena trirūpatayā sarvvā apyanantaroktāvyañjanāstrividhāḥ
    tatra vācyārthasya vyañjanā yathā . kālomadhurityādi . la-
    kṣyārthasya yathā . niḥśeṣacyutacandanamityādi . vyaṅgyā-
    rthasya yathā ua ṇiccaletyādi” .
    bhāṭṭamate 3 bhāvanābhede . bhāvanā hi bhāvayiturvyāpāraḥ sā
    ca dvividhā śrauto ārthī ca . tatra prayojanasādhanatayā
    tadicchāviṣayaniṣpādako vyāpāraḥārthī bhāvanā sā cākhyā-
    tenocyate ākhyātasāmānyasya vyāpāravācitvāt . sā cāṃ-
    śatrayavatī kiṃ bhāvayet, kena bhāvayet kathaṃ bhāvayedityākā-
    ṅkṣātrayodayāt . tatrapokṣaṇīyamaṃśatrayañca sādhyaṃ sādhanamiti-
    karttavyatā ceti . tathā ca kiṃbhāvayediti sādhyākāṅkṣāyāṃ
    svargādiphalaṃ sādhyaṃtvenānveti, sādhanākāṅkṣāyāṃ yāgādiḥ-
    sādhanatvena, itikarttavyatākāṅkṣāyāṃ prayājādyaṅgajātamiti-
    karttavyatātvena . tena prāyājādyaṅgajātetikarttavyatākena yā-
    gena svargādiphalaṃ sādhayediti viśiṣṭavākyārtha bodhaḥ iti
    bhāṭṭā manyante .