ārdrakaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 190.
ārdrakaṃ , klī, (arddayati kaphaṃ ādraṃ . tataḥ kan . yadvā
ārdrayati jihvāyāṃ . kvan .) kaṭumūlaviśeṣaḥ . ādā
iti bhāṣā . tatparyyāyaḥ . śṛṅgaveraṃ 2 ityamaraḥ ..
kaṭubhadraṃ 3 kaṭūtkaṭaṃ 4 . iti kecit .. gulmamūlaṃ 5
mūlajaṃ 6 kandaraṃ 7 varaṃ 8 mahīja 9 sakateṣṭaṃ 10
anūpajaṃ 11 apākaśākaṃ 12 cāndrākhyaṃ 13 rāhu-
cchatraṃ 14 suśākakaṃ 15 śārṅgaṃ 16 ārdraśākaṃ 17
sacchākaṃ 18 . iti rātranirghaṇṭaḥ .. asya guṇāḥ .
kaphavātavibandhānāhaśūlapittanāśitvaṃ . hṛdyatvaṃ .
ruciśukrakāritvañca . iti rājavallabhaḥ .. apica .
uṣṇatvaṃ . kaṭutvaṃ . vipāke śītalatvaṃ . laghutvaṃ .
agnidīpanatvaṃ . śothakaṇṭhāmayanāśitvañca . iti
rājanirghaṇṭaḥ .. lavaṇārdrakaguṇāḥ . bhojanāgre
pathyatvaṃ . jihvākaṇṭhaviśodhanatvaṃ . agnisandī-
panatvaṃ . hṛdyatvaṃ, —
“vātapittakaphebhānāṃ śarīravanacāriṇāṃ .
eka eva nihantāsti lavaṇārdrakakeśarī” ..
iti dravyaguṇaḥ, —
“ārdrakaṃ śṛṅgaveraṃ syāt kaṭubhadraṃ tathārdrikā .
ārdrikā bhedinī gurvvī tīkṣṇoṣṇā dīpanī tathā .
kaṭukā madhurā pāke rūkṣavātakaphāpahā .
ye guṇāḥ kathitāḥ śuṇṭhyāste'pi santyārdrake'khilāḥ .
bhojanāgre sadā pathyaṃ lavaṇārdrakabhakṣaṇaṃ .
agnisandīpanaṃ rucyaṃ jihvākaṇṭhaviśodhanaṃ ..
kuṣṭhe pāṇḍvāmaye kṛcchre raktapitte vraṇe jvare .
dāhe nidāghaśaradornaiva pūjitamārdrakaṃ” ..
iti bhāvaprakāśaḥ ..
(tadvadārdrakametacca, iti vāmaṭaḥ ..
“rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyamārdrakaṃ viśvabheṣajaṃ .
vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate” ..
iti carakaḥ ..
“kaphānilaharaṃ svaryyaṃ vibandhānāhaśūlanut .
kaṭūṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vṛṣyañcaivārdrakaṃ smṛtam” ..
iti suśrutaḥ ..)