• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ārdrakaṃ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 190.
    ārdrakaṃ , klī, (arddayati kaphaṃ ādraṃ . tataḥ kan . yadvā
    ārdrayati jihvāyāṃ . kvan .) kaṭumūlaviśeṣaḥ . ādā
    iti bhāṣā . tatparyyāyaḥ . śṛṅgaveraṃ 2 ityamaraḥ ..
    kaṭubhadraṃ 3 kaṭūtkaṭaṃ 4 . iti kecit .. gulmamūlaṃ 5
    mūlajaṃ 6 kandaraṃ 7 varaṃ 8 mahīja 9 sakateṣṭaṃ 10
    anūpajaṃ 11 apākaśākaṃ 12 cāndrākhyaṃ 13 rāhu-
    cchatraṃ 14 suśākakaṃ 15 śārṅgaṃ 16 ārdraśākaṃ 17
    sacchākaṃ 18 . iti rātranirghaṇṭaḥ .. asya guṇāḥ .
    kaphavātavibandhānāhaśūlapittanāśitvaṃ . hṛdyatvaṃ .
    ruciśukrakāritvañca . iti rājavallabhaḥ .. apica .
    uṣṇatvaṃ . kaṭutvaṃ . vipāke śītalatvaṃ . laghutvaṃ .
    agnidīpanatvaṃ . śothakaṇṭhāmayanāśitvañca . iti
    rājanirghaṇṭaḥ .. lavaṇārdrakaguṇāḥ . bhojanāgre
    pathyatvaṃ . jihvākaṇṭhaviśodhanatvaṃ . agnisandī-
    panatvaṃ . hṛdyatvaṃ, —
    “vātapittakaphebhānāṃ śarīravanacāriṇāṃ .
    eka eva nihantāsti lavaṇārdrakakeśarī” ..
    iti dravyaguṇaḥ, —
    “ārdrakaṃ śṛṅgaveraṃ syāt kaṭubhadraṃ tathārdrikā .
    ārdrikā bhedinī gurvvī tīkṣṇoṣṇā dīpanī tathā .
    kaṭukā madhurā pāke rūkṣavātakaphāpahā .
    ye guṇāḥ kathitāḥ śuṇṭhyāste'pi santyārdrake'khilāḥ .
    bhojanāgre sadā pathyaṃ lavaṇārdrakabhakṣaṇaṃ .
    agnisandīpanaṃ rucyaṃ jihvākaṇṭhaviśodhanaṃ ..
    kuṣṭhe pāṇḍvāmaye kṛcchre raktapitte vraṇe jvare .
    dāhe nidāghaśaradornaiva pūjitamārdrakaṃ” ..
    iti bhāvaprakāśaḥ ..
    (tadvadārdrakametacca, iti vāmaṭaḥ ..
    “rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyamārdrakaṃ viśvabheṣajaṃ .
    vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate” ..
    iti carakaḥ ..
    “kaphānilaharaṃ svaryyaṃ vibandhānāhaśūlanut .
    kaṭūṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vṛṣyañcaivārdrakaṃ smṛtam” ..
    iti suśrutaḥ ..)