ārambhavāda
Vācaspatyam
☞
p. 797, col. 2.
ārambhavāda pu0 ārambhasya vādaḥ parīkṣāpūrvvakaḥ kathābhedaḥ .
vaiśeṣikādyabhimate paramāṇubhya eva jagadutpattinirṇṇāyake
vāde . sa ca “dravyāṇi dravyāntaramārabhante guṇāśca guṇā-
ntaramiti” vai0 sū0 darśitaḥ “ātmākāśāṇumukhataḥ kāraṇaṃ
pūrvvamiṣyate . kulālādivadaṇḍantu ghaṭavajjanmanāśabhāk .
pṛthivyambho'gnivāyūnāṃ karmasaṃyījitāṇavaḥ . dyaṇukādi
krameṇāṇḍamārabhante idaṃ mahaditi” hi teṣāṃ vādaḥ .
śā0 bhāṣye tu tadetanmatamutthāpya nirākṛtaṃ yathā
“paramāṇukāraṇavādaidānīṃ nirākarttavyaḥ . tatrādau tāva-
dyo'ṇukāraṇavādinā brahmavādini doṣa utprekṣyate sa
pratisamādhīyate . tatrāyaṃ vaiśeṣikāṇāmabhyupagamaḥ kāraṇa
dravyasamavāyinoguṇāḥ kāryyadravyasamānajātīyaṃ guṇā-
ntaramārabhante śuklebhyasuntubhyaḥ śuklasya paṭasya prasavada-
rśanāttadviparyyayā'darśanācca . tasmāccetanasya brahmaṇo jaga-
tkāraṇatve'bhyupagamyamāne kāryye'pi jagati caitanyaṃ sama-
veyāt tadadarśanāt . na cetanaṃ brahmajagatkāraṇambhavitumarha-
tīti . imamabhyupagamantadīyayaiva prakriyayā vyabhicārayati .
“mahaddīrghavadgrasvaparimaṇḍalābhyām” sū0 . “eṣā teṣāṃ
prakriyā paramāṇavaḥ kila kiñcitkālamanārabdhakāryyā yathā-
yogaṃ rūpādimantaḥ pārimāṇḍalyaparimāṇāstiṣṭhanti . te ca
paścādadṛṣṭādipuraḥparāḥ saṃyogasacivāśca santodvyaṇukādi-
krameṇa kṛtsnaṃ kāryyajātamārabhante kāraṇaguṇāśca kāryyeguṇā-
ntaram . yadā dvau paramāṇū dvyakaṇukamārabhete tadā paramā-
ṇugatā rūpādiguṇaviśeṣāḥ śuklādayodvyaṇuke śuklādīnāra-
bhante . paramāṇuguṇaviśeṣastu pārimāṇḍalyam na dvyaṇuke
pārimāṇḍalyamaparamārabhate dvyaṇukasya parimāṇāntarayogā-
bhyupagamāt . aṇatvahrasvatve hi dvyaṇukavarttinī parimāṇe
varṇayanti . yadāpi dve dvyaṇuke caturaṇukamārabhete tadāpi
samānaṃ dvyaṇukasamavāyināṃ śuklādīnāmārambhakatvam .
aṇutvahrasvatve tudvyaṇukasamavāyinī api naivārabhete catura-
ṇukasya mahattvadīrghatvaparimāṇayogābhyupagamāt . yadā-
pi bahavaḥ paramāṇavo bahūni vā dvyaṇukāni dvyaṇu kasahito
vā paramāṇuḥ kāryyamārabhante tadāpi samānaiṣā yojanā .
tadevaṃ yathā paramāṇoḥ parimaṇḍalātmano'ṇu hrasvañca dvya-
ṇukaṃ jāyate mahaddīrghañca tryaṇukādi na parimaṇḍalam . yathā
vā dvyaṇukādaṇorhrasvācca satomahaddīrghañca tryaṇukādi jā-
yate nāṇu nota hrasvam evaṃ cetanādbrahmaṇo'cetanaṃ jagajja-
niṣyata ityabhyupagame tava kiṃ chinnam . atha manyase viro-
dhinā parimāṇāntareṇākrāntaṃ kāryyadravyaṃ dvyaṇukādi tato-
nārambhakāṇi kāraṇagatāni pārimāṇḍalyādīni itya-
bhyupagacchāmi na tu cetanāvirodhinā guṇāntareṇa jagata
ākrāntatvamasti yena kāraṇagatā cetanā kāryye cetanāntaraṃ
nārabheta . nahyacetanānāṃ cetanāvirodhī kaścidguṇo'
sti cetanāpratiṣedhamātratvāt . tasmāt pārimāṇḍalyādi
vaiṣamyāt prāpnoti cetanāyā ārambhakatvamiti, maivaṃ
maṃsthāḥ yathā kāraṇe vidyamānānāmapi pārimāṇḍalyādī-
nāmanārambhakatvamevaṃ caitanyasyāpītyasyāṃśasya samānatvāt .
na ca parimāṇāntarākrāntatvaṃ pārimāṇḍalyādīnāmanāra-
mbhakatve kāraṇaṃ prāk parimāṇāntarārambhāt pārimāṇḍa-
lyādīnāmārambhakatvopapatteḥ ārabdhamapi kāryya dravyaṃ
prāgguṇārambhāt kṣaṇamātramaguṇaṃ tiṣṭhatītyabhyupagasāt .
na ca parimāṇāntarārambhevyagrāṇi pārimāṇḍalyādī-
nītyataḥ svamamānajātīyaṃ parimāṇāntaraṃ nārabhante pari-
māṇāntarasyānyahetukatvābhyupagamāt . “kāraṇabahutvāt praca-
yaviśeṣācca mahat” “tadviparītamaṇ” . “etena dīrghatvahrasva-
tve vyākhyāte” iti hi kāṇabhujāni sūtrāṇi . na ca
sannidhānaviśeṣāt kutaścit kāraṇabahutvādīni evāra-
bhante na pārimāṇḍalyādīnītyucyate dravyāntare guṇā-
ntare vā''rabhyamāṇe sarveṣāmeva kāraṇaguṇānāṃ svāśrayasama-
vāyāviśeṣāt . tasmāt yathā svabhāvādeva pārimāṇḍalyā-
dīnāmanārambhakatvaṃ tathā cetanāyā api draṣṭavyam saṃyo-
gācca dravyādīnāṃ vilakṣaṇānāmutpattidarśanāt samāna-
jātīyotpattivyabhicāraḥ . dravye prakṛte guṇodāharaṇama-
yuktamiti cenna dṛṣṭāntena vilakṣaṇārambhamātrasya vivakṣita-
tvāt . na ca dravyasya dravyanevodāharttavyaṃ guṇasya vā guṇa-
eveti kaścinniyame heturasti . sūtrakāro'pi bhavatāṃ dravyasya
guṇamudājahāra “pratyakṣāṇāmapratyakṣatvāt saṃyogasya pañcā-
tmakatvaṃ na vidyata” iti . yathā pratyakṣāpatyakṣayorbhūmyākāśayoḥ
samavayan saṃyogo'pyapratyakṣaḥ evaṃ pratyakṣāpratyakṣeṣu pañcasu
bhūteṣu samavayat śarīramapratyakṣaṃ syāt pratyakṣantu śarīraṃ
dṛśyate tasmānna pāñcabhautikamiti . etaduktaṃ bhavati guṇaśca
saṃyogodravyaṃ śarīram . dṛśyatetviti cātrāpi vilakṣaṇotpattiḥ
prapañcitā . nanvevaṃ sati tenaivaitadgatam, neti brūmaḥ tat-
sāṃkhyaṃ pratyuktaṃ etattu vaiśeṣikaṃ prati . nanvatideśo'pi
samānanyāyataḥ “etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ”
iti satyametat tasyaiva tvayaṃ vaiśeṣikaparīkṣārambhe tatprakri-
yānugatena nidarśanena prapañcaḥ kṛtaḥ . “ubhayathāpi na karmā-
'tastadabhāvaḥ” sū0 . idānīṃ paramāṇukāraṇavādaṃ nirāka-
roti . sa ca vādaitthaṃ samuttiṣṭhati . paṭādīni hi sāvayavāni
dravyāṇi svānugataiḥ saṃyogasacivaistantvādibhirdravyairārabhya-
māṇāni dṛṣṭāni tatsāmānyena yāvatkiñcit sāvayavaṃ
sarvantat svānugataireva saṃyogasacivaistaistairdravyai rārabdhamiti
gabhyate . sacāyamavayavāvayavivibhāgoyato nivarttate so'paka-
rṣaparyyantagataḥ paramāṇuḥ . sarvañcedaṃ girisamudrādikaṃ ja-
gat sāvayavaṃ sāvayavatvādādyantavat na cākāraṇena kāryyeṇa
bhavitavyamityataḥ paramāṇavojagataḥ kāraṇamiti kaṇabhuga-
bhiprāyaḥ . tānomāni catvāri bhūtāni bhūmyaptejaḥpavanā-
khyāni sāvayavānyupalabhya caturvidhāḥ paramāṇavaḥ parika-
lpyante . teṣāñcāpakarṣaparyyantagatatvena paratovibhāgāsambhavā-
dvinaśyatāñca pṛthivyādīnāṃ paramāṇuparyya ntavibhāgo bhavati
sa pralayakālaḥ . tataḥ sargakāle ca vāyavīyeṣvaṇuṣvadṛṣṭāpekṣaṃ
karmotpadyate tatkarma svāśrayamaṇumaṇvantareṇa saṃyunakti tato
dvyaṇukādikrameṇa vāyurutpadyate evamagniḥ evamāpaḥ evaṃ
pṛthivī evaṃ śarīraṃ sendriyamityevaṃ sarvamidaṃ jagadaṇubhyaḥ
sambhavati . aṇugatebhyaśca rūpādibhyo dvyaṇukādigatāni rū-
pādīni sambhavanti tantupaṭanyāyeneti kāṇādā sanyante .
tatredamabhidhīyate viyogāvasthānāṃ tāvadaṇūnāṃ saṃyogaḥ
karmāpekṣo'bhyupagantavyaḥ karmavatāṃ tantvādīnāṃ saṃyogadarśanāt .
karmaṇaśca kāryyatvānnimittaṃ kimapyabhyupagantavyam anabhyupa-
game nimittābhāvānnāṇuṣvādyaṃ karmma syāt . abhyupagame'pi
yadi prayatno'bhighātādirvā yathādṛṣṭaṃ kimapi karmmaṇīnimi-
ttamabhyupagamyeta tasyāsambhavānnaivāṇuṣvādyaṃ karmmasyāt na hi
tasyāmavasthāyāmātmaguṇaḥ pratyatnaḥ sambhavati śarīrābhāvāt .
śarorapratiṣṭhe hi manasyātmamanaḥsaṃyoge satyātmaguṇaḥ pra-
yatno jāyate . etenābhighātādyapi dṛṣṭanimittaṃ pratyā-
khyātavyam . sargottarakālaṃ hi tatsarvaṃ nādyasya karmmaṇo
nimittaṃ sambhavati . athādṛṣṭamādyasya karmmaṇonimittami-
tyucyeta tatpunarātmasamavāyi vā syādaṇusamavāyi vā ubhaya-
thāpi nādṛṣṭanimittamaṇuṣu karmāvakalpyeta adṛṣṭasyācetama-
tvāt . nahyacetanaṃ cetanenānadhiṣṭhitaṃ svatantraṃ pravarttate prava-
rttayati veti sāṅkhyaparīkṣāyāmabhihitam . ātmanaścānu-
tpannacaitanyasya tasyāmavasthāyāmacetanatvāt . ātmasamavā-
yitvābhyupagamācca nādṛṣṭamaṇuṣu karmmaṇonimittaṃ syāt asa-
mbandhāt . adṛṣṭavatā puruṣeṇāstyaṇūnāṃ sambandha iti cet
sambandhasātatyāt pravṛttisatatyaprasaṅgaḥ niyāmakāntarābhā-
vāt . tadevaṃ niyatasya kasyacit karmmanimittasyābhāvā-
nnāṇuṣvādyaṃ karmmasyāt karmmābhāvāt tannibandhanaḥ saṃyogo-
ma syāt saṃyogābhāvācca tannibandhanaṃ dvyaṇukādi kāryyajātaṃ
na syāt . saṃyogaścāṇoraṇvantareṇa sarvītmnā vā syādekade-
śena vā, sarvātmanā cedupacayānupapatteraṇumātratvaprasaṅgodṛṣṭa
viparyyayaprasaṅgaśca pradeśavatodravyasya pradeśavatā dravyāntareṇa
saṃyogasya dṛṣṭatvāt . ekadeśena cet sāvayavatvaprasaṅgaḥ .
paramāṇūnāṃ kalpitāḥ pradeśāḥ syuriti cet kalpitānāma-
vastutvādavastveva saṃyoga iti vastunaḥ kāryyasyāsamavāyi
kāraṇaṃ na syāt asati cāsamavāyikāraṇe dvyaṇu-
kādi kāryyadravyaṃ notpadyeta . yathā cādisarge
nimittābhāvāt saṃyogotparttyarthaṃ karma nāṇūnāṃ sambhavati
evaṃ mahāpralaye'pi vibhāgotpattyarthaṃ karma naivāṇūnāṃ
sambhavet . na hi tatrāpi kiñcinniyataṃ tannimittaṃ
dṛṣṭamasti . adṛṣṭamapi bhogaprasiddhyarthaṃ na pralayaprasiddhyartha-
miti atonimittābhāvānna syādaṇūnāṃ saṃyogotpa-
ttharthaṃvibhāgotpattyarthañca karma . ataśca saṃyogavibhāgāyattayoḥ
sargapralayayorabhāvaḥ prasajyeta . tasmādanupapanno'yaṃ para-
māṇukāraṇavādaḥ . “samavāyābhupagamācca sāmyādanavasthiteḥ”
sū0 samavāyābhyupagamācca tadabhāva iti prakṛtenāṇṛvādanirā-
karaṇena sambadhyate . dvābhyāñcāṇabhyāṃ dvyaṇukamutpadyamāna-
matyantabhinnamaṇubhyāmaṇvoḥ samavaitītyabhupagamyate bhavatā na
caivamabhyupagacchatā śakyate'ṇukāraṇavādaḥ samarthayitumukutaḥ?
sāmyādanavasthiteḥ . yathaiva hyaṇubhyāmatyantabhinnaṃ satdvyaṇukaṃ
samavāyalakṣaṇena sambandhena tābhyāṃ sambadhyate evaṃ samavā-
yo'pi samavāyibhyo'tyantabhinnaḥ san samavāyalakṣaṇenānyenaiva
sambandhena samavāyibhiḥ sambadhyeta atyantabhedasāsyāt tataśca
tasya tasyānyo'nyaḥ sambandhaḥ kalpayitavya ityanavasthā prasa-
jyeta . nanviha pratyayagrāhyaḥ samavāyo nityasambandhaeva
samavāyibhirgṛhyate nāsambaddhaḥ sambandhāntarāpekṣo vā tataśca na
tasyānyaḥ sambandhaḥ kalpatayivyoyenānavasthā prasajyeta . ne-
tyucyate . saṃyogo'pyevaṃ sati saṃyogibhirnityasambandha e-
veti samavāyavannānyaṃ sambandhamapekṣeta . athārthāntaratvāt
saṃyogaḥ sambandhāntaramapekṣate, samavāyo'pi tarhya-
rthāntaratvāt sambandhāntaramapekṣeta . sa ca guṇatvāt saṃyogaḥ
sambandhāntarapekṣate na samavāyo'guṇatvāditi yujyate vaktum
apekṣākāraṇasya tulyatvāt guṇaparibhāṣāyāścātantratvāt .
tasmādaṃrthāntaraṃ samavāyamabhyupagacchatāṃ prasajyetaivānavasthā .
prasajyamānāyāṃ cānavasthāyāmekāsiddhau sarvvāsiddherdvābhyā-
maṇubhyāṃ dyaṇukaṃ naivotpadyeta tasmādapyanupapannaḥ paramāṇu-
kāraṇavādaḥ . “nityameva ca bhāvāt” sū0 . api ca aṇavaḥ
pravṛttisvabhāvā vā nivṛttisvabhāvā vā ubhayasvabhāvā vā
anubhayasvabhāvā vā'bhyupagamyeran gatyantarābhāvāt catu-
rddhāpi nopapadyate . pravṛttisvabhāvatve nityameva pravṛtterbhā-
vāt pralayābhāvāprasaṅgaḥ . nivṛttisvabhāvatve'pi nityameva
nivṛtterbhāvāt sargābhāvaprasaṅgaḥ . ubhayasvabhāvatvañca viro-
dhādasamañjasam . anubhayasvabhāvatve tu nimittavaśāt pravṛ-
ttinivṛttyorabhyupagamyamānayoradṛṣṭādernimittasya nityasanni-
dhānānnityapravṛttiprasaṅgaḥ . atantratve'pyadṛṣṭādernityapra-
vṛttiparasaṅgaḥ tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ . “rū-
pādimattvāccaviparyyayo darśanāt” sū0 . nāvayavānāṃ dravyā-
ṇāmavayavaśovibhajyamānānāṃ yataḥ parovibhāgo na sambha-
vati te caturbidhā rūpādimantaḥ paramāṇavaścarurvidhasya rūpā-
dimato bhūtabhautikasyārambhakā nityāśceti yadvaiśeṣikā
abhyupagacchanti sa teṣāmabhupagamo nirālambana eva yato-
rūpādimattvāt paramāṇūnāmaṇutvanityatvaviparyyayaḥ prasa-
jyeta paramakāraṇāpekṣayāsthūlatvamanityatvañca teṣāmabhipreta
viparītamāpadyetetyarthaḥ . kutaḥ? evaṃ loke dṛṣṭatvāt .
yaddhi loke rūpādimadvastu tat svakāraṇāpekṣayā sthūlama-
nityañca dṛṣṭaṃ tadyathā paṭastantūnapekṣya sthaūlo'nityaśca bhavati
tantavaścāṃśūnapekṣya sthūlā anityāśca bhavanti . tathā
cāmī paramāṇavorūpādimantastairabhyupagasyante tasmātte'pi
kāraṇavantastadapekṣayā sthūlā anityāśca prāpnuvanti . yacca
nityatve kāraṇaṃ tairuktaṃ “sadakāraṇavannityamiti” . tada-
pyevaṃ satyaṇuṣu na sambhavati uktena prakāreṇa kāraṇavattvo-
papatteḥ yadapi nityatve dvitīyaṃ kāraṇamuktam “a-
nityamiti ca viśeṣataḥ pratiṣedhābhāva” iti . tadapi nā-
vaśyaṃ paramāṇūnāṃ nityatvaṃ sādhayati asati hi yasmin
kasmiṃścinnitye vastuni nityaśabdena nañaḥ samāso nopapadyate
na punaḥ paramāṇunityatvamevāpekṣate taccāstyeva nityaṃ parama-
kāranaṃ brahma . na ca śabdārthavyavahāramātreṇa kasyacida-
rthasya prasiddhirbhavati pramāṇāntarasiddhayoḥ śabdārthayorvyava-
hārāvatārāt . yadapi nityatve tṛtīyaṃ kāraṇamuktam .
“avidyā ceti” . tadyadyevaṃ vibriyeta satāṃ paridṛśyamanakā-
ryyāṇāṃ kāraṇānāṃ pratyakṣeṇāgrahaṇamavidyeti tatodvyaṇukani-
tyatāpyāpadyeta . athādravyavattve satīti viśeṣyate tathāpya-
kāraṇavattvameva nityatānimittamāpadyeta tasya ca prāge-
voktatvādavidyā ceti punaruktaṃ syāt . athāpi kāraṇa-
vibhāgāt kāraṇavināśāccānyasya tṛtīyasya vināśahetora-
sambhavo'vidyā sā paramāṇūnāṃ nityatvaṃ khyapayatīti vyā-
khyāyeta . nāvaśyaṃ vinaśyadvastu dvābhyāmeva hetubhyāṃ vinaṃṣṭumarha-
tīti niyamo'sti saṃyogasacive hyanekasmiśca dravye dravyā-
ntarasyārambhake'bhyupagamyamāne etadevaṃ syāt yadā tvapāstaviśeṣaṃ
sāmānyātmakaṃ kāraṇaṃ viśeṣavadavasthāntaramāpadyamānamārambha-
kamabhyupagamyate tadā ghṛtakāṭhityavilayanavat mṛrttyavasthāvilaya-
nenāpi vināśa upapadyate . tasmādrūpādimattvāt syādabhi-
pretaviparyyayaḥ paramāṇūnāṃ, tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāra-
ṇavādaḥ . “ubhayathā ca doṣāt” sū0 . gandharasarūpasparśaguṇā
sthūlā pṛthvī, rasarūpasparśaguṇāḥ sūkṣmā āpaḥ, rūpasparśa-
guṇaṃ rūkṣmatara tejaḥ,sparśapuṇaḥ sūkṣmatamovāyurityeva-
metāni catvāri bhūtānyapacitāpacitaguṇāni stha lasūkṣma-
tāratamyopetāni ca loke lakṣyante tadvat paramāṇavo'pyupa-
citāpacitaguṇāḥ kalpyeran na vā . ubhayathāpi taddo-
ṣānuṣaṅgo'parihāryya eva syāt . kalpyamāne tāvadupaci-
tāpacitaguṇatve upacitaguṇānāṃ mūrtyupacayādaparamāṇutva
prasaṅgaḥ . nacāntareṇāpi mūrttyupacayaṃ guṇopacayo bhavatī-
tyucyeta kāryyeṣu bhūteṣu guṇopacaye mūrtyupacayadarśanāt . aka-
lpyamāne tūpacitāpacitaguṇatve paramāṇutvasāmyaperasiddhaye
yadi tāvat sarvvaeva ekaikaguṇāeva kalpyeran tatastejasi
sparśasyopalabdhirna syāt apsurūpasparśayoḥ, pṛthivyāṃ rūpa-
rasasparśānāṃ, kāraṇaguṇapūrvvakatvāt kāryyaguṇānām . atha
sarve caturguṇāeva kalpyeran tato'psvapi gandhasyopalabdhiḥ
syāt tejasi ca gandharasyoḥ, vāyau ca gnadharasarūpāṇāṃ, na
caivaṃ dṛśyate . tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ” .
etenādṛṣṭasya sātatye'pi kālavaśāt nityamasamarthanam pa-
reṣāmakiñcitkaram . mahākālasyaikatvena niyāmakatvābhā-
vāt khaṇḍakālasya ca tadānīṃ kriyādyabhāvena viśeṣākatvā-
sambhavāt kriyāyāḥ mūrttadravyādhīnatvānmūrttasya cāvayava-
saṃyogādhīnatvena sargottaramevotpattestadā'sattvāt . yacca
niravayavasya paramāṇordigavacchedena saṃyogasambhavasamarthanaṃ
tadapyakiñcitkaraṃ nityāyādiśastadavacchedakatvāsambhavāt
digvibhāgasyaivāvacchedakatvasya loke dṛṣṭatvāt digvibhā-
jakasya cāvayavabhedasya paramāṇorasambhavena tattvāyo
gāt . kiñca “ṣaṭkena yugapadyogāt paramāṇoḥ
ṣaḍaṃśatetyāpattiśca tathāhi digavacchedena saṃyoge hi
pūrvvādicaturddigbhedena ūrddhādhodigbhedena ca ṣaṭsu dikṣu
vinigamanābhāvena yugapadyīgāpattyā paramāṇoḥ paḍaṃ-
śatāpattistena niravayavatvaṃ tasya na sidhyet . vastutaḥ prā-
cyādivyavahārasya udayagiryyādisambandhādhīnatvena tasya ca
sargottarakālīnatayā tadānīṃ tadvyavahāraḥ sarvathā na
sambhavatyeveti digavacchedena pareṣāṃ saṃyogakalpanaṃ sarvvathā
'yuktameva . adhikam avayaviśabde 433 pṛṣṭhādau dṛśyam