• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ārambhavāda


    Vācaspatyam

    ☞ p. 797, col. 2.
    ārambhavāda pu0 ārambhasya vādaḥ parīkṣāpūrvvakaḥ kathābhedaḥ .
    vaiśeṣikādyabhimate paramāṇubhya eva jagadutpattinirṇṇāyake
    vāde . sa ca “dravyāṇi dravyāntaramārabhante guṇāśca guṇā-
    ntaramiti” vai0 sū0 darśitaḥ “ātmākāśāṇumukhataḥ kāraṇaṃ
    pūrvvamiṣyate . kulālādivadaṇḍantu ghaṭavajjanmanāśabhāk .
    pṛthivyambho'gnivāyūnāṃ karmasaṃyījitāṇavaḥ . dyaṇukādi
    krameṇāṇḍamārabhante idaṃ mahaditi” hi teṣāṃ vādaḥ .
    śā0 bhāṣye tu tadetanmatamutthāpya nirākṛtaṃ yathā
    “paramāṇukāraṇavādaidānīṃ nirākarttavyaḥ . tatrādau tāva-
    dyo'ṇukāraṇavādinā brahmavādini doṣa utprekṣyate sa
    pratisamādhīyate . tatrāyaṃ vaiśeṣikāṇāmabhyupagamaḥ kāraṇa
    dravyasamavāyinoguṇāḥ kāryyadravyasamānajātīyaṃ guṇā-
    ntaramārabhante śuklebhyasuntubhyaḥ śuklasya paṭasya prasavada-
    rśanāttadviparyyayā'darśanācca . tasmāccetanasya brahmaṇo jaga-
    tkāraṇatve'bhyupagamyamāne kāryye'pi jagati caitanyaṃ sama-
    veyāt tadadarśanāt . na cetanaṃ brahmajagatkāraṇambhavitumarha-
    tīti . imamabhyupagamantadīyayaiva prakriyayā vyabhicārayati .
    “mahaddīrghavadgrasvaparimaṇḍalābhyām” sū0 . “eṣā teṣāṃ
    prakriyā paramāṇavaḥ kila kiñcitkālamanārabdhakāryyā yathā-
    yogaṃ rūpādimantaḥ pārimāṇḍalyaparimāṇāstiṣṭhanti . te ca
    paścādadṛṣṭādipuraḥparāḥ saṃyogasacivāśca santodvyaṇukādi-
    krameṇa kṛtsnaṃ kāryyajātamārabhante kāraṇaguṇāśca kāryyeguṇā-
    ntaram . yadā dvau paramāṇū dvyakaṇukamārabhete tadā paramā-
    ṇugatā rūpādiguṇaviśeṣāḥ śuklādayodvyaṇuke śuklādīnāra-
    bhante . paramāṇuguṇaviśeṣastu pārimāṇḍalyam na dvyaṇuke
    pārimāṇḍalyamaparamārabhate dvyaṇukasya parimāṇāntarayogā-
    bhyupagamāt . aṇatvahrasvatve hi dvyaṇukavarttinī parimāṇe
    varṇayanti . yadāpi dve dvyaṇuke caturaṇukamārabhete tadāpi
    samānaṃ dvyaṇukasamavāyināṃ śuklādīnāmārambhakatvam .
    aṇutvahrasvatve tudvyaṇukasamavāyinī api naivārabhete catura-
    ṇukasya mahattvadīrghatvaparimāṇayogābhyupagamāt . yadā-
    pi bahavaḥ paramāṇavo bahūni vā dvyaṇukāni dvyaṇu kasahito
    vā paramāṇuḥ kāryyamārabhante tadāpi samānaiṣā yojanā .
    tadevaṃ yathā paramāṇoḥ parimaṇḍalātmano'ṇu hrasvañca dvya-
    ṇukaṃ jāyate mahaddīrghañca tryaṇukādi na parimaṇḍalam . yathā
    vā dvyaṇukādaṇorhrasvācca satomahaddīrghañca tryaṇukādi jā-
    yate nāṇu nota hrasvam evaṃ cetanādbrahmaṇo'cetanaṃ jagajja-
    niṣyata ityabhyupagame tava kiṃ chinnam . atha manyase viro-
    dhinā parimāṇāntareṇākrāntaṃ kāryyadravyaṃ dvyaṇukādi tato-
    nārambhakāṇi kāraṇagatāni pārimāṇḍalyādīni itya-
    bhyupagacchāmi na tu cetanāvirodhinā guṇāntareṇa jagata
    ākrāntatvamasti yena kāraṇagatā cetanā kāryye cetanāntaraṃ
    nārabheta . nahyacetanānāṃ cetanāvirodhī kaścidguṇo'
    sti cetanāpratiṣedhamātratvāt . tasmāt pārimāṇḍalyādi
    vaiṣamyāt prāpnoti cetanāyā ārambhakatvamiti, maivaṃ
    maṃsthāḥ yathā kāraṇe vidyamānānāmapi pārimāṇḍalyādī-
    nāmanārambhakatvamevaṃ caitanyasyāpītyasyāṃśasya samānatvāt .
    na ca parimāṇāntarākrāntatvaṃ pārimāṇḍalyādīnāmanāra-
    mbhakatve kāraṇaṃ prāk parimāṇāntarārambhāt pārimāṇḍa-
    lyādīnāmārambhakatvopapatteḥ ārabdhamapi kāryya dravyaṃ
    prāgguṇārambhāt kṣaṇamātramaguṇaṃ tiṣṭhatītyabhyupagasāt .
    na ca parimāṇāntarārambhevyagrāṇi pārimāṇḍalyādī-
    nītyataḥ svamamānajātīyaṃ parimāṇāntaraṃ nārabhante pari-
    māṇāntarasyānyahetukatvābhyupagamāt . “kāraṇabahutvāt praca-
    yaviśeṣācca mahat” “tadviparītamaṇ” . “etena dīrghatvahrasva-
    tve vyākhyāte” iti hi kāṇabhujāni sūtrāṇi . na ca
    sannidhānaviśeṣāt kutaścit kāraṇabahutvādīni evāra-
    bhante na pārimāṇḍalyādīnītyucyate dravyāntare guṇā-
    ntare vā''rabhyamāṇe sarveṣāmeva kāraṇaguṇānāṃ svāśrayasama-
    vāyāviśeṣāt . tasmāt yathā svabhāvādeva pārimāṇḍalyā-
    dīnāmanārambhakatvaṃ tathā cetanāyā api draṣṭavyam saṃyo-
    gācca dravyādīnāṃ vilakṣaṇānāmutpattidarśanāt samāna-
    jātīyotpattivyabhicāraḥ . dravye prakṛte guṇodāharaṇama-
    yuktamiti cenna dṛṣṭāntena vilakṣaṇārambhamātrasya vivakṣita-
    tvāt . na ca dravyasya dravyanevodāharttavyaṃ guṇasya vā guṇa-
    eveti kaścinniyame heturasti . sūtrakāro'pi bhavatāṃ dravyasya
    guṇamudājahāra “pratyakṣāṇāmapratyakṣatvāt saṃyogasya pañcā-
    tmakatvaṃ na vidyata” iti . yathā pratyakṣāpatyakṣayorbhūmyākāśayoḥ
    samavayan saṃyogo'pyapratyakṣaḥ evaṃ pratyakṣāpratyakṣeṣu pañcasu
    bhūteṣu samavayat śarīramapratyakṣaṃ syāt pratyakṣantu śarīraṃ
    dṛśyate tasmānna pāñcabhautikamiti . etaduktaṃ bhavati guṇaśca
    saṃyogodravyaṃ śarīram . dṛśyatetviti cātrāpi vilakṣaṇotpattiḥ
    prapañcitā . nanvevaṃ sati tenaivaitadgatam, neti brūmaḥ tat-
    sāṃkhyaṃ pratyuktaṃ etattu vaiśeṣikaṃ prati . nanvatideśo'pi
    samānanyāyataḥ “etena śiṣṭāparigrahā api vyākhyātāḥ”
    iti satyametat tasyaiva tvayaṃ vaiśeṣikaparīkṣārambhe tatprakri-
    yānugatena nidarśanena prapañcaḥ kṛtaḥ . “ubhayathāpi na karmā-
    'tastadabhāvaḥ” sū0 . idānīṃ paramāṇukāraṇavādaṃ nirāka-
    roti . sa ca vādaitthaṃ samuttiṣṭhati . paṭādīni hi sāvayavāni
    dravyāṇi svānugataiḥ saṃyogasacivaistantvādibhirdravyairārabhya-
    māṇāni dṛṣṭāni tatsāmānyena yāvatkiñcit sāvayavaṃ
    sarvantat svānugataireva saṃyogasacivaistaistairdravyai rārabdhamiti
    gabhyate . sacāyamavayavāvayavivibhāgoyato nivarttate so'paka-
    rṣaparyyantagataḥ paramāṇuḥ . sarvañcedaṃ girisamudrādikaṃ ja-
    gat sāvayavaṃ sāvayavatvādādyantavat na cākāraṇena kāryyeṇa
    bhavitavyamityataḥ paramāṇavojagataḥ kāraṇamiti kaṇabhuga-
    bhiprāyaḥ . tānomāni catvāri bhūtāni bhūmyaptejaḥpavanā-
    khyāni sāvayavānyupalabhya caturvidhāḥ paramāṇavaḥ parika-
    lpyante . teṣāñcāpakarṣaparyyantagatatvena paratovibhāgāsambhavā-
    dvinaśyatāñca pṛthivyādīnāṃ paramāṇuparyya ntavibhāgo bhavati
    sa pralayakālaḥ . tataḥ sargakāle ca vāyavīyeṣvaṇuṣvadṛṣṭāpekṣaṃ
    karmotpadyate tatkarma svāśrayamaṇumaṇvantareṇa saṃyunakti tato
    dvyaṇukādikrameṇa vāyurutpadyate evamagniḥ evamāpaḥ evaṃ
    pṛthivī evaṃ śarīraṃ sendriyamityevaṃ sarvamidaṃ jagadaṇubhyaḥ
    sambhavati . aṇugatebhyaśca rūpādibhyo dvyaṇukādigatāni rū-
    pādīni sambhavanti tantupaṭanyāyeneti kāṇādā sanyante .
    tatredamabhidhīyate viyogāvasthānāṃ tāvadaṇūnāṃ saṃyogaḥ
    karmāpekṣo'bhyupagantavyaḥ karmavatāṃ tantvādīnāṃ saṃyogadarśanāt .
    karmaṇaśca kāryyatvānnimittaṃ kimapyabhyupagantavyam anabhyupa-
    game nimittābhāvānnāṇuṣvādyaṃ karmma syāt . abhyupagame'pi
    yadi prayatno'bhighātādirvā yathādṛṣṭaṃ kimapi karmmaṇīnimi-
    ttamabhyupagamyeta tasyāsambhavānnaivāṇuṣvādyaṃ karmmasyāt na hi
    tasyāmavasthāyāmātmaguṇaḥ pratyatnaḥ sambhavati śarīrābhāvāt .
    śarorapratiṣṭhe hi manasyātmamanaḥsaṃyoge satyātmaguṇaḥ pra-
    yatno jāyate . etenābhighātādyapi dṛṣṭanimittaṃ pratyā-
    khyātavyam . sargottarakālaṃ hi tatsarvaṃ nādyasya karmmaṇo
    nimittaṃ sambhavati . athādṛṣṭamādyasya karmmaṇonimittami-
    tyucyeta tatpunarātmasamavāyi vā syādaṇusamavāyi vā ubhaya-
    thāpi nādṛṣṭanimittamaṇuṣu karmāvakalpyeta adṛṣṭasyācetama-
    tvāt . nahyacetanaṃ cetanenānadhiṣṭhitaṃ svatantraṃ pravarttate prava-
    rttayati veti sāṅkhyaparīkṣāyāmabhihitam . ātmanaścānu-
    tpannacaitanyasya tasyāmavasthāyāmacetanatvāt . ātmasamavā-
    yitvābhyupagamācca nādṛṣṭamaṇuṣu karmmaṇonimittaṃ syāt asa-
    mbandhāt . adṛṣṭavatā puruṣeṇāstyaṇūnāṃ sambandha iti cet
    sambandhasātatyāt pravṛttisatatyaprasaṅgaḥ niyāmakāntarābhā-
    vāt . tadevaṃ niyatasya kasyacit karmmanimittasyābhāvā-
    nnāṇuṣvādyaṃ karmmasyāt karmmābhāvāt tannibandhanaḥ saṃyogo-
    ma syāt saṃyogābhāvācca tannibandhanaṃ dvyaṇukādi kāryyajātaṃ
    na syāt . saṃyogaścāṇoraṇvantareṇa sarvītmnā vā syādekade-
    śena vā, sarvātmanā cedupacayānupapatteraṇumātratvaprasaṅgodṛṣṭa
    viparyyayaprasaṅgaśca pradeśavatodravyasya pradeśavatā dravyāntareṇa
    saṃyogasya dṛṣṭatvāt . ekadeśena cet sāvayavatvaprasaṅgaḥ .
    paramāṇūnāṃ kalpitāḥ pradeśāḥ syuriti cet kalpitānāma-
    vastutvādavastveva saṃyoga iti vastunaḥ kāryyasyāsamavāyi
    kāraṇaṃ na syāt asati cāsamavāyikāraṇe dvyaṇu-
    kādi kāryyadravyaṃ notpadyeta . yathā cādisarge
    nimittābhāvāt saṃyogotparttyarthaṃ karma nāṇūnāṃ sambhavati
    evaṃ mahāpralaye'pi vibhāgotpattyarthaṃ karma naivāṇūnāṃ
    sambhavet . na hi tatrāpi kiñcinniyataṃ tannimittaṃ
    dṛṣṭamasti . adṛṣṭamapi bhogaprasiddhyarthaṃ na pralayaprasiddhyartha-
    miti atonimittābhāvānna syādaṇūnāṃ saṃyogotpa-
    ttharthaṃvibhāgotpattyarthañca karma . ataśca saṃyogavibhāgāyattayoḥ
    sargapralayayorabhāvaḥ prasajyeta . tasmādanupapanno'yaṃ para-
    māṇukāraṇavādaḥ . “samavāyābhupagamācca sāmyādanavasthiteḥ”
    sū0 samavāyābhyupagamācca tadabhāva iti prakṛtenāṇṛvādanirā-
    karaṇena sambadhyate . dvābhyāñcāṇabhyāṃ dvyaṇukamutpadyamāna-
    matyantabhinnamaṇubhyāmaṇvoḥ samavaitītyabhupagamyate bhavatā na
    caivamabhyupagacchatā śakyate'ṇukāraṇavādaḥ samarthayitumukutaḥ?
    sāmyādanavasthiteḥ . yathaiva hyaṇubhyāmatyantabhinnaṃ satdvyaṇukaṃ
    samavāyalakṣaṇena sambandhena tābhyāṃ sambadhyate evaṃ samavā-
    yo'pi samavāyibhyo'tyantabhinnaḥ san samavāyalakṣaṇenānyenaiva
    sambandhena samavāyibhiḥ sambadhyeta atyantabhedasāsyāt tataśca
    tasya tasyānyo'nyaḥ sambandhaḥ kalpayitavya ityanavasthā prasa-
    jyeta . nanviha pratyayagrāhyaḥ samavāyo nityasambandhaeva
    samavāyibhirgṛhyate nāsambaddhaḥ sambandhāntarāpekṣo vā tataśca na
    tasyānyaḥ sambandhaḥ kalpatayivyoyenānavasthā prasajyeta . ne-
    tyucyate . saṃyogo'pyevaṃ sati saṃyogibhirnityasambandha e-
    veti samavāyavannānyaṃ sambandhamapekṣeta . athārthāntaratvāt
    saṃyogaḥ sambandhāntaramapekṣate, samavāyo'pi tarhya-
    rthāntaratvāt sambandhāntaramapekṣeta . sa ca guṇatvāt saṃyogaḥ
    sambandhāntarapekṣate na samavāyo'guṇatvāditi yujyate vaktum
    apekṣākāraṇasya tulyatvāt guṇaparibhāṣāyāścātantratvāt .
    tasmādaṃrthāntaraṃ samavāyamabhyupagacchatāṃ prasajyetaivānavasthā .
    prasajyamānāyāṃ cānavasthāyāmekāsiddhau sarvvāsiddherdvābhyā-
    maṇubhyāṃ dyaṇukaṃ naivotpadyeta tasmādapyanupapannaḥ paramāṇu-
    kāraṇavādaḥ . “nityameva ca bhāvāt” sū0 . api ca aṇavaḥ
    pravṛttisvabhāvā vā nivṛttisvabhāvā vā ubhayasvabhāvā vā
    anubhayasvabhāvā vā'bhyupagamyeran gatyantarābhāvāt catu-
    rddhāpi nopapadyate . pravṛttisvabhāvatve nityameva pravṛtterbhā-
    vāt pralayābhāvāprasaṅgaḥ . nivṛttisvabhāvatve'pi nityameva
    nivṛtterbhāvāt sargābhāvaprasaṅgaḥ . ubhayasvabhāvatvañca viro-
    dhādasamañjasam . anubhayasvabhāvatve tu nimittavaśāt pravṛ-
    ttinivṛttyorabhyupagamyamānayoradṛṣṭādernimittasya nityasanni-
    dhānānnityapravṛttiprasaṅgaḥ . atantratve'pyadṛṣṭādernityapra-
    vṛttiparasaṅgaḥ tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ . “rū-
    pādimattvāccaviparyyayo darśanāt” sū0 . nāvayavānāṃ dravyā-
    ṇāmavayavaśovibhajyamānānāṃ yataḥ parovibhāgo na sambha-
    vati te caturbidhā rūpādimantaḥ paramāṇavaścarurvidhasya rūpā-
    dimato bhūtabhautikasyārambhakā nityāśceti yadvaiśeṣikā
    abhyupagacchanti sa teṣāmabhupagamo nirālambana eva yato-
    rūpādimattvāt paramāṇūnāmaṇutvanityatvaviparyyayaḥ prasa-
    jyeta paramakāraṇāpekṣayāsthūlatvamanityatvañca teṣāmabhipreta
    viparītamāpadyetetyarthaḥ . kutaḥ? evaṃ loke dṛṣṭatvāt .
    yaddhi loke rūpādimadvastu tat svakāraṇāpekṣayā sthūlama-
    nityañca dṛṣṭaṃ tadyathā paṭastantūnapekṣya sthaūlo'nityaśca bhavati
    tantavaścāṃśūnapekṣya sthūlā anityāśca bhavanti . tathā
    cāmī paramāṇavorūpādimantastairabhyupagasyante tasmātte'pi
    kāraṇavantastadapekṣayā sthūlā anityāśca prāpnuvanti . yacca
    nityatve kāraṇaṃ tairuktaṃ “sadakāraṇavannityamiti” . tada-
    pyevaṃ satyaṇuṣu na sambhavati uktena prakāreṇa kāraṇavattvo-
    papatteḥ yadapi nityatve dvitīyaṃ kāraṇamuktam “a-
    nityamiti ca viśeṣataḥ pratiṣedhābhāva” iti . tadapi nā-
    vaśyaṃ paramāṇūnāṃ nityatvaṃ sādhayati asati hi yasmin
    kasmiṃścinnitye vastuni nityaśabdena nañaḥ samāso nopapadyate
    na punaḥ paramāṇunityatvamevāpekṣate taccāstyeva nityaṃ parama-
    kāranaṃ brahma . na ca śabdārthavyavahāramātreṇa kasyacida-
    rthasya prasiddhirbhavati pramāṇāntarasiddhayoḥ śabdārthayorvyava-
    hārāvatārāt . yadapi nityatve tṛtīyaṃ kāraṇamuktam .
    “avidyā ceti” . tadyadyevaṃ vibriyeta satāṃ paridṛśyamanakā-
    ryyāṇāṃ kāraṇānāṃ pratyakṣeṇāgrahaṇamavidyeti tatodvyaṇukani-
    tyatāpyāpadyeta . athādravyavattve satīti viśeṣyate tathāpya-
    kāraṇavattvameva nityatānimittamāpadyeta tasya ca prāge-
    voktatvādavidyā ceti punaruktaṃ syāt . athāpi kāraṇa-
    vibhāgāt kāraṇavināśāccānyasya tṛtīyasya vināśahetora-
    sambhavo'vidyā sā paramāṇūnāṃ nityatvaṃ khyapayatīti vyā-
    khyāyeta . nāvaśyaṃ vinaśyadvastu dvābhyāmeva hetubhyāṃ vinaṃṣṭumarha-
    tīti niyamo'sti saṃyogasacive hyanekasmiśca dravye dravyā-
    ntarasyārambhake'bhyupagamyamāne etadevaṃ syāt yadā tvapāstaviśeṣaṃ
    sāmānyātmakaṃ kāraṇaṃ viśeṣavadavasthāntaramāpadyamānamārambha-
    kamabhyupagamyate tadā ghṛtakāṭhityavilayanavat mṛrttyavasthāvilaya-
    nenāpi vināśa upapadyate . tasmādrūpādimattvāt syādabhi-
    pretaviparyyayaḥ paramāṇūnāṃ, tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāra-
    ṇavādaḥ . “ubhayathā ca doṣāt” sū0 . gandharasarūpasparśaguṇā
    sthūlā pṛthvī, rasarūpasparśaguṇāḥ sūkṣmā āpaḥ, rūpasparśa-
    guṇaṃ rūkṣmatara tejaḥ,sparśapuṇaḥ sūkṣmatamovāyurityeva-
    metāni catvāri bhūtānyapacitāpacitaguṇāni stha lasūkṣma-
    tāratamyopetāni ca loke lakṣyante tadvat paramāṇavo'pyupa-
    citāpacitaguṇāḥ kalpyeran na vā . ubhayathāpi taddo-
    ṣānuṣaṅgo'parihāryya eva syāt . kalpyamāne tāvadupaci-
    tāpacitaguṇatve upacitaguṇānāṃ mūrtyupacayādaparamāṇutva
    prasaṅgaḥ . nacāntareṇāpi mūrttyupacayaṃ guṇopacayo bhavatī-
    tyucyeta kāryyeṣu bhūteṣu guṇopacaye mūrtyupacayadarśanāt . aka-
    lpyamāne tūpacitāpacitaguṇatve paramāṇutvasāmyaperasiddhaye
    yadi tāvat sarvvaeva ekaikaguṇāeva kalpyeran tatastejasi
    sparśasyopalabdhirna syāt apsurūpasparśayoḥ, pṛthivyāṃ rūpa-
    rasasparśānāṃ, kāraṇaguṇapūrvvakatvāt kāryyaguṇānām . atha
    sarve caturguṇāeva kalpyeran tato'psvapi gandhasyopalabdhiḥ
    syāt tejasi ca gandharasyoḥ, vāyau ca gnadharasarūpāṇāṃ, na
    caivaṃ dṛśyate . tasmādapyanupapannaḥ paramāṇukāraṇavādaḥ” .
    etenādṛṣṭasya sātatye'pi kālavaśāt nityamasamarthanam pa-
    reṣāmakiñcitkaram . mahākālasyaikatvena niyāmakatvābhā-
    vāt khaṇḍakālasya ca tadānīṃ kriyādyabhāvena viśeṣākatvā-
    sambhavāt kriyāyāḥ mūrttadravyādhīnatvānmūrttasya cāvayava-
    saṃyogādhīnatvena sargottaramevotpattestadā'sattvāt . yacca
    niravayavasya paramāṇordigavacchedena saṃyogasambhavasamarthanaṃ
    tadapyakiñcitkaraṃ nityāyādiśastadavacchedakatvāsambhavāt
    digvibhāgasyaivāvacchedakatvasya loke dṛṣṭatvāt digvibhā-
    jakasya cāvayavabhedasya paramāṇorasambhavena tattvāyo
    gāt . kiñca “ṣaṭkena yugapadyogāt paramāṇoḥ
    ṣaḍaṃśatetyāpattiśca tathāhi digavacchedena saṃyoge hi
    pūrvvādicaturddigbhedena ūrddhādhodigbhedena ca ṣaṭsu dikṣu
    vinigamanābhāvena yugapadyīgāpattyā paramāṇoḥ paḍaṃ-
    śatāpattistena niravayavatvaṃ tasya na sidhyet . vastutaḥ prā-
    cyādivyavahārasya udayagiryyādisambandhādhīnatvena tasya ca
    sargottarakālīnatayā tadānīṃ tadvyavahāraḥ sarvathā na
    sambhavatyeveti digavacchedena pareṣāṃ saṃyogakalpanaṃ sarvvathā
    'yuktameva . adhikam avayaviśabde 433 pṛṣṭhādau dṛśyam