• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ārambhaḥ

    See also ālambha, ālambhaḥ, ālaṃbhaḥ, ārambha, āraṃbhaḥ.


    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 352.
    ārambhaḥ [ā-rabh-ghañ mum] 1 Beginning, commencement; ˚upāyaḥ plan of commencement; nṛttārambhe hara paśupate- rārdranāgājinecchām Me.38. -2 An introduction. -3 (a) An act, undertaking, deed, work; āgamaiḥ sadṛśārambhaḥ R.1.15; Ku.7.71; V.3; Bh.2.69; R.7.31; Bg.12.16. cf. also ārambhasya śabdapūrvatvāt | MS.11.1.10 (śabara writes ārambho vyāpāraḥ kriyetyanarthāntaram |). (b) Preparation; U.4. (c) A thing begun; U.4. -4 Haste, speed, velocity; caṇḍārambhaḥ samīraḥ Ve.2.19. -5 Effort, exertion; Bg.14.12. -6 Scene, action; citrārpitārambha ivāvatasthe R.2.31. -7 Pride. -8 Killing, slaughter. -9 The first act that is done. -10 The first movement or activity on the part of man; ārambho hi prathamaḥ padārthaḥ syāt | prathamaṃ vā puruṣasya pravartanam | (= prathamapravartana- mārambhaḥ audāsīnyād vyāvṛttiḥ puruṣasya vyāpṛtatā) ŚB. on MS. 10.104. -Comp. -bhāvyatvam The fact of being produced through activity; karmaṇi ārambhabhāvyatvāt kṛṣivat pratyārambhaṃ phalāni syuḥ | MS.11.1.20. -ruci a. Enjoying new undertakings. ārambharucitā'dhairyamasatkāryaparigrahaḥ | Ms.12.32.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 188.
    ārambhaḥ , puṃ, (āṅ + rabhi + ghañ .) prathamakṛtiḥ .
    tatparyyāyaḥ . prakramaḥ 1 upakramaḥ 2 abhyādānaṃ 3
    udṝtaḥ 4 ārambhaḥ 5 . ityamaraḥ .. abhyādānādi-
    trayamārambhamātre . prakramādipañca ārambhamātre
    ityeke .. kecittu prakramādidvayaṃ prathamārambhe ..
    abhyādānāditrayaṃ ārambhamātre . iti bahubhirukta-
    mapi na sādhu yataḥ prathamakṛtireva ārambhaḥ tatpūrvva-
    dvayaṃ ārambhe śeṣatrayaṃ ārabdhe ityāhuḥ . iti
    marataḥ .. tvarā . udyamaḥ . badhaḥ . darpaḥ . iti medinī ..
    prantāvanā . iti trikāṇḍaśeṣaḥ .. ādyakṛtiḥ .
    yathā, —
    “mīnādistho raviryeṣāmārambhaprathamakṣaṇe .
    bhabette'bde cāndramāsāścaitrādyā dvādaśa smṛtāḥ” ..
    ārambhaprathamakṣaṇe ādyakṛtyādyasamaye . iti mala-
    sāmatattvam .. pāribhāṣikārambho yathā, —
    “ārambho varaṇaṃ yajñe saṅkalpo vratajāpayoḥ .
    nāndīśrāddhaṃ vivāhādau śrāddhe pākapariṣkriyā” ..
    iti tithyāditattvam .. (yathā meghadūte . 37 . —
    “mṛtyārambhe hara paśupaterārdranāgājinecchām” .
    sāhityadarpaṇe . pramathaparicchede .
    “granthārambhe nirvighnena prāripsitaparisamāpti-
    kāmaḥ” . raghuvaṃśe . 1 . 15 .
    “āgamaiḥ sadṛśārambha ārambhasadṛśodayaḥ” .)