• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ārṣeya


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 120.
    ārṣeya mfn. (-yaḥ-yī-yaṃ)

    1 Relating or belonging to or derived from a Ṛṣi.

    2 Venerable, respectable.

    E. ṛṣi a sage, ḍhak affix; also ārṣa and ārṣya.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 97, col. 2.
    ārṣeya (yaḥ-yī-yaṃ) a. Respectable.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 130, col. 1.
    Ārṣeya, as, ī, am, relating or belonging to or

    derived from a Ṛṣi, of sacred descent; venerable,

    respectable; (am), n. sacred descent. —Ārṣeya-vat,

    ān, atī, at, Ved. connected with sacred descent.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 257, col. 2.
    ārṣeya a. (yī f.) [ṛṣi-ḍhak]

    1 Relating to a Ṛṣi.

    2 Worthy, venerable, respectable.

    — yaṃ

    1 Sacred descent.

    2 A collection of Ṛṣis (ṛṣisamūhaḥ).

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 67.
    ārṣeyá a. = ārṣa a; n. sacred origin.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 42, col. 2.
    ārṣeya ārṣeyá, a. n. = ārṣa; -brāhmaṇa, n.
    N. of a Brāhmana.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 152, col. 3.
    ārṣeyá mf(ī)n. relating or belonging to or derived from a Ṛṣi, of sacred descent
    ☞ p. 153, col. 1.
    venerable, respectable, RV.; VS.; AV.; ŚBr.; KātyŚr. &c.
    ☞ p. 153, col. 1.
    ārṣeyá (as), m. N. of Agni
    ☞ p. 153, col. 1.
    ārṣeyá (am), n. sacred descent, AitBr.; KātyŚr.; ŚBr. &c.
    ☞ p. 153, col. 1.
    N. of several Sāmans.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 99, col. 1.
    ārṣeya

    mfn. (-yaḥ-yā-yaṃ)

    1. Relating or belonging to or derived from a
    Rishi.

    2. Venerable, respectable.

    E. ṛṣi a sage, ḍhak affix; also ārṣa
    and ārṣya.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 357.
    ārṣeya a. (-yī f.) [ṛṣi-ḍhak] 1 Relating to Ṛiṣi. -2 Worthy, venerable, respectable. -yam 1 Sacred descent; nānārṣeyapravarānsametānabhyartya rājā śirasā vavande Bhāg.1. 19.11. -2 A collection of Ṛiṣis (ṛṣisamūhaḥ).

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 699.
    ārṣeyá (von ṛṣi)

    1) adj. von den Ṛṣi stammend, aus altheiligem Geschlecht: àbhyā̂rṣèyaṃ jâmadagnìvannâḥ (arṣa, imperat. von 1. arṣ) ṚV. 9, 97, 51. ṛṣîmārṣèyam VS. 7, 46. tvāmàdya ṛ̂ṣa ārṣeya ṛṣīṇāṃ napādavṛṇītā̀yaṃ yajâmānaḥ 21, 61. ā̀rṣèyāstè mā rîṣanprāśìtārâḥ AV. 11, 1, 25. 16. 26. 33. 35. 12, 4, 2. 12. 16, 8, 10. càtvārâ ārṣèyāḥ prāśnânti TS. 3, 4, 8, 7. ŚAT. BR. 1, 4, 2, 3. 5, 19. 12, 4, 4, 7. KĀTY. ŚR. 25, 3, 17. KAUŚ. 55. 63. 67. yadārṣeyam (sāma) CHĀND. UP. 1, 3, 9. brāhmaṇa WEBER, Lit. 72. kalpa 73. fg. Ind. St. 1, 42. 45. 49. 54. Vgl. anārṣeya und ārṣa .

    — 2) n. heilige Abstammung: purohitasyārṣeyeṇa AIT. BR. 7, 26. KĀTY. ŚR. 3, 2, 7-10. ŚAT. BR. 1, 4, 2, 5. 6, 2, 3, 10. ĀŚV. ŚR. 4, 1.

    ☞ vol. 5, p. 1120.
    ārṣeya

    1) kaśyapasyānārṣeye wenn es nicht ein Ṛṣi-Name ist VS. PRĀT. 4, 157. agnerārṣeyam und devānāṃ vārṣāṇāmārṣeyam Namen von Sāman Ind. St.3,206,a.

    — 2) Z. 2 lies 7, 25 st. 7, 26.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 186.
    ārṣeyá, a., von einem ṛ́ṣi, einem heiligen Sänger, stammend.

    -ám {809,51}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 186, col. 3.
    ārṣeyá

    — 1) Adj. von den Ṛṣi stammend , aus altheiligem Geschlecht.

    — 2) n.

    — a) heilige Abstammung.

    — b) mit agneḥ und devānāṃ vārṣāṇām Namen von Sāman.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 44, col. 2.
    ārṣeya = ārṣa.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 819, col. 1.
    ārṣeya na0 ṛṣīṇāṃ samūhaḥ ḍhak . ṛṣigaṇarūpe pravara
    bhede tajjñānasya vivāhopayogitā ārṣaśabde uktā .
    homabhedopayogitā'pi pravarādhyāye darśitā yathā . “prava-
    rān vyākhyāsyāma ārṣeyaṃ vṛṇīte bandhoreva naityatho santatyā
    iti vijñāyate taduvai na manuṣyairārṣeyaṃ vṛṇīta ṝṣi-
    bhirevārṣeyaṃ vṛṇīta iti vijñāyata ārṣeyamanvācaṣṭa
    ṛṣiṇā hi devāḥ puruṣamanubudhyanta” ityukramya .
    “yovā anyaḥsannathānyasyārṣeyaṃ pravṛṇīte sa vā asyata
    ṛṣiriṣṭaṃ vītaṃ vṛṅkta iti vijñāyate . trīn vṛṇīte mantra-
    kṛto—vṛṇīte yatharṣimantrakṛto vṛṇīta iti vijñāyate'
    thaikeṣāmekaṃ vṛṇīte dvau vṛṇīte trīn vṛṇīte na caturo-
    vṛṇīte na pañcātipravṛṇīta iti vijñāyate . tata ūrddhvā
    nadhvaryurvṛṇīte sutarervācohoteti vijñāyate . purohitasya
    pravareṇa rājā pravṛṇīta iti vijñāyate . bhṛgūṇāmevāgre-
    vyākhyāsyāmo jāmadagnyāvatsāsteṣāṃ pañcārṣeyaḥ pravaro-
    bhārgavacyavanāpnavānaurvajāmadagnyeti jamadagnivadūrvavadāpna-
    vānavaccyavanavadbhṛguvaditi tryarṣeyamuhaike bhārgavaurvajāma-
    dagnyeti jamadagnivadūrvavadbhṛguvadityeṣa vā vikṛtaḥ .
    sāvarṇijīvantijābālaitiśāsanavairohitthāvaṭamaṇḍuprācīna-
    yogyānāmathārṣṭiṣeṇānāṃ pañcārṣeyo bhārgavacyavanāpna-
    vānārṣṭiṣeṇānūpeti . anūpavadṛṣṭiṣeṇavadāpnuvānavaccyava-
    navadbhṛguvaditi tryārṣeyamuhaike bhārgavārṣṭiṣeṇānūpeti
    anūpavadṛṣṭiṣeṇavadbhṛguvaditi . atha vītahavyā yāskavā-
    dhūlamaunamaukāsteṣāṃ tryārṣeyo bhārgavavītahavyasāvedaseti
    savedovadvītahavyavadbhṛguvaditi . gātrsamadāḥ śunakāste-
    ṣāmekārṣeyo gārtsamadeti hotā vadati gṛtsamadavat itya-
    dhvaryuḥ atha vādhryaśvāmitrayavasteṣāmekārṣeyo vādhyraśveti
    hotā vadati vadhryaśvavadityadhvaryuḥ . atha vainyāḥ pārthāsteṣāṃ
    tryārṣeyo bhārgavavainyapārthivyeti . pṛthivīvadvenavadbhṛguvaditi .
    ime bhṛgavovyākhyātāḥ . athāto'ṅgirasāmāyāsyāgotamā-
    steṣāṃ tryārṣeyaāṅgirasāyāsyagotameti . gotamavadayāsya
    vadaṅgirovaditi . athau tathyāgautamāsteṣāṃ tryārṣeya āṅgi-
    rasautathyagautameti gotamavadutathyavadaṅgirovaditi .
    athauśijāgotamāsteṣāṃ tryārṣeyaḥ āṅgirasauśijakākṣī-
    vaditi kakṣīvaduśijavadaṅgirovaditi . atha vāmadevā gau-
    tamāsteṣāṃ tryārṣeyaḥ āṅgirasavāmadevavārhaduktheti vṛha-
    dukthavadvrāmadevavadaṅgirovaditi . athabharadvājānāṃ tryārṣeya
    āṅgirasabārhaspatyabhāradvājeti bharadvājavadvṛhaspativadaṅgi-
    rovadityeṣa vā vikṛtaḥ . kukkuṭāgniveśyojjāyanānāṃ sarveṣāṃ
    ca stambastambhaśabdānāmatha dvyāmuṣyāyaṇānāṃ kulānām .
    yathā śuṅgaśaiśirayoḥ bhāradvājāḥ śuṅgāḥ katā śaiśi-
    rayasteṣāṃ pañcārṣeyaāṅgirasavārhaspa tyabhāradvājakātyā-
    kṣīvaditi akṣīvatkatavadbharadvājavadvṛhaspativadaṅgirovaditi
    tryārṣeyamuhaike āṅgirasakātyākṣīvaditi akṣīvatkatavada-
    ṅgirovaditi . atha rukṣāṇāṃ pañcārṣeya āṅgirasavārhaspatya-
    bhāradvājavāndanamātṛvacaseti . mātṛvacovadvandanavadbharadvā-
    javadvṛhaspativadaṅgirovaditi tryārṣeyamuhaike āṅgirasa-
    vāndanamātṛvacaseti mātṛvacovadvandanavadaṅgirovaditi . atha
    kaponāṃtryārṣeya āṅgirasāmahīyavaurukṣayyeti urakṣayyavadama-
    hīyuvadaṅgirovaditi . atha gargāṇāṃ tryārṣeya āṅgirasagārgya-
    śainyeti śinivadgargavadaṅgirovaditi . bharadvājamuhaike'-
    ṅgirasaḥsthāne bharadvājagārgyaśainyeti śinivadgargavadbharadvājava-
    diti . atha haritānāṃ tryārṣeya āṅgirasāmbarīṣayauvanāśveti
    yuvanāśvavadambarīṣavadaṅgirovaditi . māndhātāramuhaike'ṅgi-
    rasaḥsthāne māndhātrāmbarīṣayauvanāśveti . yuvanāśvavada-
    mbarīṣavanmāndhātṛvaditi . atha kutsānāṃ tryārṣeya āṅgi-
    rasamāndhātrakautseti . kutsavanmāndhātṛvadaṅgirovaditi . athā
    gamīḍhāḥ kāṇvāsteṣāṃ tryārṣeya āṅgirasājamīḍhakāṇveti
    kaṇvavadajamīḍhavadaṅgirovaditi . atha virūpā rathītarāsteṣāṃ
    tryārṣeya āṅgirasavairūpapārṣadaśveti pṛṣadaśvavadvirūpa-
    vadaṅgirovaditi aṣṭādaṃṣṭramuhaike'ṅgirasaḥsthāna āṣṭādaṃṣṭra vai-
    rūpapārṣadaśveti pṛṣadaśvavadvirūpavadaṣṭādaṃṣṭravaditi . atha mudga-
    lānāṃ tryārṣeya āṅgirasabhārmyaśvamaudgaleti mudgalavadbharmya-
    śvavadaṅgirovaditi . tṛkṣamuhaike'ṅgirasaḥsthāne tārkṣyabhārmya
    śvamaudgalyeti mudgalavadbharmyaśvavattṛkṣavaditi . atha viṣṇu vṛddhānāṃ
    tryārṣeya āṅgirasapaurukutsatrāsadasyaveti . trasadasyuva-
    tpurukutsavadaṅgirovadityeṣa eva vikṛtaḥ . aghamarṣaṇamadraṇa-
    madraṇavādarāyaṇaupamityaupagavisātyakisātyakāmyāruṇinitu-
    ndonāmathātrīṇāṃ tryārṣeyaātreyārcanānasaśyāvāśveti
    śyāvāśvavadarcanānasavadatrivaditi . atha gaviṣṭhirāṇāṃ
    tryārṣeyaātreyārcanānasagāviṣṭhireti gaviṣṭhiravadarcanā-
    nasavadatrivaditi . athātithīnāṃ tryārṣeya ātreyā-
    rcanānasātitheti atithivadarcanānasavadatrivadityeṣa eva
    vā vikṛto vāmarathyasumaṅgalavījavāpī nām . atha viśvā-
    mitrāṇāṃ devarātā'śvikitamanutantvaulakibālakhilyayajña-
    valkolūkavṛhadagnibabhruśālaliśālāvataśālaṅkāyanakālavā-
    sveṣāṃ tryārṣeyo vaiśvāmitradevarātaudaleti . udalavaddevarāta-
    vadviśvāmitravaditi . atha śraumantakāmakāyanānāṃ tryārṣeyā
    vaiśvāmitradaivaśravasadaivataraseti devatarasavaddevaśravovadviśvā-
    mitravaditi . athājānāṃ tryārṣeyo vaiśvāmitramādhucchanda-
    sājyeti . ajavanmadhuchandovadviśvāmitravaditi . atha dhāna
    ñjayānāṃ tryārṣeyo vaiśvāmitramādhucchandasadhānañjayeti dhana-
    ñjayanmavadhucchandovadviśvāmitravaditi . athāṣṭakālohitāsteṣāṃ
    dvyārṣeyo vaiśvāmitrāṣṭaketi . aṣṭakavadviśvāmitravaditi . atha
    pūraṇapāridhāpayantāsteṣāṃ dvyārṣayo vaiśvāmitrapauraṇeti pūra-
    ṇaravadviśvāmitravaditi . atha katānāṃ tryārṣeyo vaiśvāmitra kā-
    tyākṣīletiakṣīlavatkatavadviśvāmitravaditi . athāghamarṣaṇāḥ
    kuśikāsteṣāṃ tryārṣeyo vaiśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi kuśi-
    kavadaghamarṣaṇavadviśvāmitravaditi . atha kaśyapānāṃ tryārṣeyaḥ
    kāśya pāvatsāranaidhruveti nidhruvavadavatsāravatkaśyapavaditi .
    atha raibhāsteṣāṃ tryārṣeyaḥ kāśyapāvatsāraraibheti . rebhava-
    davatsāravatkaśyapavaditi . atha śāṇḍilānāṃ dvyārṣeyo
    devalāsiteti . asitavaddevalavaditi . tryārṣeyamuhaike
    kāśyapadevalāsiveti asitavaddevalavatkaśyapavaditi
    dvyārṣeyāstvevaṃ nyāyenaikārṣeyā vasiṣṭhā anyatra parāśarebhyo
    vāsiṣṭheti hotā vasiṣṭhavadityadhvaryustryārṣeyamuhaike vāsiṣṭhe-
    ndrapramadābharadvasaveti abharadvasuvadindrapramadavadvasiṣṭhavaditi .
    atha parāśarāṇāṃ tryārṣeyo vāsiṣṭhaśāktyapārāśaryeti
    parāśaravacchaktivadvasiṣṭhavaditi atha kuṇḍinānāṃ tryārṣeyo
    vāsiṣṭhamaitrāvaruṇakauṇḍinyeti . kuṇḍinavanmitrāvaruṇavadva-
    siṣṭhavaditi . atha saṃṅkṛtipūtimāṣāṇāṃ tryārṣeyaḥśāktyasāṃ-
    kṛtyagauruvīteti . guruvītavatsaṃṅkṛtivacchaktivaditi . athā
    gastīnām ekārṣeya āgastyeti hotā'gastyavadityadhvaryu-
    stryārṣeyamuhaike āgastyadārḍhyacyutedhmāvāheti idhmavāhavat
    dṛḍhacyutavadagastivaditi . atha kṣatriyāṇāṃ yadvyahasārṣaṃ pravṛ-
    ṇīranneṣa evaiṣāṃ pravaro mānaveḍapaurūravaseti purūravovadiḍa-
    vanmanuvaditi atha yeṣāmuha mantrakṛto na syuḥ purohita
    pravarāste pravṛṇīran atha yeṣāṃ syuḥ purohitapravarāste
    purohitapravarārṣe yāsteṣāṃ nyāyenaikārṣeyā eva viśāṃ vātsa
    preti hotā . vatsaprīvadadhvaryuḥ . athāprajñātabandhurācā-
    ryāmuṣya yaṇamanu prabravītācāryapravaraṃ pravṛṇītāhyuha tāṇḍina
    ekārṣeyaṃ sārvavarṇikaṃ samāmānanti mānaveti hotā manuva-
    dityadhvaryurmānavyo hi prajā iti hi brāhmaṇam” . evaṃ
    pravarabhedaṃ nirṇṇīya homaviśeṣopayogitā taduttaragranthe noktā .
    “ārṣeyāṇi gṛhapateḥ pravaritvātmādīnāṃ mukhyānām”
    āśva0 śrau0 “ārṣeyavaraṇe gṛhapateḥ prathamaṃ varitvā ātmā
    dīnāṃ mukhyānāṃ pravṛṇīte” iti vṛttiḥ . ṛṣiṃ kuṭasthamṛṣi
    mārabhya ayaṃ pravaraityartheḍhaki mūlapuruṣāvadhipravararṣibhedarṣeyā
    evāyaḥ yathoktaṃ “athārṣeyaṃ pravṛṇīte ṛṣibhyayaivainametaddeve-
    bhyaśca nivedayatyayaṃ mahāvīryyoyo yajñaṃ prāpaditi . tasmā-
    dārṣeyaṃ pravṛṇīte parastādarvāk pravṛṇīte . parastāddhya
    rvācyaḥ prajāḥ prajāyante jyāyasaspataya u caidhaitaṃ nihnuta-
    idaṃ hi pitaivāgre'thāputro'tha pautrastasmātparastādarvāk
    pravṛṇīte . sa ārṣeyamuktvāha” śata0 brā0 . “hotṛkartta
    pravaro vidhīyate . tatra dharmmaviśeṣamāha parastāditi
    tasminnārṣeyapravaraṇe kūṭasthamṛṣimārabhya tatputrapautrādi
    krameṇārvācīnaṃ varaṇaṃ karttavyam . yathā āṅgirasavārha-
    spatyabhāradvājetyādi . tathā ca jyeṣṭhasya pataye evaitaṃ nihnute
    anena pravaraṇena nivedayati bhā0” . “asamānārṣeyāṃ
    kanyāṃ varayet” viṣṇuḥ . “pravarastu gotrapravarttaka
    munervyāvartako munigaṇa” iti mādhavācāryaḥ .
    ṛṣireva svārtheḍhak . 3 mantradraṣṭari ṛṣau “prajāpatiḥ prathamāṃ
    citi mapaśyat” prajāpatireva tasyā ārṣeyaṃ, devā dvitīyāṃ citi
    mapaśyandevāṃ eva tasyā ārṣeyam, indrāgnī ca viśvakarmmā
    ca tṛtīyāṃ citimapaśyaṃsta eva tasyā ścārṣeyam ṛṣaya-
    ścaturthīṃ citimapaśyannṛṣaya evaṃ tasyā ārṣeyaṃ parameṣṭhī-
    pañcamīṃ citimapaśyat parameṣṭhyeva tasyā ārṣeyaṃ sa yo
    haitadevaṃ citīnāmārṣeyaṃ vedārṣeyavatyo hāsya vandhu matyaści-
    tayī bhavanti” iti śata0 vrā0