Blog
Sanskrit
About
ārṣeya
Sanskrit-English
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 120 .
ārṣeya mfn. (
-yaḥ-yī-yaṃ )
1 Relating or belonging to or derived from a Ṛṣi.
2 Venerable, respectable.
E. ṛṣi a sage, ḍhak affix; also ārṣa and ārṣya .
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 97, col. 2 .
ārṣeya (yaḥ-yī-yaṃ) a. Respectable.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 130, col. 1 .
Ārṣeya, as, ī, am, relating or belonging to or
derived from a Ṛṣi, of sacred descent; venerable,
respectable; (
am ), n. sacred descent.
—Ārṣeya-vat,
ān, atī, at, Ved. connected with sacred descent.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 257, col. 2 .
ārṣeya a. (
yī f. ) [
ṛṣi-ḍhak ]
1 Relating to a Ṛṣi.
2 Worthy, venerable, respectable.
— yaṃ
1 Sacred descent.
2 A collection of Ṛṣis (
ṛṣisamūhaḥ ).
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 67 .
ārṣeyá a. = ārṣa a; n. sacred origin.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 42, col. 2 .
ārṣeya ārṣeyá, a. n. = ārṣa; -brāhmaṇa , n. N. of a Brāhmana .
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 152, col. 3 .
ārṣeyá mf(ī )n. relating or belonging to or derived from a Ṛṣi, of sacred descent
☞
p. 153, col. 1 .
venerable, respectable,
RV. ;
VS. ;
AV. ;
ŚBr. ;
KātyŚr. &c.
☞
p. 153, col. 1 .
ārṣeyá (
as ), m.
N. of Agni
☞
p. 153, col. 1 .
ārṣeyá (
am ), n. sacred descent,
AitBr. ;
KātyŚr. ;
ŚBr. &c.
☞
p. 153, col. 1 .
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 99, col. 1 .
ārṣeya mfn. (-yaḥ-yā-yaṃ )
1. Relating or belonging to or derived from a Rishi.
2. Venerable, respectable.
E. ṛṣi a sage, ḍhak affix; also ārṣa and ārṣya .
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 357 .
ārṣeya a. (-yī f. ) [ṛṣi-ḍhak ] 1 Relating to Ṛiṣi. -2 Worthy, venerable, respectable. -yam 1 Sacred descent; nānārṣeyapravarānsametānabhyartya rājā śirasā vavande Bhāg.1. 19.11. -2 A collection of Ṛiṣis (ṛṣisamūhaḥ ).
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 699 .
ārṣeyá (von
ṛṣi )
1) adj. von den Ṛṣi stammend, aus altheiligem Geschlecht : àbhyā̂rṣèyaṃ jâmadagnìvannâḥ (arṣa , imperat. von 1. arṣ ) ṚV. 9, 97, 51. ṛṣîmārṣèyam VS. 7, 46. tvāmàdya ṛ̂ṣa ārṣeya ṛṣīṇāṃ napādavṛṇītā̀yaṃ yajâmānaḥ 21, 61. ā̀rṣèyāstè mā rîṣanprāśìtārâḥ AV. 11, 1, 25. 16. 26. 33. 35. 12, 4, 2. 12. 16, 8, 10. càtvārâ ārṣèyāḥ prāśnânti TS. 3, 4, 8, 7. ŚAT. BR. 1, 4, 2, 3. 5, 19. 12, 4, 4, 7. KĀTY. ŚR. 25, 3, 17. KAUŚ. 55. 63. 67. yadārṣeyam (sāma) CHĀND. UP. 1, 3, 9. brāhmaṇa WEBER, Lit. 72. kalpa 73. fg. Ind. St. 1, 42. 45. 49. 54. Vgl. anārṣeya und ārṣa .
— 2) n. heilige Abstammung : purohitasyārṣeyeṇa AIT. BR. 7, 26. KĀTY. ŚR. 3, 2, 7-10. ŚAT. BR. 1, 4, 2, 5. 6, 2, 3, 10. ĀŚV. ŚR. 4, 1.
☞
vol. 5,
p. 1120 .
ārṣeya 1) kaśyapasyānārṣeye wenn es nicht ein Ṛṣi-Name ist VS. PRĀT. 4, 157. agnerārṣeyam und devānāṃ vārṣāṇāmārṣeyam Namen von Sāman Ind. St. 3,206,a.
— 2) Z. 2 lies 7, 25 st. 7, 26.
Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda
☞
p. 186 .
ārṣeyá, a.,
von einem ṛ́ṣi,
einem heiligen Sänger, stammend. -ám {809,51}.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 186, col. 3 .
ārṣeyá — 1) Adj. von den Ṛṣi stammend , aus altheiligem Geschlecht.
— 2) n.
— a) heilige Abstammung.
— b) mit agneḥ und devānāṃ vārṣāṇām Namen von Sāman.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 44, col. 2 .
ārṣeya = ārṣa .
Vācaspatyam
☞
p. 819, col. 1 .
ārṣeya na0 ṛṣīṇāṃ samūhaḥ ḍhak . ṛṣigaṇarūpe pravara bhede tajjñānasya vivāhopayogitā ārṣaśabde uktā . homabhedopayogitā'pi pravarādhyāye darśitā yathā . “prava- rān vyākhyāsyāma ārṣeyaṃ vṛṇīte bandhoreva naityatho santatyā iti vijñāyate taduvai na manuṣyairārṣeyaṃ vṛṇīta ṝṣi- bhirevārṣeyaṃ vṛṇīta iti vijñāyata ārṣeyamanvācaṣṭa ṛṣiṇā hi devāḥ puruṣamanubudhyanta ” ityukramya . “yovā anyaḥsannathānyasyārṣeyaṃ pravṛṇīte sa vā asyata ṛṣiriṣṭaṃ vītaṃ vṛṅkta iti vijñāyate . trīn vṛṇīte mantra- kṛto —vṛṇīte yatharṣimantrakṛto vṛṇīta iti vijñāyate' thaikeṣāmekaṃ vṛṇīte dvau vṛṇīte trīn vṛṇīte na caturo- vṛṇīte na pañcātipravṛṇīta iti vijñāyate . tata ūrddhvā nadhvaryurvṛṇīte sutarervācohoteti vijñāyate . purohitasya pravareṇa rājā pravṛṇīta iti vijñāyate . bhṛgūṇāmevāgre- vyākhyāsyāmo jāmadagnyāvatsāsteṣāṃ pañcārṣeyaḥ pravaro- bhārgavacyavanāpnavānaurvajāmadagnyeti jamadagnivadūrvavadāpna- vānavaccyavanavadbhṛguvaditi tryarṣeyamuhaike bhārgavaurvajāma- dagnyeti jamadagnivadūrvavadbhṛguvadityeṣa vā vikṛtaḥ . sāvarṇijīvantijābālaitiśāsanavairohitthāvaṭamaṇḍuprācīna- yogyānāmathārṣṭiṣeṇānāṃ pañcārṣeyo bhārgavacyavanāpna- vānārṣṭiṣeṇānūpeti . anūpavadṛṣṭiṣeṇavadāpnuvānavaccyava- navadbhṛguvaditi tryārṣeyamuhaike bhārgavārṣṭiṣeṇānūpeti anūpavadṛṣṭiṣeṇavadbhṛguvaditi . atha vītahavyā yāskavā- dhūlamaunamaukāsteṣāṃ tryārṣeyo bhārgavavītahavyasāvedaseti savedovadvītahavyavadbhṛguvaditi . gātrsamadāḥ śunakāste- ṣāmekārṣeyo gārtsamadeti hotā vadati gṛtsamadavat itya- dhvaryuḥ atha vādhryaśvāmitrayavasteṣāmekārṣeyo vādhyraśveti hotā vadati vadhryaśvavadityadhvaryuḥ . atha vainyāḥ pārthāsteṣāṃ tryārṣeyo bhārgavavainyapārthivyeti . pṛthivīvadvenavadbhṛguvaditi . ime bhṛgavovyākhyātāḥ . athāto'ṅgirasāmāyāsyāgotamā- steṣāṃ tryārṣeyaāṅgirasāyāsyagotameti . gotamavadayāsya vadaṅgirovaditi . athau tathyāgautamāsteṣāṃ tryārṣeya āṅgi- rasautathyagautameti gotamavadutathyavadaṅgirovaditi . athauśijāgotamāsteṣāṃ tryārṣeyaḥ āṅgirasauśijakākṣī- vaditi kakṣīvaduśijavadaṅgirovaditi . atha vāmadevā gau- tamāsteṣāṃ tryārṣeyaḥ āṅgirasavāmadevavārhaduktheti vṛha- dukthavadvrāmadevavadaṅgirovaditi . athabharadvājānāṃ tryārṣeya āṅgirasabārhaspatyabhāradvājeti bharadvājavadvṛhaspativadaṅgi- rovadityeṣa vā vikṛtaḥ . kukkuṭāgniveśyojjāyanānāṃ sarveṣāṃ ca stambastambhaśabdānāmatha dvyāmuṣyāyaṇānāṃ kulānām . yathā śuṅgaśaiśirayoḥ bhāradvājāḥ śuṅgāḥ katā śaiśi- rayasteṣāṃ pañcārṣeyaāṅgirasavārhaspa tyabhāradvājakātyā- kṣīvaditi akṣīvatkatavadbharadvājavadvṛhaspativadaṅgirovaditi tryārṣeyamuhaike āṅgirasakātyākṣīvaditi akṣīvatkatavada- ṅgirovaditi . atha rukṣāṇāṃ pañcārṣeya āṅgirasavārhaspatya- bhāradvājavāndanamātṛvacaseti . mātṛvacovadvandanavadbharadvā- javadvṛhaspativadaṅgirovaditi tryārṣeyamuhaike āṅgirasa- vāndanamātṛvacaseti mātṛvacovadvandanavadaṅgirovaditi . atha kaponāṃtryārṣeya āṅgirasāmahīyavaurukṣayyeti urakṣayyavadama- hīyuvadaṅgirovaditi . atha gargāṇāṃ tryārṣeya āṅgirasagārgya- śainyeti śinivadgargavadaṅgirovaditi . bharadvājamuhaike'- ṅgirasaḥsthāne bharadvājagārgyaśainyeti śinivadgargavadbharadvājava- diti . atha haritānāṃ tryārṣeya āṅgirasāmbarīṣayauvanāśveti yuvanāśvavadambarīṣavadaṅgirovaditi . māndhātāramuhaike'ṅgi- rasaḥsthāne māndhātrāmbarīṣayauvanāśveti . yuvanāśvavada- mbarīṣavanmāndhātṛvaditi . atha kutsānāṃ tryārṣeya āṅgi- rasamāndhātrakautseti . kutsavanmāndhātṛvadaṅgirovaditi . athā gamīḍhāḥ kāṇvāsteṣāṃ tryārṣeya āṅgirasājamīḍhakāṇveti kaṇvavadajamīḍhavadaṅgirovaditi . atha virūpā rathītarāsteṣāṃ tryārṣeya āṅgirasavairūpapārṣadaśveti pṛṣadaśvavadvirūpa- vadaṅgirovaditi aṣṭādaṃṣṭramuhaike'ṅgirasaḥsthāna āṣṭādaṃṣṭra vai- rūpapārṣadaśveti pṛṣadaśvavadvirūpavadaṣṭādaṃṣṭravaditi . atha mudga- lānāṃ tryārṣeya āṅgirasabhārmyaśvamaudgaleti mudgalavadbharmya- śvavadaṅgirovaditi . tṛkṣamuhaike'ṅgirasaḥsthāne tārkṣyabhārmya śvamaudgalyeti mudgalavadbharmyaśvavattṛkṣavaditi . atha viṣṇu vṛddhānāṃ tryārṣeya āṅgirasapaurukutsatrāsadasyaveti . trasadasyuva- tpurukutsavadaṅgirovadityeṣa eva vikṛtaḥ . aghamarṣaṇamadraṇa- madraṇavādarāyaṇaupamityaupagavisātyakisātyakāmyāruṇinitu- ndonāmathātrīṇāṃ tryārṣeyaātreyārcanānasaśyāvāśveti śyāvāśvavadarcanānasavadatrivaditi . atha gaviṣṭhirāṇāṃ tryārṣeyaātreyārcanānasagāviṣṭhireti gaviṣṭhiravadarcanā- nasavadatrivaditi . athātithīnāṃ tryārṣeya ātreyā- rcanānasātitheti atithivadarcanānasavadatrivadityeṣa eva vā vikṛto vāmarathyasumaṅgalavījavāpī nām . atha viśvā- mitrāṇāṃ devarātā'śvikitamanutantvaulakibālakhilyayajña- valkolūkavṛhadagnibabhruśālaliśālāvataśālaṅkāyanakālavā- sveṣāṃ tryārṣeyo vaiśvāmitradevarātaudaleti . udalavaddevarāta- vadviśvāmitravaditi . atha śraumantakāmakāyanānāṃ tryārṣeyā vaiśvāmitradaivaśravasadaivataraseti devatarasavaddevaśravovadviśvā- mitravaditi . athājānāṃ tryārṣeyo vaiśvāmitramādhucchanda- sājyeti . ajavanmadhuchandovadviśvāmitravaditi . atha dhāna ñjayānāṃ tryārṣeyo vaiśvāmitramādhucchandasadhānañjayeti dhana- ñjayanmavadhucchandovadviśvāmitravaditi . athāṣṭakālohitāsteṣāṃ dvyārṣeyo vaiśvāmitrāṣṭaketi . aṣṭakavadviśvāmitravaditi . atha pūraṇapāridhāpayantāsteṣāṃ dvyārṣayo vaiśvāmitrapauraṇeti pūra- ṇaravadviśvāmitravaditi . atha katānāṃ tryārṣeyo vaiśvāmitra kā- tyākṣīletiakṣīlavatkatavadviśvāmitravaditi . athāghamarṣaṇāḥ kuśikāsteṣāṃ tryārṣeyo vaiśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi kuśi- kavadaghamarṣaṇavadviśvāmitravaditi . atha kaśyapānāṃ tryārṣeyaḥ kāśya pāvatsāranaidhruveti nidhruvavadavatsāravatkaśyapavaditi . atha raibhāsteṣāṃ tryārṣeyaḥ kāśyapāvatsāraraibheti . rebhava- davatsāravatkaśyapavaditi . atha śāṇḍilānāṃ dvyārṣeyo devalāsiteti . asitavaddevalavaditi . tryārṣeyamuhaike kāśyapadevalāsiveti asitavaddevalavatkaśyapavaditi dvyārṣeyāstvevaṃ nyāyenaikārṣeyā vasiṣṭhā anyatra parāśarebhyo vāsiṣṭheti hotā vasiṣṭhavadityadhvaryustryārṣeyamuhaike vāsiṣṭhe- ndrapramadābharadvasaveti abharadvasuvadindrapramadavadvasiṣṭhavaditi . atha parāśarāṇāṃ tryārṣeyo vāsiṣṭhaśāktyapārāśaryeti parāśaravacchaktivadvasiṣṭhavaditi atha kuṇḍinānāṃ tryārṣeyo vāsiṣṭhamaitrāvaruṇakauṇḍinyeti . kuṇḍinavanmitrāvaruṇavadva- siṣṭhavaditi . atha saṃṅkṛtipūtimāṣāṇāṃ tryārṣeyaḥśāktyasāṃ- kṛtyagauruvīteti . guruvītavatsaṃṅkṛtivacchaktivaditi . athā gastīnām ekārṣeya āgastyeti hotā'gastyavadityadhvaryu- stryārṣeyamuhaike āgastyadārḍhyacyutedhmāvāheti idhmavāhavat dṛḍhacyutavadagastivaditi . atha kṣatriyāṇāṃ yadvyahasārṣaṃ pravṛ- ṇīranneṣa evaiṣāṃ pravaro mānaveḍapaurūravaseti purūravovadiḍa- vanmanuvaditi atha yeṣāmuha mantrakṛto na syuḥ purohita pravarāste pravṛṇīran atha yeṣāṃ syuḥ purohitapravarāste purohitapravarārṣe yāsteṣāṃ nyāyenaikārṣeyā eva viśāṃ vātsa preti hotā . vatsaprīvadadhvaryuḥ . athāprajñātabandhurācā- ryāmuṣya yaṇamanu prabravītācāryapravaraṃ pravṛṇītāhyuha tāṇḍina ekārṣeyaṃ sārvavarṇikaṃ samāmānanti mānaveti hotā manuva- dityadhvaryurmānavyo hi prajā iti hi brāhmaṇam ” . evaṃ pravarabhedaṃ nirṇṇīya homaviśeṣopayogitā taduttaragranthe noktā . “ārṣeyāṇi gṛhapateḥ pravaritvātmādīnāṃ mukhyānām ” āśva0 śrau0 “ārṣeyavaraṇe gṛhapateḥ prathamaṃ varitvā ātmā dīnāṃ mukhyānāṃ pravṛṇīte ” iti vṛttiḥ . ṛṣiṃ kuṭasthamṛṣi mārabhya ayaṃ pravaraityartheḍhaki mūlapuruṣāvadhipravararṣibhedarṣeyā evāyaḥ yathoktaṃ “athārṣeyaṃ pravṛṇīte ṛṣibhyayaivainametaddeve- bhyaśca nivedayatyayaṃ mahāvīryyoyo yajñaṃ prāpaditi . tasmā- dārṣeyaṃ pravṛṇīte parastādarvāk pravṛṇīte . parastāddhya rvācyaḥ prajāḥ prajāyante jyāyasaspataya u caidhaitaṃ nihnuta- idaṃ hi pitaivāgre'thāputro'tha pautrastasmātparastādarvāk pravṛṇīte . sa ārṣeyamuktvāha ” śata0 brā0 . “hotṛkartta pravaro vidhīyate . tatra dharmmaviśeṣamāha parastāditi tasminnārṣeyapravaraṇe kūṭasthamṛṣimārabhya tatputrapautrādi krameṇārvācīnaṃ varaṇaṃ karttavyam . yathā āṅgirasavārha- spatyabhāradvājetyādi . tathā ca jyeṣṭhasya pataye evaitaṃ nihnute anena pravaraṇena nivedayati bhā0 ” . “asamānārṣeyāṃ kanyāṃ varayet ” viṣṇuḥ . “pravarastu gotrapravarttaka munervyāvartako munigaṇa ” iti mādhavācāryaḥ . ṛṣireva svārtheḍhak . 3 mantradraṣṭari ṛṣau “prajāpatiḥ prathamāṃ citi mapaśyat ” prajāpatireva tasyā ārṣeyaṃ, devā dvitīyāṃ citi mapaśyandevāṃ eva tasyā ārṣeyam, indrāgnī ca viśvakarmmā ca tṛtīyāṃ citimapaśyaṃsta eva tasyā ścārṣeyam ṛṣaya- ścaturthīṃ citimapaśyannṛṣaya evaṃ tasyā ārṣeyaṃ parameṣṭhī- pañcamīṃ citimapaśyat parameṣṭhyeva tasyā ārṣeyaṃ sa yo haitadevaṃ citīnāmārṣeyaṃ vedārṣeyavatyo hāsya vandhu matyaści- tayī bhavanti ” iti śata0 vrā0