• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ārṣa

    See also ārṣaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 120.
    ārṣa mfn. (-rṣaḥ-rṣī-rṣaṃ) Relating or belonging to or derived from a Ṛṣi. m. (-rṣaḥ) A form of marriage, the father of the bride receiving one or two pair of kine from the bridegroom. n. (-rṣaṃ) The Vedas. f. (-rṣā) One of the orders of the metres of the Vedas.

    E. ṛṣi and aṇ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 97, col. 2.
    ārṣa (rṣaḥ) 1. m. A form of marriage.
    a. Belonging to a sage.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 87, col. 1.
    ārṣa ārṣa, i. e. ṛṣi + a, I. adj. f.

    ṣī. 1. Referring to the Ṛṣis. 2.

    Ordained by or practised by the Ṛṣis,

    Man. 3, 21; 12, 106. II. m. A form of

    marriage, Man. 3, 53. III. n. Holy

    lineage.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 129, col. 3.
    ārṣa ārṣa, as, ī, am (fr. ṛṣi), relating or

    belonging to or derived from Ṛṣis, i. e. the poets

    of the Vedic and other old hymns, archaistic; (as), m.

    a form of marriage derived from the Ṛṣis, the

    father of the bride receiving one or two pairs of kine

    from the bridegroom; (am), n. the speech of a

    Ṛṣi, the holy text, the Vedas; sacred descent; the

    derivation (of a poem) from a Ṛṣi author; (ā),

    f. a class of Vedic metres. —Ārṣoḍhā (°ṣa-ūḍh°),

    f. a wife married according to the Ārṣa form.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 257, col. 2.
    ārṣa a. (rṣī f.) [ṛṣeridaṃ aṇ]

    1 Used by a Ṛṣi only, relating or belonging to sages, archaic, Vedic (opp. laukika or classical); ārṣaḥprayogaḥ; saṃbuddhau śākalyasyetāvanārṣe Sk.; ārṣo dharmaḥ Ms. 3. 29; Y. 1. 59; ārṣaḥ pratyayaḥ P. II. 4. 58.

    2 Sacred, holy, divine, superhuman; U. 6.

    — rṣaḥ A form of marriage derived from the Ṛṣis; one of the eight forms of marriage in which the father of the bride receives one or two pairs of cows from the bride-groom; ādāyārṣastu godvayam Y. 1. 59; Ms. 3. 53, 9. 196; for the names of the

    8 forms see udvāha; ārṣoḍhā a wife married according to this form.

    — rṣā A class of Vedic metres.

    — rṣaṃ

    1 The holy text, the Vedas.

    2 Sacred descent.

    3 Derivation (of a poem) from a Ṛṣi author.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 67.
    ārṣa f. ī belonging to or derived from the Ṛṣis, archaic. m. (± vivāha) a cert. form of marriage. n. holy text or Veda; sacred origin.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 42, col. 1.
    ārṣa ārṣa, a. (ī) referring to or derived
    from the Ṛṣis, antique, archaic; added to a
    Ṛṣi's name (suffix); m. marriage ordained
    by Ṛṣis; n. hymns of the Ṛṣis; holy lineage;
    Ṛṣi, authorṣip of a hymn.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 152, col. 3.
    ārṣa mf(ī)n. relating or belonging to or derived from Ṛṣis (i.e. the poets of the Vedic and other old hymns), archaistic, MBh.; R. &c.
    ☞ p. 152, col. 3.
    ārṣa m. a form of marriage derived from the Ṛṣis (the father of the bride receiving one or two pairs of kine from the bridegroom), ĀśvGṛ. i, 6, 4; Mn. iii, 21; Yājñ. i, 58 (cf. vivāha)
    ☞ p. 152, col. 3.
    ārṣa n. the speech of a Ṛṣi, the holy text, the Vedas, Nir.; RPrāt.; Mn.
    ☞ p. 152, col. 3.
    sacred descent Comm. on Lāṭy.; Yājñ.
    ☞ p. 152, col. 3.
    the derivation (of a poem) from a Ṛṣi author.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 99, col. 1.
    ārṣa

    mfn. (-rṣaḥ-rṣī-rṣaṃ) Relating or belonging to or derived from a Rishi.
    m. (-rṣaḥ) A form of marriage, the father of the bride receiving one
    or two pair of kine from the bridegroom.

    n. (-rṣaṃ) The Vedas.

    f. (-rṣā)
    One of the orders of the metres of the Vedas.

    E. ṛṣi and aṇ aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 357.
    ārṣa a. (-rṣī f.) [ṛṣeridaṃ aṇ] 1 Used by a Ṛiṣi only, relating or belonging to sages, beneficial to sages; śamo damastathā dhairyaṃ satyaṃ śaucamathārjavam | yajño dhṛtiśca dharmaśca nityamārṣo vidhiḥ smṛtaḥ || Mb.12.12.17; archaic, Vedic (opp. laukika or classical); ārṣaḥ prayogaḥ; saṃbuddhau śākalyasyetāvanārṣa P.I.1.16 Sk.; ārṣe dharmaḥ Ms.3.29; Y.1.59; ārṣaḥ pratyayaḥ P.II.4.58. -2 Sacred, holy, divine, superhuman; ādikāvyamidaṃ cārṣaṃ purā vālmīkinā kṛtam Rām.6.128.105; U.6. -rṣaḥ A form of marriage derived form the Ṛiṣis; one of the eight forms of marriage in which the father of the bride receives one or two pairs of cows from the bridegroom; ādāyārṣastu godvayam Y.1.59; Ms.3.53,9.196; for the names of the 8 forms see udvāha; ārṣoḍhā a wife married according to this form. -rṣā A class of Vedic metres. -rṣam 1 The holy text, the Vedas; ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā Ms.12.106. -2 Sacred descent. -3 Derivation (of a poem) from a Ṛiṣi author. -ārṣadharam N. of a Sāman.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 80, col. 1.
    ārṣa ārṣa a. (ṛṣi) qui vient des ṛṣis; qui est conforme au Veda.

    Respectable, vénérable.

    — S. m. paroles ou langage des ṛṣis, c-à-d. du Veda.

    Une des formes du mariage; voyez les Lois de Manu.

    — S. f. ārṣī le saṃhitā-pāṭha.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 123, col. 2.
    ārṣa- -ī- a. relatif aux Ṛṣi ; archaïque ; m. mariage à la mode des Ṛṣi ; nt. texte sacré, Veda ; -eya- a. provenant des Ṛṣi.

    ārṣoḍhā- f. femme épousée selon le mode des Ṛṣi.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 90. ☞ vol. 3, p. 387.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 699.
    ārṣa (von ṛṣi)

    1) adj. f. ī von den Ṛṣi (d. h. den Liedverfassern des Veda oder andern alten Weisen) herrührend, sie betreffend, archaistisch: vivāha M. 3, 21 (= MBH. 1, 2962). YĀJÑ. 1, 59. dharma M. 3, 29. vidhi MBH. 3, 8525. R. 2, 28, 16. ein Beiw. des R. in den Unterschr. der Capp.; vgl. 6, 102, 34. ārṣādhyāya Ind. St. 1, 68. 2, 19. pratyaya ein an den Namen eines Ṛṣi gefügtes Suffix P. 2, 4, 58. saṃdhi NĪLAK. zu N. 7, 3. ārṣī näml. saṃhitā ṚV. PRĀT. 2, 27. 28. 11, 10. 29.

    — 2) m. (mit Ergänz. von vivāha oder dharma) die von den Ṛṣi eingesetzte Heirathsweise (wobei nach M. 3, 29 der Vater der Braut vom Bräutigam einen Stier und eine Kuh oder auch zwei von jedem empfängt) M. 3, 53. 9, 196. ārṣoḍhāja 3, 38.

    — 3) n.

    a) die Rede eines Ṛṣi, der Liedestext, Veda NIR. 6, 27. 13, 9. ṚV. PRĀT. 11, 28. 29. ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca M. 12, 106. dharmo yasyābhiśaṅkyaḥ syādārṣaṃ vā MBH. 3, 1167.

    — b) heilige Abstammung: ā daśamātpuruṣādavyavacchinnamārṣaṃ yasya Sch. zu LĀṬY. in Ind. St. 1, 51. asamānārṣagotrajām YĀJÑ. 1, 53. ST. : die entsprossen ist von einem Manne, der nicht gleichen Namen und gleiche Familie hat.

    — c) der Ṛṣi — Ursprung (eines Liedes), Autorschaft Verz. d. B. H. No. 142.

    — Vgl. anārṣa und ārṣeya .

    ☞ vol. 5, p. 1120.
    ārṣa

    1) mahākāvya SĀH. D. 560.

    — 2) ĀŚV. GṚHY. 1, 6, 4.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 186, col. 3.
    ārṣa

    — 1) Adj. (f. ī) von den Ṛṣi herrührend , sie betreffend , archaistisch. pratyaya ein an den Namen eines Ṛṣi gefügtes Suffix. vivāha. = GAUT. 4,8.

    — 2) m. die von den Ṛṣi eingesetzte Heirathsweise.

    — 3) f. ī = saṃhitāpāṭha.

    — 4) n.

    — a) die Hymnen der Ṛṣi.

    — b) heilige Abstammung.

    — c) der Ṛṣi-Ursprung Autorschaft eines heiligen Liedes.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 44, col. 2.
    ārṣa f. ī von den Rishis herrührend, altertümlich.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 100, col. 2.
    ārṣa 3. f. ī eine nach der ārṣa-Ehe verheiratete Frau, Viṣṇus. 24, 31.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 813, col. 2.
    ārṣa tri0 ṛṣeridas aṇ . 1 ṛṣisambandhini tatkṛtapurāṇa
    kāvyādau . “dharmmo yasyābhi śaṅkyaḥ syādārṣaṃ vā durbalātmanaḥ .
    vedāt śūdra ivāpeyāt sa lokādajarāmarāt” bhā0
    va0 pa0 31 a0 . ārṣaṃ manvādimataṃ yasyābhiśaṅkya-
    mityarthaḥ “asminnārṣe punaḥsaṃjñā bhavedākhyānasaṃjñakā” ḥ
    sā0 da0 . “ityārṣerāmāyaṇe” ityevaṃ rāmāyaṇasargasamāptau
    bhūriprayogaḥ . ṛṣiṇā juṣṭam . 2 ṛṣisevite vede pu0 .
    “ārṣaṃ dharmmopadeśañca vedaśāstrāvirodhinā . yastarkeṇā-
    musaṃdhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ” manuḥ .
    ṛṣirvedastasyedam aṇ . 3 vaidike . “sambuddhau śākalyakhetā
    vānārṣe” pā0 “anārṣe avaidike” si0 kau0 . “ārṣaṃ
    pramāṇamutkramya dharmmaṃ na pratipālayan” bhā0 va0 pa0 31 a0 .
    ṛṣerayaṃ vācakaḥ aṇ . 5 ṛṣyabhidhāyini “ṇyakṣatriya-
    ñitoyūni aṇiñoḥ” pā0 (ārṣāt) “ṛṣyabhidhāyinaḥ”
    si0 kau0 saṃskārahīnatvepi ṛṣiṇā prayuktaḥ aṇ .
    vyākaraṇoktānuśāsanasullaṅghya ṛṣiṇā prayukte asādhunyapi
    sādhutvenābhimate 5 śabdabhede . ārṣaḥ prayogaḥ . ṛṣīṇāṃ
    samūhaḥ pravaragaṇabhedaḥ aṇ . gotrapravarttakamunīnāṃ 7 vyā-
    varttakapravararṣisamūhe na0 “arogiṇīṃ bhrātṛmatīmasāmānārṣa-
    gotrajām” yā0 . mitā0 tu ṛṣeridamārṣaṃ nāma pravara iti
    vyākhyātam ṛṣirvedastatra vihitaḥ aṇ . 7 vivāhabhede
    “yajñasthāyartvije daiva ārṣa ādāya goyugam . caturddaśa
    prathamajaḥ punātyuttarajaśca ṣaṭ” yā0 “aṣṭāvimān samāsena
    strīvivāhān nibodhata . brāhmodaivastathaivārṣaḥ prājāpatya-
    stathā''suraḥ . gāndharvvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ”
    ityupakramya “ekaṃ gomithunaṃ dve vā varādādāya dharmataḥ . kanyā-
    pradānaṃ vidhivadārṣo dharmaḥ sa ucyate” manusmṛtau dharmma
    ityupādānāt kanyānṛśaṃsyārthaṃ goyugagrahaṇe'pi na doṣaḥ .
    ataeva manunā tādṛśasya gomithunagrahaṇasya svabhogasādhana
    tvābhāvena śulkatvameva nirākṛtam “ārṣe gomithunaṃśulkaṃ
    kecidāhurmṛṣaiva taditi” “ārṣoḍhājaḥ sutastrīn
    trīn” manuḥ .
    gotrabhede pravarabhedāśca viśvādarśe darśitā yathā . “atra
    gotrapravarāṇāṃ svarūpaṃ mahāpravarapāṭhādavagatantavyam .
    tatra mahāntaḥ pravarā ekadvitripañcārṣeyā ūnapañcāśadeva
    te ca saptānāṃ gotrāṇāṃ gaṇaśa ucyante . tāvataivāpekṣita-
    siddheḥ . yathā vatsānāṃ bhārgavacyavanāpluvānaurvajāmadagnyeti 1
    vidānāṃ bhārgavacyavanāpluvānavaurvavideti 3 . ārṣṭiṣeṇānāṃ
    bhārgavacyavanāpluvānaurvārṣṭi ṣeṇeti 2 . jāmadagnyānāṃ bhārgava-
    cyavanāpluvānaurvajāmadagnyeti 4 . ete samānapravarāḥ .
    arghādhikarṣitulyatvāt . yāskānāṃ bhārgavavītahavyasā-
    vedaseti 5 . mitradhruvāṇāṃ bhārgavavādhryaśvadaivodāseti 6 .
    vaiṇyānāṃ bhārgavavaiṇyapārtheti 7 . ete bhārgavānuvṛttāvapi
    na mithaḥ samānapravarāḥ bhṛguṃ muktveti vacanāt . śuna-
    kānāṃ śaunaketi vā gārtsamadeti vā . atra gotra
    pravarabhedopayogitvena pakṣe pravaraikyādavivāhaḥ . ete sapta
    bhṛgavaḥ . athāṅgirasā gautamā bhāradvājāḥ śuddhāśveti tri-
    vidhāḥ . teṣu gautamāstāvat . āyāsyānāmāṅgirasāyāsya
    gautameti 1 . śāradvatānāmāṅgirasaśāratadvatagautameti 2 .
    kaumaṇḍakānāmāṅgirasaudakyakākṣīvata gautamakaumaṇḍeti 3 .
    dīrghatamānāmāṅgirasaudakyakākṣīvatagautamadairvyatameti 4 . kā-
    reṇupālānāmāṅgirasa gautamakāreṇupāleti 5 . vāmadevā-
    nāmāṅgirasagautamavāmadeveti 6 . auśasānānāmāṅgirasauśasa-
    nagautameti 7 . ete sapta gautamāṅkirasāḥ samānapravarāḥ
    arddhādhikarṣitulyatvāt . bhāradvājānāmāṅgirasabārhaspatya-
    bhāradvājeti 1 . raukṣāyaṇānāmāṅgirasabārhaspatyabhāradvāja
    cāndanamātṛvacaseti . gargāṇāmāṅgirasavārhaspatyabhāra-
    dvājagārgyaśainyeti . āṅgirasagārgya śainyeti vā 3 .
    traya ete bharadvājāṅgirasāḥ samānapravarāḥ arghādhika-
    rṣitulyatvāt . gārgyāṇāṃ tryārṣeyapakṣe'rddhādhikarṣitulyatvā-
    bhāve'pi pakṣe samānapravaratvādbhāradvājairavivāhaḥ . viṣṇu-
    vṛddhānāmāṅgirasapaurukutsajāmadagnyeti 1 . kāṇvānāmā-
    ṅgirasājamīḍhakāṇveti 2 . haritānāmāṅgirasāmbarīṣa
    yauvanāśveti 3 . sāṃkṛtīnāmāṅgirasasāṃkṛtyagauravīteti 4 .
    rathītarāṇāmāṅgirasavairūpyarathītareti 5 . mudgalānāmāṅgirasa
    bhārmyāśvamaudgaleti 6 . kapīnāmāṅgirasāmakṣayyavārkṣayyeti 7 .
    ete sapta śuddhāṅgirasāḥ bhinnapravarāḥ āṅgirasānu-
    vṛttāvapi āṅgirasammuktveti vacanāt . atrīṇāmātreyā-
    rcanānasaśyāvāśveti 1 . gabiṣṭhirāṇāmpatreyārcanānasa
    gaviṣṭhireti 2 . babhrūdakānām ātreyārcanānasababhrūdaketi 3 .
    mudgalānāmātreyārcanānasapaurvatitheti” 4 . ete catvāraḥ
    samānapravarāḥtulyarṣitvāt . kāśyapānāṃ kāśya pāvatsā-
    ranaidhruveti 1 . rebhāṇāṃ kāśyapāvatsāraraibheti 2 . śāṇḍi-
    lyānāṃ kāśyapāvatsāraśāṇḍilyeti 3 . kāśya pāvatsāra-
    vaideti vā kāśyāvatsārāsiteti vā śāṇḍilyā-
    sitadevaleti vā iti caturdhā pravarāḥ . laugākṣīṇāṃ
    kāśyapāvatsāravāsiṣṭheti 5 . ete samānapravarāḥ . kāśya-
    pānuvṛtteḥ caturthapravare kāśyapānuvṛttyabhāve'pi tribhiḥ
    pravaraiḥ samānapravaratvāt kāśyapairavivāhaḥ . laugākṣīṇāṃ
    vāsiṣṭhapadānuvṛttyā dvyāmuṣyāyaṇatvādvasiṣṭhairavivāhaḥ . vasi-
    ṣṭhānāṃ vāsiṣṭheti 1 . kuṇḍinānāṃ vāsiṣṭhamaitrāvaruṇa kau-
    ṇḍinyeti 2 . upamanyūnāṃ vāsiṣṭhendrapramadabhāradvasviti 3 .
    parāśarāṇāṃ vasiṣṭhaśaktiparāśareti 4 . ete vāsiṣṭhāśca-
    tvāraḥ samānapravarāḥ vasiṣṭhānuvṛtteḥ . kuśikānāṃ vaiśvā-
    mitradaivarātaudaleti 1 . rauhitānāṃ vaiśvāmitrāṣṭakarohi-
    teti 2 . rautthakānāṃ viśvāmitrarautthaka raivateti 3 . viśvā-
    mitrāṇāṃ vaiśvāmitrārasadevataraseti 4 . mauñjāyanānāṃ
    viśvāmitramadhucchandamauñjeti 5 . dhanañjayānāṃ vaiśvāmitra-
    mādhucchandasadhanañjayeti 6 . katakānāṃ vaiśvāmitrakātyākṣī-
    leti 7 . indrakauśikānāṃ viśvāmitrendrakauśiketi 8 .
    aghamarṣaṇānāṃ vaiśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi 9 . paurāṇāṃ
    vaiścāmitrapaurāṇeti 10 . eteṣāṃ daśānāṃ kuśikānāṃ viśvā-
    mitrapadānuvṛttermithaḥ samānapravaratvam . agastīnāma-
    gastidārḍhyacyutedhmavāheti . dārbhavāhānāmagastyāgastyadā-
    rḍhyacyutadārbhavāheti 1 . sāmbhavāhānāmāgastyadārḍhyacyuta-
    sāmbhavāheti 2 . somavāhanānāmāgastyadārḍhyacyuta somavā-
    heti 3 . yajñavāhānāmāgastyadārḍhyacyutayajñavāheti 4 .
    caturṇāmagastīnāmāgastyapadānuvṛttyā mithaḥ samānapravaratvamiti
    pravaranirṇayaḥ . atra saṃgrahaślokāḥ . “eko'pi caṃ muni-
    ryeṣāṃ pravareṣvanuvarttate . sagotrāstemithojñeyā bhṛgumaṅgi-
    rasaṃ vinā . śunakāḥ syurgṛtsamadaiḥ kāśyapaiḥ śāṇḍilā
    api . bhāradvājāstathā gargāḥ pakṣe tulyarṣidarśanāt” .
    yadvā . “cyavano gotamo'gastyobharadvājo'trikaśyapau . vi-
    śvāmitrovaśiṣṭhaśca yadgaṇapravareṣvamī . varttante te sagotrāḥ syuḥ
    kaśyapaiḥ śāṇḍilāstathā . śunakāḥsyurgṛtsamadairbhāradvājaiśca
    gargakā” iti . atra pramādena samānagaṇagotrapravarakanyo-
    dvāhe jñānottarakālaṃ mātṛvadenāmbibhṛyāt . garbhaścedutpannaḥ
    sa na duṣyati . kāśyapo bhavati gotreṇa . jñātvā gacchan
    gurutalpagaḥ . tadutpannaścaṇḍālavadbhavati . śrāddhamapi sa-
    gotrapravarāya na deyamityāhuḥ . pravaravijñānāt vihīno
    bhavati etatsamastaṃ saṃpradhārya niścitaṃ dāsyāmīti teṣāmukta
    te gṛhaṅgacchanti” .

    tatraiva atha matāntaram . “sarve samānagotrāḥsyu-
    riti gāṇagāriḥ . kathaṃ hyāprīsūktāni bhaveyuḥ . kathaṃ
    prayājā ityapi . nānāgotrāḥ syuriti śaunakaḥ . tantrāṇāṃ
    vyāpitvāt gṛhapatigotrānvayāviśeṣāt . tasya rāddhi-
    ranurāddhiḥ . sarveṣāṃ pravarāstvāvartteran āvāpadharmi-
    tvāt . jāmadagnyā vatsādayaḥ pañcārṣeyāḥ . yathā bhārga-
    vāpnavānaurvajāmadagnyeti . vatsaśrīvatsayośca tathaiva .
    ārṣṭiṣeṇānāṃ bhārgavacyavanāpnuvānaurvārṣṭiṣeṇeti . vidānāṃ
    bhārgavacyavanāpnuvānaurvavideti . yāskavādhūlamaulamauka-
    śārkarākṣisārṣṭisāvarṇiśālaṅkāyanadaivantyāyanānāṃ bhārgavavai-
    tahavyasāvedeti . śainyānāṃ bhārgavaśainyapārtheti . mitra-
    yūnāṃ bhārgavadaivodāsavāddhryaśveti . śunakānāṃ bhārgavaśaunaka-
    gātrsamadeti . gautamānāmāṅgirasāyāsyagautameti utathyānā-
    māṅgirasautathyagautameti . rāhugaṇānāmāṅgirasarāhugaṇa-
    gautameti . somarājikīnāmāṅgirasasaumarājigautameti .
    vāmadevānāmāṅgirasavāmadevagautameti . vṛhadukthānāmāṅgi-
    rasabārhadukthagotameti . pārṣadaśvānāmāṅgirasapārṣadaśvavairū-
    peti . aṣṭādaṃṣṭrā ityeke bruvate atītyāṅgirasam . aṣṭā-
    daṃṣṭrāpaurukutsatrāsadasyaveti . ṛkṣāṇāmāṅgirasavārhaspatyabha-
    radvājavāndanamātṛvacaseti . kakṣīvatāmāṅgirasagautamauśi-
    jakākṣīvateti . dīrghatamasāmāṅgirasautathyadairghatamaseti .
    bhāradvājāgniveśyānāmāṅgirasavārhaspatyabhāradvājeti . mudga-
    lānāmāṅgirasabhārmyaśvamaudgalyeti . tārkṣyaṃ haike bruvate
    atītyāṅgirasaṃ tārkṣyabhārmyaśvamaudgaleti . viṣṇu-
    vṛddhānāmāṅgirasapaurukutsatrāsadasyaveti . gargāṇāmāṅgirasa
    vārhaspatyabhāradvājagargaśainyeti . āṅgirasaśainyagārgeti
    vā . haritakutsapiṅgaśāṅkhadarbhabhaimagavānām āṅgirasā-
    mbarīṣayauvanāśveti saṅkṛtipūtimāṣataṇḍiśaṅkhabhaumagavā-
    nām āṅgirasagauruvītasāṃkṛtyeti . śāktigauruvīta
    sāṃkṛtyeti vā . kāṇvānāmāṅgirasājamīḍhakāṇveti .
    ghoramihaike bruvate atītyājamīḍham . āṅgirasaghora-
    kāṇveti . kapīnāmāṅgirasāmakṣayyavārkṣayyeti . atha
    śauṅgaśaiśirayaḥ . bharadvājāḥ syuḥ śuṅgāḥ katāḥ śaiśirayaḥ .
    teṣāmubhayataḥ pravṛṇīte ekamitarodvāvitaraḥ trīnitaraḥ .
    na hi caturṇāṃ pravaro'sti na pañcānām . āṅgirasavārha-
    spatyabhāradvājetyādi . kapī prasiddhāvuditāviha dvau svatantra
    ekastvaparo'svatantraḥ . tatra svatantrasya kapervivāhaṃ mitho
    bharabhājakulena cāhuḥ . athātrīṇāmātreyārcanānasaśyā-
    vāśveti . gaviṣṭhirāṇāmātreyagāviṣṭhirapaurvatitheti .
    vikitagālavakālavamanutantukuśikānāṃ vaiśvāmitradeva-
    rātaudaleti . śraumatakāmakāyanānāṃ vaiśvāmitradevaśrava-
    sadaivodāseti . dhanañjayānānāṃ vaiśvāmitramādhucchandasa
    dhānañjayeti . ajānāṃ vaiśvāmitramādhucchandasarauhi-
    ṇeti . pūraṇavāridhāpayantānāṃ vaiśvāmitradevarātapaurā-
    ṇeti . katānāṃ vaiśvāmitrakātyākṣīleti . aghamarṣaṇārnā
    vaiśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi . reṇūnāṃ vaiśvāmitragāthina-
    raiṇaveti . veṇūnāṃ vaiśvāmitragāthinavaiṇaveti . śā-
    laṅkāyanaśālākṣalohitākṣalohitajahnūnāṃ vaiśvāmitra-
    mādhucchandasadhānañjayeti śālaṅkāyanakauśiketi vā . kā-
    śyapānāṃ kāśyapāvatsārāsiteti . nidhruvāṇāṃ kāśyapā-
    vatsāranaidhruveti . rebhāṇāṃ kāśyapāvatsāraraibhyeti . śāṇḍi-
    lānāṃ kāśyapāvatsāradaivaleti śāṇḍilāsitadaivaleti vā .
    vāsiṣṭhavasiṣṭhānāṃ yo'nyaupamanyuparāśarakuṇḍinebhyaḥ . upa-
    manyūnāṃ vāsiṣṭhābharadvasvindrapramadeti . parāśarāṇāṃ vāsiṣṭha-
    śaktiparāśareti . kuṇḍinānāṃ vāsiṣṭhamaitrāvaruṇa-
    kauṇḍinyeti . agastīnāmāgastyadārḍhācyutedhmavāheti .
    somavāhānāmāgastyadārḍhyacyutasaumavāheti . purohitapravaro
    rājñām . atha yadi sārṣṭyaṃ pravṛṇīran . mānaveḍa-
    paurūravaḥkutseti śastrāṇi . tānyadakṣiṇāni . teṣāmante
    jyotiṣṭomaḥ pṛṣṭyaśamanīyasahasradakṣiṇaḥ . anyo vā
    prajātadakṣiṇaḥ . dakṣiṇācetā pṛṣṭvā śamanoyeranniti vijñā-
    yate . sa eva hetuḥ prakṛtibhāve . “bhṛgūṇāṃ na vivāho-
    'sti caturṇṇāmāditomithaḥ . śainādayastrayasteṣāṃ vivāho
    mitha iṣyate . yasmāt vai gautamādīnāṃ vivāhoneṣyate
    mithaḥ . dīrghatamastathautathyaḥ kakṣīvāṃścaiva gotrajaḥ .
    bharadvājāgnivaiśyarkṣāḥ śauṅgāḥ kātyāśca śaiśirāḥ . ete
    samānagotrāḥ syurgargāneke vadanti vai . pṛṣadaśvāmudgalā
    viṣṇuvṛddhāḥ kāṇvo'gastyo hāritaḥ saṅkṛtiśca . yaska-
    ścaiṣāṃ mitha iṣṭovivāhaḥ sarvairanyairjāsadagnyādibhiśca .
    dvyārṣeyāṇāṃ tryārṣeyasannipāte na vivāhaḥ . tryārṣeyāṇāṃ
    pañcārṣeyasannipāte na vivāhaḥ . “ete samānagotrāḥ
    syurviśvāmitro'nuvarttate . atrayaśca vasiṣṭhāśca kaśyapāśca
    pṛthak pṛthak . jamadagnirgautamaśca bharadvājo'trayastathā .
    viśvāmitraḥ kaśyapaśca vasiṣṭho'gastayo'ṣṭamāḥ” . saptānā-
    mṛṣīṇāmagastyaṣṭamānāṃ yadapatyaṃ tadgotramityācakṣate
    “ekaeva ṛṣiryāvat pravareṣvanuvarttate . tāvat samānagotrāḥ
    syurbhṛgumaṅgirasaṃ vinā . vasiṣṭhau dvau ca vijñeyau brahma-
    putro'tha śāpataḥ . maitrāvaruṇirityeva vāsiṣṭhovi-
    grahāntarāt . brahmātmajācchaktiparāśaravyāsaśukādayaḥ .
    jñeyo vivekastvanayordvitīyāt kuṇḍinādayaḥ . ataeva
    bhinnaśarīratvāt bhinnagotrapravaratvācca vasiṣṭhavāsiṣṭhagaṇayo-
    rvivāhaḥ . jāmadagnyaviśvāmitrāṇāṃ devarātavarjaṃ sarvatra
    vivāhaḥ . atriviśvāmitrāṇāṃ dhanañjayavarjaṃ sarvvatra
    vivāhaḥ iti” pravaranirṇṇayaḥ .

    atha sautrapravarāḥ tatraiva “jāmadagnyāvītahavyāgārtsa
    madā vādhyraśvāvainyā gautamāḥ bharadvājāḥ kapayohārītāḥ
    kāṇvā virūpā maudgalā viṣṇuvṛddhā ātra yā viśvā-
    mitrāḥ kaśyapā vāsiṣṭhā āgastyā ityaṣṭādaśa gaṇāḥ
    syuḥ . āditaḥ pañcagaṇā bhṛgavo bhavanti . bhṛgujāma-
    dagnyā vatsaśrīvatsacyavanāpnavānāḥ . aurvvasāvarṇi-
    jīvantijāvālyatiśāṭyāyanavairohitthāvaṭamaṇḍuprācīnayo-
    gyārṣṭiṣeṇānāṃ bhṛgavo na mitho vivāhyāḥ . vīta-
    havyayāskavādhūlamaunamaukasāvedasā bhṛgavo na mitho vi-
    bāhyāḥ . gārtsamadaśaunakau bhārgavau na mitho vivāhyau .
    vādhryuśvamitrayavau bhārgavau na mitho vivāhyau . vaiṇya-
    pārthau bhārgavau na mitho vivāhyau . āṅgirasāyā-
    syautathyauśijakākṣīvatavāmadevavṛhadukthyāntā gautamā
    na mitho vivāhyāḥ . āṅgirasavārhaspatyabhāradvāja-
    kukkuṭāgniveśyaujjāpanasarvastambastambaśuṅgakataśaiśiripakṣiṛ-
    kṣavāndanamātṛvacasasvatantrakapigārgyakapiśainyāntā bhara-
    dvājā na mitho vivāhyāḥ . āṅgirasakathyamahā-
    yokṣājaḥ kathavaṃśyā na mitho vivāhyāḥ . āṅgirasamauha-
    pitāmbarīṣayauvanāśvamāndhātṛśaṅkhapiṅgadarbhakutsahāritāḥ na
    mitho vivāhyāḥ . āṅgirasājamīḍhakaṇvā na mitho
    vivāhyāḥ . āṅgirasavirūpapṛṣadaśvarathītarāṣṭādaṃṣṭrā
    virūpāḥ na mitho vivāhyāḥ . āṅgirasamaudgalyaṛkṣa-
    vomudgalā na mitho vivāhyāḥ . āṅgirasaviṣṇuvardhana-
    trāsadasyavāghamarṣaṇabhadraṇamadraṇavādarāyaṇaupamityaupagavisātya-
    kisātyakāmyāruṇinitundayāviṣṇuvardhā na mitho vivāhyāḥ
    ātreyārcanānasaśyāvāśvagaviṣṭhiradhanañjayātithisumaṅgalavāma-
    rathyavījavāpyamudgalāntā ātreyā na mitho vivāhyāḥ .
    viśvāmitradevarātacikitamanudantvaulakibālakiyajñavalkolū-
    kalavṛhadagnibabhruśālaliśyālāyanaśyālaṅkāyanakālava vauda-
    raśraumatakāmakāyanadaivaśravasājyamādhucchandasadhanañjayāṣṭakalo-
    hitapūraṇapāridhāyāghamarṣaṇakauśikakatasūnupanasadhūmrajaṭharavā-
    valaukahavyāgnidaivyantā viśvāmitrā na mitho vivāhyāḥ .
    kāśyapāvatsāranaidhravarebharaibhaśāṇḍilyaśāṇḍilyadaivarātāsi-
    tāntāḥ kāśyapā na mitho vivāhyāḥ . vasiṣṭhaśakti-
    prarāśaravāsiṣṭhā na mitho vivāhyāḥ . āgastyadārḍhya-
    cyutedhmavāhadārbhavāhasāmbhavāhasomavāhayajñavāhāntā aga-
    stayo na mitho vivāhyāḥ” . evaṃ pravarajñānasya vivāho-
    payogitoktā . asya homaviśeṣopayogitā'pi ārṣeyaśabde
    vakṣyate . nirṇṇayasindhau atra kaścidviśeṣa ukto yathā .
    “atha gotrāṇi pravarāścocyante . tatra baudhāyanaḥ go-
    trāṇāṃ tu sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca ūnapañcāśadevaiṣāṃ
    pravarā ṛṣidarśanāt” .

    “tatra sapta bhṛgavaḥ vatsā vidā ārṣṭiṣeṇā yaskā
    mitrayavāvainyāḥ śunakā iti 7 . vatsānāṃ bhārgavacyabanā-
    pnavānaurvajāmadagnyeti 1 . bhārgavaurvajāmadagnyeti vā
    bhārgavacyavanāpnavāneti vā . vidānāṃ pañca bhārgavacyava-
    nāpnavānorvavaideti 2 . bhārgakaurvajāmadagnyeti vā etau
    dvau jāmadagnyasaṃjñau . ārṣṭiṣeṇānām mārgavacyavanā-
    pnavānārṣṭiṣeṇānūpeti . bhārgavārṣṭiṣeṇānūpeti vā .
    eṣāntrayāṇāṃ parasparamavivāhaḥ . vātsyānām bhārgava-
    cyavanāpnavāneti vatsapurodhasayoḥ pañca bhārgavacyavanāpna-
    vānavātsyapaurodhaseti . vaijavananimatithayoḥ pañca bhārgava-
    cyavanāpnavānavaijavananaimatitheti . ete trayaḥ kvacit eṣā-
    mapi pūrvairavivāhaḥ . atra tattadgaṇasthāṛṣayo'nyaśca viśeṣa
    statkṛte pravaradarpaṇe jñeyaḥ . yaskānām bhārgavavaitahavya-
    sāvedaseti . mitrayūnām bhārgavavādhyraśvadivodāsati .
    bhārgavacyavanadivodāseti vā vādhyraśvetyeko vā . vainyānāṃ
    bhārgavavainyapārtheti . etaeva śyaitāḥ . śunakānāṃ śuna-
    keti vā gārtsamadeti vā bhārgavagārtsamadeti dvau vā
    bhārgavaśaunahotragārtsamadeti trayo vā . vedaviśvajyotiṣāṃ
    bhārgavavedavaiśvajyotiṣeti . śāṭharamāṭharāṇāṃ bhārgavaśāṭha-
    ramāṭhareti etau dvau kvacit yaskādīnāṃ svagaṇantyaktvā
    sarvairvivāhaḥ . taduktaṃ smṛtyarthasāre “yaskāmitrayavāvainyāḥ
    śunakāḥ pravaraikyataḥ . svaṃ svaṃhitvā gaṇaṃ sarve vivaheyuḥ
    parāvarairiti” .

    “athāṅgirasaḥ te gautamāḥ bharadvājāḥ kevalāṅgirasa-
    śceti tridhā . atra gotamā daśa āyāsyāḥ śaradvantaḥ
    kaumaṇḍādīrghatamasaḥ auśanasaḥ kāreṇupālāḥ rāhu-
    gaṇāḥ somarājakāḥ vāmadevāḥ vṛhadukthāśceti tatrāyā-
    syānām āṅgirasāyāsyagautameti śaradvatām āṅgi-
    rasagautamaśāradvateti . kaumaṇḍānāṃ āṅgirasautathyakākṣī
    vaditi gautamakaumāṇḍeti vā . āṅkirasānāmāyāsyauśija-
    gautamakākṣīvaditi vā āṅgirasautathyagotamauśija-
    kākṣīvaditi vā . āṅgirasauśijakākṣīvaditi trayo vā .
    dīrghatamasām āṅgirasautathyakākṣīvatagautamadairghatamaseti
    āṅgirasautathyadairghatamaseti trayo vā . auśanasānām
    āṅgirasagautamauśanaseti trayaḥ . kāreṇupālānām ā-
    ṅgirasagautamakāreṇupāleti trayaḥ rāhugaṇānāṃ āṅgirasa-
    rāhūgaṇagautameti . somarājakānām āṅgirasasomarā-
    jakagautameti . vāmadevānām āṅgirasavāmadevyagautameti
    vṛhadukthānām āṅgirasavārhadukthagautameti . āṅgi-
    rasavāmadevavārhaduktheti vā . utathyānāmāṅgirasautathya-
    gautameti . auśijānāmāṅgirasauśijakākṣīvadityāpa-
    stamvaḥ . āṅgirasāyāsyauśijagautamakākṣīvaditi kātyā-
    yanaḥ . etau dvau kvacit raghuvāṇām . āṅgirasarāghuvana
    gautameti kecit . tatra mūlaṃ cintyam . eṣāṃ sarveṣāṃ
    gautamānāmavivāhaḥ .

    atha bharadvājāḥ te catvāraḥ . bharadvājā gargā-
    ṛkṣāḥkapaya iti bharadvājānāmāṅgirasavārhaspatyabhāradvā-
    jeti trayaḥ . gargāṇāmāṅgirasavārhaspatyabhāradvāja-
    śainyagārgyeti pañca . āṅgirasaśainyagārgyeti vā antyayo-
    rvyatyayo vā . bhāradvājagārgyaśainyeti vā . gargabhedānām
    āṅgirasataittirakāpibhuveti ṛkṣāṇāṃ kapilānāṃ cāṅgi-
    rasavārhaspatyabharadvājavāndanamātṛvacaseti pañca . āṅgi-
    rasavāndanamātṛvacaseti trayo vā . kapilānāmāṅgirasā-
    mahīyavaṛkṣayaseti . ātmabhuvām āṅgirasabhāradvājavārha-
    spatyamantravarātmabhuveti pañca . ayaṃ kvacit bharadvājānāṃ
    sarveṣāmavivāhaḥ .

    atha kevalāṅgirasaḥ haritānām āṅgirasāmbarī
    ṣayauvanāśveti . ādyomāndhātā vā . kutsānām
    āṅgirasamāndhātṛkautseti . kaṇvānāmāṅgirasājamīḍha-
    kāṇveti āṅgirasaghorakāṇveti vā . rathītarāṇāmā-
    ṅgirasavairūparāthītareti āṅgirasavairūpapārṣadaśveti vā .
    aṣṭādaṃṣṭrapārṣadaśvavairūpeti vā . antyayorvyatyayo vā .
    mudgalānāmāṅgirasabhārmyāśvamaudgalyeti ādyastārkṣyo vā
    āṅgirasatāvimaudgalyeti vā . viṣṇuvṛddhānāmāṅgirasa-
    paurukutsatrāsadasyaveti . eṣāṃ svagaṇaṃ vihāya sarvairvivāho
    bhavati . haritakutsayostu na bhavati .

    athātrayaḥ te catvāraḥ ātreyāḥ vādbhutakāḥ gaviṣṭhirāḥ
    mudgalā iti . ādyānāmātreyārcanānasaśyāvāśveti . vādbhu-
    takānām ātreyārcanānasavādbhutaketi . dhanañjayānām
    ātreyārcanānasadhānañjayeti kvacit . gaviṣṭhirāṇāmātreyā-
    rcanānasagaviṣṭhireti . ātreyagāviṣṭhirapaurvātitheti vā .
    mudgalānāmātreyārcanānasapaurvātitheti . vāmarathyasumaṅgala-
    vaijavāpānāmātreyārcanānasatitheti ātreyārcanānasa-
    gāviṣṭhirevi vā . sumaṅgalānām atrisumaṅgalaśyāvāśveti
    kecit . atreḥ putrikāputrāṇām ātreyavāmarathyapautri-
    keti . atrīṇāṃ sarveṣāmavivāhaḥ .

    atha viśvāmitrāḥ te daśa kuśikāḥ lauhitāḥ raukṣakāḥ
    kāmakāyanāḥ katāḥ dhanañjayāḥ adhamarṣaṇāḥ pūraṇāḥ indra-
    kauśikā iti kuśikānāṃ viśvāmitradevarātaudaleti .
    lauhitārnā viśvāmitrāṣṭakalauhiteti . antyayo-
    rvyartyayo vā vaiśvāmitramādhucchandasāṣṭaketi vā . viśvā-
    mitrāṣṭaketi dvau vā . raukṣakāṇāṃ vaiśvāmitragāthinaraivaṇeti
    vaiśvāmitraraukṣakaraivaṇeti vā . kāmakāyanānāṃ vaiśvā-
    mitradevaśravasadaivataraseti vā . ajānāṃ vaiśvāmitra-
    mādhucchandasājeti vaiśvāmitrāśmarathavādhūleti vā agha-
    marṣaṇānāṃ vaiśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi . pūraṇānāṃ vaiśvā-
    mitrapauraṇeti dvau vā . vaiśvāmitradevarātapūraṇeti vā
    indrakauśikānāṃ viśvāmitrendrakauśiketi dvau . dhanañja-
    yānāṃ viśvāmitramādhucchandasadhānañjayeti . vaiśvāmitra-
    mādhucchandasāghamarṣaṇeti vā katānāṃ vaiśvāmitrakātyākṣī-
    leti ete vaudhāyanoktāḥ . rauhiṇānāṃ vaiśvāmitramā-
    dhucchandasarauhiṇeti . reṇūnāṃ vaiśvāmitragāthinaraiṇa-
    veti . janhūnāṃ vaiśvāmitraśālaṅkāyanakauśiketi . ā-
    śmarathyānāṃ vaiśvāmitrāśmarathyavādhūleti . veṇūnāṃ vaiśvāmitra-
    gāthinavaiṇaveti ete āśvalāyanāmātsyoktāḥ anyaistva-
    nye'pi ṣaḍhgaṇā ūktāḥ te'nyatra tatkṛtau jñeyāḥ eṣāṃ
    viśvāmitrāṇāmavivāhaḥ .

    atha kaśyapāḥ te pañca nidhruvāḥ kaśyapāḥ śaṇḍilāḥ
    rebhāḥ laugākṣayaśca . nidhruvāṇāṃ kāśyapāvatsāranaidhruveti .
    kaśyapānāṃ kāśyapāvatsārāsiteti . rebhāṇāṃ kāśyapāvatsā-
    raibheti . śaṇḍilānāṃ kāśyapāvatsaraśāṇḍilyeti . antya-
    sthāne devalovāsito vā . śāṇḍilāsitadebaleti vā .
    kaśyapāsitadetaleti vā . antyayorvyatyayo vā deva-
    lāsiteti dvau vā . laugākṣīn vakṣyāmaḥ . eṣāṃ kaśya-
    pānāmavivāhaḥ .

    atha vasiṣṭhāḥ te pañca vasiṣṭhāḥ kuṇḍināḥ upamanyavaḥ
    parāśarāḥ jātūkarṇyāśceti . vāsiṣṭhendrapramadābharadvasviti
    vāsiṣṭhetyekaṃ vā . kuṇḍinānāṃ vāsiṣṭhamaitrāvaruṇakauṇḍi-
    nyeti . upamanyūnāṃ vāsiṣṭhendrapramadābharadvasviti .
    vāsiṣṭhābharadvasvindrapramadeti vā . ādyayorvyatyayo vā parā-
    śarāṇāṃ vāsiṣṭhaśāktyapārāśaryeti . jātūkarṇyānāṃ
    vāsiṣṭhānāṃ sarveṣāmavivāhaḥ . antyasyā'tribhiśca .

    athāgastyāḥ te catvāraḥ idhmavāhāḥ sāmbhavāhāḥ
    somavāhāḥ yajñavāhāśceti ādyānām āgastyadārḍhya-
    cyutaidhmavāheti āgastyeko vā . somavāhānām āga-
    styadārḍhyacyutasomavāheti . sāṃbhavāhānāṃ sābhavāho'ntyaḥ
    ādyau pūrvakāveva somavāhānāṃ tadantāstrayaḥ darbhavāhānāṃ
    tadantāstrayaḥ .

    agastīnāmāgastyamāhendramāyobhuveti pūrṇamāsānām
    āgastyapaurṇamāsapāraṇeti . himodakānām āgastyahaimaca-
    rcihaimodaketi . pāṇikānāmāgastyapaināyaka pāṇiketi .
    ete ṣaṭ kvacit . agastīnāṃ sarvveṣāmavivāhaḥ .

    atha dvigotrāḥ śauṅgaśaiśirīṇām āṅgirasavārhaspatya-
    bhāradvājakātyākṣīleti pañca kātyākṣīlayoḥ sthāne śauṅga-
    śaiśirī vā āṅgirasakātyākṣīleti trayo vā eṣāṃ bhara-
    dvājairvviśvāmitraiścāvivāhaḥ . evaṃ kapilānāṃ katānāñca
    saṃkṛtipūtimāṣādīnām āṅgirasagauruvītasāṃkṛtyeti śā-
    tyagauruvītasāṃkṛtyeti vā eṣāṃ svagaṇasthairvasiṣṭhaiḥ śauṅkaśai-
    śirairlaugākṣibhiścāvivāhaḥ . kaśyapairapīti prayogapāri-
    jāte . laugākṣīṇāṃ kāśyapāvatsāravāsiṣṭheti kāśyapā-
    vatsārāsiteti vā ete'harvasiṣṭhā naktaṃ kaśyapāḥ eṣāṃ
    vasiṣṭhaiḥ kaśyapaiḥ saṃkṛtādyaiścāvivāhaḥ . devarātasya jāma-
    dagnyairviśvāmitraiścāvivāha iti prayogapārijāte
    yaduktaṃ bahvṛcaśrutau “yathaivāṅgirasaḥ sannupeyāttava putra-
    tām . āṅgirasojanmanāsyājīgartiḥ śrutaḥkavirittha-
    ṅgirasagaṇasthatvena bhārgavajāmadagnatvasmṛterbādhāt . tena
    pratyakṣaśrutyā harivaṃśādismṛteśca bācāt tena dvau deva-
    rātau eka āṅgirasaḥ śrutyuktaḥ anyo bhārgavaḥ tayoḥ
    kalpabhede'pyāṅgirasena devarātena jāmadagnairbhavatyeva vivāhaḥ
    bhārgaveṇa tu neti tattvam . dhanañjayānāṃ viśvāmitraira-
    tribhiścāvivāhaḥ jātūkarṇyānāṃ vasiṣṭhairatribhiścāvivāhaḥ
    evaṃ dattakrītakṛtrimasvayaṃdattaputrikāputrādīnām utpādaka-
    pālakayoḥ pitrorgotrapravarā varjyā iti pravaramañjarī
    nārāyaṇavṛttiprayogapārijātādayaḥ . atra sarvatropapattayaḥ
    mūlaṃ ca tatkṛte pravaradarpaṇe jñeyamiti dik . kṣatriyavai-
    śyayostu purohitagotrapravarāveveti sarvvasiddhāntaḥ yadyapi
    bahvṛcapariśiṣṭe kapibharadvājayorvivāha uttastathāpi
    “bharadvājāścaṃkapayogargāraukṣāyaṇā ime . catvārī'pi bhara-
    dvājagotraikyānnānviyurmithaḥ . kapigargabharadvājāmithorau-
    kṣāyaṇā dvijāḥ . nodvaheyuḥ sayotratvāt pravaraikyācca
    kutraciditi” smṛtyarthasārādyakteravivāha eva tayoriti
    pravaramañjaryyāṃ yadyapīdamuktam tathāpi bhṛgvaṅgirogaṇeṣu tu
    bhabatyeva yathā bahvṛ pariśiṣṭe baudhāyanaḥ “eka eva-
    ṛṣiryāvatpravareṣvanuvarttate . tāvatsamānagotratvamṛte bhṛgvaṅgi-
    rogaṇāt” mādhavīye smṛtyantaraṃ “pañcānāṃ triṣu sāmānyāda-
    vivāhastriṣu dvayoḥ . bhṛgvaṅgirogaṇeṣvevaṃ śeṣeṣveko'pi
    vārayediti” evaṃ viśvādarśaprayogapārijātācāramādhavīya-
    nirṇṇayasindhuprabhṛtiṣu bhṛgvaṅgirogaṇeṣu pañca praravāṇāṃ
    madhye triṣu sāmye . triṣu pravareṣu dvayoḥ sāmye'pi
    śeṣagotrāṇāmekarṣisāmye'pi samānapravaratvādavivāhyatvaṃ
    siddhametena anyūnānatiriktasaṃjñāsaṃkhyākatvena samānārṣatvaṃ
    yat raghunandanenoktaṃ tannirmūlatvādagrāhyaṃ baudhāyanādismṛti
    viruddhatvāttadarśanavijṛmbhitatvācca evaṃ vatsasāvarṇigo-
    trapravareṣu āpnuvatpravaratvakathanamapi pravaradhyāvājñānavi-
    lasitam . adhikamārṣeyaśabde vakṣyate . ṛṣerayaṃ aṇ .
    ṛṣikṛtasmaraṇe . vede yanmantraṃ yena ṛṣiṇā kalpādau smṛtaṃ
    tanmantrasya tadārṣatvam . “ārṣaṃ chandaśca daivatyaṃ viniyoga-
    stathaiva ca . veditavyaṃ prayatnena brāhyaṇena viśeṣataḥ”
    yogiyā0 .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 90, col. 2.
    *Ārṣa, adj. (“belonging to or named after the ṛṣis”):

    XII, 349 (vidhiḥ).

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 173.
    Ārṣa (I) — a form of marriage; girls to be given in the

    Ganges-Yamuna doab.

    M. 106. 8; Vi. III. 10. 24.
    ☞ vol. 1, p. 173.
    Ārṣa (II) — origin of; when the whole world was in a

    state of cetana-acetana knowledge like the fish in the water,

    the truth influenced by cetana arises with guṇa; kāryam is

    the result of kāraṇa or reason; so also viṣaya is the result of

    viṣayitva and artha of arthitva; by this Mahat and others

    function by degrees.

    Vā. 59. 63-8.

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 105, col. 2.
    [ārṣa , corruption for ārṣabha, adj., q.v.: Bbh

    385.17; Gv 401.8.]

    Puranic Encyclopedia

    ☞ p. 90, col. 2.
    ĀRṢA (M). A form of marriage. Brāhma is the form of

    marriage in which the bride is given to a man of good

    ancestry and fine character. Marriage by giving the

    bride after receiving a pair of cows from the bride-

    groom is called Ārṣa. Prājāpatya is the form of marriage

    in which the bride is given to the man who asks for

    her. When the bride is given with dowry, the marriage

    is known as Āsuram. Marriage with the mutual love and

    consent is Gāndharva. Capturing the bride after a fight

    and marrying her by force is Rākṣasa. Marriage after

    deceiving the bride is called Paiśāca. These are the

    seven types of marriage. According to the author of the

    Smṛti another form of marriage known as DAIVA is

    also mentioned. (Agni Purāṇa, Chapter 154).

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 1, p. 204. ☞ vol. 3, p. 582.