See also ārṣaḥ.
E. ṛṣi and aṇ aff.
ṣī. 1. Referring to the Ṛṣis. 2.
Ordained by or practised by the Ṛṣis,
Man. 3, 21; 12, 106. II. m. A form of
marriage, Man. 3, 53. III. n. Holy
lineage.
mfn. (-rṣaḥ-rṣī-rṣaṃ) Relating or belonging to or derived from a Rishi.
m. (-rṣaḥ) A form of marriage, the father of the bride receiving one
or two pair of kine from the bridegroom.
n. (-rṣaṃ) The Vedas.
f. (-rṣā)
One of the orders of the metres of the Vedas.
E. ṛṣi and aṇ aff.
Respectable, vénérable.
— S. m. paroles ou langage des ṛṣis, c-à-d. du Veda.
Une des formes du mariage; voyez les Lois de Manu.
— S. f. ārṣī le saṃhitā-pāṭha.
ārṣoḍhā- f. femme épousée selon le mode des Ṛṣi.
1) adj. f. ī von den Ṛṣi (d. h. den Liedverfassern des Veda oder andern alten Weisen) herrührend, sie betreffend, archaistisch: vivāha M. 3, 21 (= MBH. 1, 2962). YĀJÑ. 1, 59. dharma M. 3, 29. vidhi MBH. 3, 8525. R. 2, 28, 16. ein Beiw. des R. in den Unterschr. der Capp.; vgl. 6, 102, 34. ārṣādhyāya Ind. St. 1, 68. 2, 19. pratyaya ein an den Namen eines Ṛṣi gefügtes Suffix P. 2, 4, 58. saṃdhi NĪLAK. zu N. 7, 3. ārṣī näml. saṃhitā ṚV. PRĀT. 2, 27. 28. 11, 10. 29.
— 2) m. (mit Ergänz. von vivāha oder dharma) die von den Ṛṣi eingesetzte Heirathsweise (wobei nach M. 3, 29 der Vater der Braut vom Bräutigam einen Stier und eine Kuh oder auch zwei von jedem empfängt) M. 3, 53. 9, 196. ārṣoḍhāja 3, 38.
— 3) n.
a) die Rede eines Ṛṣi, der Liedestext, Veda NIR. 6, 27. 13, 9. ṚV. PRĀT. 11, 28. 29. ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca M. 12, 106. dharmo yasyābhiśaṅkyaḥ syādārṣaṃ vā MBH. 3, 1167.
— b) heilige Abstammung: ā daśamātpuruṣādavyavacchinnamārṣaṃ yasya Sch. zu LĀṬY. in Ind. St. 1, 51. asamānārṣagotrajām YĀJÑ. 1, 53. ST. : die entsprossen ist von einem Manne, der nicht gleichen Namen und gleiche Familie hat.
— c) der Ṛṣi — Ursprung (eines Liedes), Autorschaft Verz. d. B. H. No. 142.
— Vgl. anārṣa und ārṣeya .
1) mahākāvya SĀH. D. 560.
— 2) ĀŚV. GṚHY. 1, 6, 4.
— 1) Adj. (f. ī) von den Ṛṣi herrührend , sie betreffend , archaistisch. pratyaya ein an den Namen eines Ṛṣi gefügtes Suffix. vivāha. = GAUT. 4,8.
— 2) m. die von den Ṛṣi eingesetzte Heirathsweise.
— 3) f. ī = saṃhitāpāṭha.
— 4) n.
— a) die Hymnen der Ṛṣi.
— b) heilige Abstammung.
— c) der Ṛṣi-Ursprung Autorschaft eines heiligen Liedes.
tatraiva atha matāntaram . “sarve samānagotrāḥsyu-
riti gāṇagāriḥ . kathaṃ hyāprīsūktāni bhaveyuḥ . kathaṃ
prayājā ityapi . nānāgotrāḥ syuriti śaunakaḥ . tantrāṇāṃ
vyāpitvāt gṛhapatigotrānvayāviśeṣāt . tasya rāddhi-
ranurāddhiḥ . sarveṣāṃ pravarāstvāvartteran āvāpadharmi-
tvāt . jāmadagnyā vatsādayaḥ pañcārṣeyāḥ . yathā bhārga-
vāpnavānaurvajāmadagnyeti . vatsaśrīvatsayośca tathaiva .
ārṣṭiṣeṇānāṃ bhārgavacyavanāpnuvānaurvārṣṭiṣeṇeti . vidānāṃ
bhārgavacyavanāpnuvānaurvavideti . yāskavādhūlamaulamauka-
śārkarākṣisārṣṭisāvarṇiśālaṅkāyanadaivantyāyanānāṃ bhārgavavai-
tahavyasāvedeti . śainyānāṃ bhārgavaśainyapārtheti . mitra-
yūnāṃ bhārgavadaivodāsavāddhryaśveti . śunakānāṃ bhārgavaśaunaka-
gātrsamadeti . gautamānāmāṅgirasāyāsyagautameti utathyānā-
māṅgirasautathyagautameti . rāhugaṇānāmāṅgirasarāhugaṇa-
gautameti . somarājikīnāmāṅgirasasaumarājigautameti .
vāmadevānāmāṅgirasavāmadevagautameti . vṛhadukthānāmāṅgi-
rasabārhadukthagotameti . pārṣadaśvānāmāṅgirasapārṣadaśvavairū-
peti . aṣṭādaṃṣṭrā ityeke bruvate atītyāṅgirasam . aṣṭā-
daṃṣṭrāpaurukutsatrāsadasyaveti . ṛkṣāṇāmāṅgirasavārhaspatyabha-
radvājavāndanamātṛvacaseti . kakṣīvatāmāṅgirasagautamauśi-
jakākṣīvateti . dīrghatamasāmāṅgirasautathyadairghatamaseti .
bhāradvājāgniveśyānāmāṅgirasavārhaspatyabhāradvājeti . mudga-
lānāmāṅgirasabhārmyaśvamaudgalyeti . tārkṣyaṃ haike bruvate
atītyāṅgirasaṃ tārkṣyabhārmyaśvamaudgaleti . viṣṇu-
vṛddhānāmāṅgirasapaurukutsatrāsadasyaveti . gargāṇāmāṅgirasa
vārhaspatyabhāradvājagargaśainyeti . āṅgirasaśainyagārgeti
vā . haritakutsapiṅgaśāṅkhadarbhabhaimagavānām āṅgirasā-
mbarīṣayauvanāśveti saṅkṛtipūtimāṣataṇḍiśaṅkhabhaumagavā-
nām āṅgirasagauruvītasāṃkṛtyeti . śāktigauruvīta
sāṃkṛtyeti vā . kāṇvānāmāṅgirasājamīḍhakāṇveti .
ghoramihaike bruvate atītyājamīḍham . āṅgirasaghora-
kāṇveti . kapīnāmāṅgirasāmakṣayyavārkṣayyeti . atha
śauṅgaśaiśirayaḥ . bharadvājāḥ syuḥ śuṅgāḥ katāḥ śaiśirayaḥ .
teṣāmubhayataḥ pravṛṇīte ekamitarodvāvitaraḥ trīnitaraḥ .
na hi caturṇāṃ pravaro'sti na pañcānām . āṅgirasavārha-
spatyabhāradvājetyādi . kapī prasiddhāvuditāviha dvau svatantra
ekastvaparo'svatantraḥ . tatra svatantrasya kapervivāhaṃ mitho
bharabhājakulena cāhuḥ . athātrīṇāmātreyārcanānasaśyā-
vāśveti . gaviṣṭhirāṇāmātreyagāviṣṭhirapaurvatitheti .
vikitagālavakālavamanutantukuśikānāṃ vaiśvāmitradeva-
rātaudaleti . śraumatakāmakāyanānāṃ vaiśvāmitradevaśrava-
sadaivodāseti . dhanañjayānānāṃ vaiśvāmitramādhucchandasa
dhānañjayeti . ajānāṃ vaiśvāmitramādhucchandasarauhi-
ṇeti . pūraṇavāridhāpayantānāṃ vaiśvāmitradevarātapaurā-
ṇeti . katānāṃ vaiśvāmitrakātyākṣīleti . aghamarṣaṇārnā
vaiśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi . reṇūnāṃ vaiśvāmitragāthina-
raiṇaveti . veṇūnāṃ vaiśvāmitragāthinavaiṇaveti . śā-
laṅkāyanaśālākṣalohitākṣalohitajahnūnāṃ vaiśvāmitra-
mādhucchandasadhānañjayeti śālaṅkāyanakauśiketi vā . kā-
śyapānāṃ kāśyapāvatsārāsiteti . nidhruvāṇāṃ kāśyapā-
vatsāranaidhruveti . rebhāṇāṃ kāśyapāvatsāraraibhyeti . śāṇḍi-
lānāṃ kāśyapāvatsāradaivaleti śāṇḍilāsitadaivaleti vā .
vāsiṣṭhavasiṣṭhānāṃ yo'nyaupamanyuparāśarakuṇḍinebhyaḥ . upa-
manyūnāṃ vāsiṣṭhābharadvasvindrapramadeti . parāśarāṇāṃ vāsiṣṭha-
śaktiparāśareti . kuṇḍinānāṃ vāsiṣṭhamaitrāvaruṇa-
kauṇḍinyeti . agastīnāmāgastyadārḍhācyutedhmavāheti .
somavāhānāmāgastyadārḍhyacyutasaumavāheti . purohitapravaro
rājñām . atha yadi sārṣṭyaṃ pravṛṇīran . mānaveḍa-
paurūravaḥkutseti śastrāṇi . tānyadakṣiṇāni . teṣāmante
jyotiṣṭomaḥ pṛṣṭyaśamanīyasahasradakṣiṇaḥ . anyo vā
prajātadakṣiṇaḥ . dakṣiṇācetā pṛṣṭvā śamanoyeranniti vijñā-
yate . sa eva hetuḥ prakṛtibhāve . “bhṛgūṇāṃ na vivāho-
'sti caturṇṇāmāditomithaḥ . śainādayastrayasteṣāṃ vivāho
mitha iṣyate . yasmāt vai gautamādīnāṃ vivāhoneṣyate
mithaḥ . dīrghatamastathautathyaḥ kakṣīvāṃścaiva gotrajaḥ .
bharadvājāgnivaiśyarkṣāḥ śauṅgāḥ kātyāśca śaiśirāḥ . ete
samānagotrāḥ syurgargāneke vadanti vai . pṛṣadaśvāmudgalā
viṣṇuvṛddhāḥ kāṇvo'gastyo hāritaḥ saṅkṛtiśca . yaska-
ścaiṣāṃ mitha iṣṭovivāhaḥ sarvairanyairjāsadagnyādibhiśca .
dvyārṣeyāṇāṃ tryārṣeyasannipāte na vivāhaḥ . tryārṣeyāṇāṃ
pañcārṣeyasannipāte na vivāhaḥ . “ete samānagotrāḥ
syurviśvāmitro'nuvarttate . atrayaśca vasiṣṭhāśca kaśyapāśca
pṛthak pṛthak . jamadagnirgautamaśca bharadvājo'trayastathā .
viśvāmitraḥ kaśyapaśca vasiṣṭho'gastayo'ṣṭamāḥ” . saptānā-
mṛṣīṇāmagastyaṣṭamānāṃ yadapatyaṃ tadgotramityācakṣate
“ekaeva ṛṣiryāvat pravareṣvanuvarttate . tāvat samānagotrāḥ
syurbhṛgumaṅgirasaṃ vinā . vasiṣṭhau dvau ca vijñeyau brahma-
putro'tha śāpataḥ . maitrāvaruṇirityeva vāsiṣṭhovi-
grahāntarāt . brahmātmajācchaktiparāśaravyāsaśukādayaḥ .
jñeyo vivekastvanayordvitīyāt kuṇḍinādayaḥ . ataeva
bhinnaśarīratvāt bhinnagotrapravaratvācca vasiṣṭhavāsiṣṭhagaṇayo-
rvivāhaḥ . jāmadagnyaviśvāmitrāṇāṃ devarātavarjaṃ sarvatra
vivāhaḥ . atriviśvāmitrāṇāṃ dhanañjayavarjaṃ sarvvatra
vivāhaḥ iti” pravaranirṇṇayaḥ .
atha sautrapravarāḥ tatraiva “jāmadagnyāvītahavyāgārtsa
madā vādhyraśvāvainyā gautamāḥ bharadvājāḥ kapayohārītāḥ
kāṇvā virūpā maudgalā viṣṇuvṛddhā ātra yā viśvā-
mitrāḥ kaśyapā vāsiṣṭhā āgastyā ityaṣṭādaśa gaṇāḥ
syuḥ . āditaḥ pañcagaṇā bhṛgavo bhavanti . bhṛgujāma-
dagnyā vatsaśrīvatsacyavanāpnavānāḥ . aurvvasāvarṇi-
jīvantijāvālyatiśāṭyāyanavairohitthāvaṭamaṇḍuprācīnayo-
gyārṣṭiṣeṇānāṃ bhṛgavo na mitho vivāhyāḥ . vīta-
havyayāskavādhūlamaunamaukasāvedasā bhṛgavo na mitho vi-
bāhyāḥ . gārtsamadaśaunakau bhārgavau na mitho vivāhyau .
vādhryuśvamitrayavau bhārgavau na mitho vivāhyau . vaiṇya-
pārthau bhārgavau na mitho vivāhyau . āṅgirasāyā-
syautathyauśijakākṣīvatavāmadevavṛhadukthyāntā gautamā
na mitho vivāhyāḥ . āṅgirasavārhaspatyabhāradvāja-
kukkuṭāgniveśyaujjāpanasarvastambastambaśuṅgakataśaiśiripakṣiṛ-
kṣavāndanamātṛvacasasvatantrakapigārgyakapiśainyāntā bhara-
dvājā na mitho vivāhyāḥ . āṅgirasakathyamahā-
yokṣājaḥ kathavaṃśyā na mitho vivāhyāḥ . āṅgirasamauha-
pitāmbarīṣayauvanāśvamāndhātṛśaṅkhapiṅgadarbhakutsahāritāḥ na
mitho vivāhyāḥ . āṅgirasājamīḍhakaṇvā na mitho
vivāhyāḥ . āṅgirasavirūpapṛṣadaśvarathītarāṣṭādaṃṣṭrā
virūpāḥ na mitho vivāhyāḥ . āṅgirasamaudgalyaṛkṣa-
vomudgalā na mitho vivāhyāḥ . āṅgirasaviṣṇuvardhana-
trāsadasyavāghamarṣaṇabhadraṇamadraṇavādarāyaṇaupamityaupagavisātya-
kisātyakāmyāruṇinitundayāviṣṇuvardhā na mitho vivāhyāḥ
ātreyārcanānasaśyāvāśvagaviṣṭhiradhanañjayātithisumaṅgalavāma-
rathyavījavāpyamudgalāntā ātreyā na mitho vivāhyāḥ .
viśvāmitradevarātacikitamanudantvaulakibālakiyajñavalkolū-
kalavṛhadagnibabhruśālaliśyālāyanaśyālaṅkāyanakālava vauda-
raśraumatakāmakāyanadaivaśravasājyamādhucchandasadhanañjayāṣṭakalo-
hitapūraṇapāridhāyāghamarṣaṇakauśikakatasūnupanasadhūmrajaṭharavā-
valaukahavyāgnidaivyantā viśvāmitrā na mitho vivāhyāḥ .
kāśyapāvatsāranaidhravarebharaibhaśāṇḍilyaśāṇḍilyadaivarātāsi-
tāntāḥ kāśyapā na mitho vivāhyāḥ . vasiṣṭhaśakti-
prarāśaravāsiṣṭhā na mitho vivāhyāḥ . āgastyadārḍhya-
cyutedhmavāhadārbhavāhasāmbhavāhasomavāhayajñavāhāntā aga-
stayo na mitho vivāhyāḥ” . evaṃ pravarajñānasya vivāho-
payogitoktā . asya homaviśeṣopayogitā'pi ārṣeyaśabde
vakṣyate . nirṇṇayasindhau atra kaścidviśeṣa ukto yathā .
“atha gotrāṇi pravarāścocyante . tatra baudhāyanaḥ go-
trāṇāṃ tu sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca ūnapañcāśadevaiṣāṃ
pravarā ṛṣidarśanāt” .
“tatra sapta bhṛgavaḥ vatsā vidā ārṣṭiṣeṇā yaskā
mitrayavāvainyāḥ śunakā iti 7 . vatsānāṃ bhārgavacyabanā-
pnavānaurvajāmadagnyeti 1 . bhārgavaurvajāmadagnyeti vā
bhārgavacyavanāpnavāneti vā . vidānāṃ pañca bhārgavacyava-
nāpnavānorvavaideti 2 . bhārgakaurvajāmadagnyeti vā etau
dvau jāmadagnyasaṃjñau . ārṣṭiṣeṇānām mārgavacyavanā-
pnavānārṣṭiṣeṇānūpeti . bhārgavārṣṭiṣeṇānūpeti vā .
eṣāntrayāṇāṃ parasparamavivāhaḥ . vātsyānām bhārgava-
cyavanāpnavāneti vatsapurodhasayoḥ pañca bhārgavacyavanāpna-
vānavātsyapaurodhaseti . vaijavananimatithayoḥ pañca bhārgava-
cyavanāpnavānavaijavananaimatitheti . ete trayaḥ kvacit eṣā-
mapi pūrvairavivāhaḥ . atra tattadgaṇasthāṛṣayo'nyaśca viśeṣa
statkṛte pravaradarpaṇe jñeyaḥ . yaskānām bhārgavavaitahavya-
sāvedaseti . mitrayūnām bhārgavavādhyraśvadivodāsati .
bhārgavacyavanadivodāseti vā vādhyraśvetyeko vā . vainyānāṃ
bhārgavavainyapārtheti . etaeva śyaitāḥ . śunakānāṃ śuna-
keti vā gārtsamadeti vā bhārgavagārtsamadeti dvau vā
bhārgavaśaunahotragārtsamadeti trayo vā . vedaviśvajyotiṣāṃ
bhārgavavedavaiśvajyotiṣeti . śāṭharamāṭharāṇāṃ bhārgavaśāṭha-
ramāṭhareti etau dvau kvacit yaskādīnāṃ svagaṇantyaktvā
sarvairvivāhaḥ . taduktaṃ smṛtyarthasāre “yaskāmitrayavāvainyāḥ
śunakāḥ pravaraikyataḥ . svaṃ svaṃhitvā gaṇaṃ sarve vivaheyuḥ
parāvarairiti” .
“athāṅgirasaḥ te gautamāḥ bharadvājāḥ kevalāṅgirasa-
śceti tridhā . atra gotamā daśa āyāsyāḥ śaradvantaḥ
kaumaṇḍādīrghatamasaḥ auśanasaḥ kāreṇupālāḥ rāhu-
gaṇāḥ somarājakāḥ vāmadevāḥ vṛhadukthāśceti tatrāyā-
syānām āṅgirasāyāsyagautameti śaradvatām āṅgi-
rasagautamaśāradvateti . kaumaṇḍānāṃ āṅgirasautathyakākṣī
vaditi gautamakaumāṇḍeti vā . āṅkirasānāmāyāsyauśija-
gautamakākṣīvaditi vā āṅgirasautathyagotamauśija-
kākṣīvaditi vā . āṅgirasauśijakākṣīvaditi trayo vā .
dīrghatamasām āṅgirasautathyakākṣīvatagautamadairghatamaseti
āṅgirasautathyadairghatamaseti trayo vā . auśanasānām
āṅgirasagautamauśanaseti trayaḥ . kāreṇupālānām ā-
ṅgirasagautamakāreṇupāleti trayaḥ rāhugaṇānāṃ āṅgirasa-
rāhūgaṇagautameti . somarājakānām āṅgirasasomarā-
jakagautameti . vāmadevānām āṅgirasavāmadevyagautameti
vṛhadukthānām āṅgirasavārhadukthagautameti . āṅgi-
rasavāmadevavārhaduktheti vā . utathyānāmāṅgirasautathya-
gautameti . auśijānāmāṅgirasauśijakākṣīvadityāpa-
stamvaḥ . āṅgirasāyāsyauśijagautamakākṣīvaditi kātyā-
yanaḥ . etau dvau kvacit raghuvāṇām . āṅgirasarāghuvana
gautameti kecit . tatra mūlaṃ cintyam . eṣāṃ sarveṣāṃ
gautamānāmavivāhaḥ .
atha bharadvājāḥ te catvāraḥ . bharadvājā gargā-
ṛkṣāḥkapaya iti bharadvājānāmāṅgirasavārhaspatyabhāradvā-
jeti trayaḥ . gargāṇāmāṅgirasavārhaspatyabhāradvāja-
śainyagārgyeti pañca . āṅgirasaśainyagārgyeti vā antyayo-
rvyatyayo vā . bhāradvājagārgyaśainyeti vā . gargabhedānām
āṅgirasataittirakāpibhuveti ṛkṣāṇāṃ kapilānāṃ cāṅgi-
rasavārhaspatyabharadvājavāndanamātṛvacaseti pañca . āṅgi-
rasavāndanamātṛvacaseti trayo vā . kapilānāmāṅgirasā-
mahīyavaṛkṣayaseti . ātmabhuvām āṅgirasabhāradvājavārha-
spatyamantravarātmabhuveti pañca . ayaṃ kvacit bharadvājānāṃ
sarveṣāmavivāhaḥ .
atha kevalāṅgirasaḥ haritānām āṅgirasāmbarī
ṣayauvanāśveti . ādyomāndhātā vā . kutsānām
āṅgirasamāndhātṛkautseti . kaṇvānāmāṅgirasājamīḍha-
kāṇveti āṅgirasaghorakāṇveti vā . rathītarāṇāmā-
ṅgirasavairūparāthītareti āṅgirasavairūpapārṣadaśveti vā .
aṣṭādaṃṣṭrapārṣadaśvavairūpeti vā . antyayorvyatyayo vā .
mudgalānāmāṅgirasabhārmyāśvamaudgalyeti ādyastārkṣyo vā
āṅgirasatāvimaudgalyeti vā . viṣṇuvṛddhānāmāṅgirasa-
paurukutsatrāsadasyaveti . eṣāṃ svagaṇaṃ vihāya sarvairvivāho
bhavati . haritakutsayostu na bhavati .
athātrayaḥ te catvāraḥ ātreyāḥ vādbhutakāḥ gaviṣṭhirāḥ
mudgalā iti . ādyānāmātreyārcanānasaśyāvāśveti . vādbhu-
takānām ātreyārcanānasavādbhutaketi . dhanañjayānām
ātreyārcanānasadhānañjayeti kvacit . gaviṣṭhirāṇāmātreyā-
rcanānasagaviṣṭhireti . ātreyagāviṣṭhirapaurvātitheti vā .
mudgalānāmātreyārcanānasapaurvātitheti . vāmarathyasumaṅgala-
vaijavāpānāmātreyārcanānasatitheti ātreyārcanānasa-
gāviṣṭhirevi vā . sumaṅgalānām atrisumaṅgalaśyāvāśveti
kecit . atreḥ putrikāputrāṇām ātreyavāmarathyapautri-
keti . atrīṇāṃ sarveṣāmavivāhaḥ .
atha viśvāmitrāḥ te daśa kuśikāḥ lauhitāḥ raukṣakāḥ
kāmakāyanāḥ katāḥ dhanañjayāḥ adhamarṣaṇāḥ pūraṇāḥ indra-
kauśikā iti kuśikānāṃ viśvāmitradevarātaudaleti .
lauhitārnā viśvāmitrāṣṭakalauhiteti . antyayo-
rvyartyayo vā vaiśvāmitramādhucchandasāṣṭaketi vā . viśvā-
mitrāṣṭaketi dvau vā . raukṣakāṇāṃ vaiśvāmitragāthinaraivaṇeti
vaiśvāmitraraukṣakaraivaṇeti vā . kāmakāyanānāṃ vaiśvā-
mitradevaśravasadaivataraseti vā . ajānāṃ vaiśvāmitra-
mādhucchandasājeti vaiśvāmitrāśmarathavādhūleti vā agha-
marṣaṇānāṃ vaiśvāmitrāghamarṣaṇakauśiketi . pūraṇānāṃ vaiśvā-
mitrapauraṇeti dvau vā . vaiśvāmitradevarātapūraṇeti vā
indrakauśikānāṃ viśvāmitrendrakauśiketi dvau . dhanañja-
yānāṃ viśvāmitramādhucchandasadhānañjayeti . vaiśvāmitra-
mādhucchandasāghamarṣaṇeti vā katānāṃ vaiśvāmitrakātyākṣī-
leti ete vaudhāyanoktāḥ . rauhiṇānāṃ vaiśvāmitramā-
dhucchandasarauhiṇeti . reṇūnāṃ vaiśvāmitragāthinaraiṇa-
veti . janhūnāṃ vaiśvāmitraśālaṅkāyanakauśiketi . ā-
śmarathyānāṃ vaiśvāmitrāśmarathyavādhūleti . veṇūnāṃ vaiśvāmitra-
gāthinavaiṇaveti ete āśvalāyanāmātsyoktāḥ anyaistva-
nye'pi ṣaḍhgaṇā ūktāḥ te'nyatra tatkṛtau jñeyāḥ eṣāṃ
viśvāmitrāṇāmavivāhaḥ .
atha kaśyapāḥ te pañca nidhruvāḥ kaśyapāḥ śaṇḍilāḥ
rebhāḥ laugākṣayaśca . nidhruvāṇāṃ kāśyapāvatsāranaidhruveti .
kaśyapānāṃ kāśyapāvatsārāsiteti . rebhāṇāṃ kāśyapāvatsā-
raibheti . śaṇḍilānāṃ kāśyapāvatsaraśāṇḍilyeti . antya-
sthāne devalovāsito vā . śāṇḍilāsitadebaleti vā .
kaśyapāsitadetaleti vā . antyayorvyatyayo vā deva-
lāsiteti dvau vā . laugākṣīn vakṣyāmaḥ . eṣāṃ kaśya-
pānāmavivāhaḥ .
atha vasiṣṭhāḥ te pañca vasiṣṭhāḥ kuṇḍināḥ upamanyavaḥ
parāśarāḥ jātūkarṇyāśceti . vāsiṣṭhendrapramadābharadvasviti
vāsiṣṭhetyekaṃ vā . kuṇḍinānāṃ vāsiṣṭhamaitrāvaruṇakauṇḍi-
nyeti . upamanyūnāṃ vāsiṣṭhendrapramadābharadvasviti .
vāsiṣṭhābharadvasvindrapramadeti vā . ādyayorvyatyayo vā parā-
śarāṇāṃ vāsiṣṭhaśāktyapārāśaryeti . jātūkarṇyānāṃ
vāsiṣṭhānāṃ sarveṣāmavivāhaḥ . antyasyā'tribhiśca .
athāgastyāḥ te catvāraḥ idhmavāhāḥ sāmbhavāhāḥ
somavāhāḥ yajñavāhāśceti ādyānām āgastyadārḍhya-
cyutaidhmavāheti āgastyeko vā . somavāhānām āga-
styadārḍhyacyutasomavāheti . sāṃbhavāhānāṃ sābhavāho'ntyaḥ
ādyau pūrvakāveva somavāhānāṃ tadantāstrayaḥ darbhavāhānāṃ
tadantāstrayaḥ .
agastīnāmāgastyamāhendramāyobhuveti pūrṇamāsānām
āgastyapaurṇamāsapāraṇeti . himodakānām āgastyahaimaca-
rcihaimodaketi . pāṇikānāmāgastyapaināyaka pāṇiketi .
ete ṣaṭ kvacit . agastīnāṃ sarvveṣāmavivāhaḥ .
atha dvigotrāḥ śauṅgaśaiśirīṇām āṅgirasavārhaspatya-
bhāradvājakātyākṣīleti pañca kātyākṣīlayoḥ sthāne śauṅga-
śaiśirī vā āṅgirasakātyākṣīleti trayo vā eṣāṃ bhara-
dvājairvviśvāmitraiścāvivāhaḥ . evaṃ kapilānāṃ katānāñca
saṃkṛtipūtimāṣādīnām āṅgirasagauruvītasāṃkṛtyeti śā-
tyagauruvītasāṃkṛtyeti vā eṣāṃ svagaṇasthairvasiṣṭhaiḥ śauṅkaśai-
śirairlaugākṣibhiścāvivāhaḥ . kaśyapairapīti prayogapāri-
jāte . laugākṣīṇāṃ kāśyapāvatsāravāsiṣṭheti kāśyapā-
vatsārāsiteti vā ete'harvasiṣṭhā naktaṃ kaśyapāḥ eṣāṃ
vasiṣṭhaiḥ kaśyapaiḥ saṃkṛtādyaiścāvivāhaḥ . devarātasya jāma-
dagnyairviśvāmitraiścāvivāha iti prayogapārijāte
yaduktaṃ bahvṛcaśrutau “yathaivāṅgirasaḥ sannupeyāttava putra-
tām . āṅgirasojanmanāsyājīgartiḥ śrutaḥkavirittha-
ṅgirasagaṇasthatvena bhārgavajāmadagnatvasmṛterbādhāt . tena
pratyakṣaśrutyā harivaṃśādismṛteśca bācāt tena dvau deva-
rātau eka āṅgirasaḥ śrutyuktaḥ anyo bhārgavaḥ tayoḥ
kalpabhede'pyāṅgirasena devarātena jāmadagnairbhavatyeva vivāhaḥ
bhārgaveṇa tu neti tattvam . dhanañjayānāṃ viśvāmitraira-
tribhiścāvivāhaḥ jātūkarṇyānāṃ vasiṣṭhairatribhiścāvivāhaḥ
evaṃ dattakrītakṛtrimasvayaṃdattaputrikāputrādīnām utpādaka-
pālakayoḥ pitrorgotrapravarā varjyā iti pravaramañjarī
nārāyaṇavṛttiprayogapārijātādayaḥ . atra sarvatropapattayaḥ
mūlaṃ ca tatkṛte pravaradarpaṇe jñeyamiti dik . kṣatriyavai-
śyayostu purohitagotrapravarāveveti sarvvasiddhāntaḥ yadyapi
bahvṛcapariśiṣṭe kapibharadvājayorvivāha uttastathāpi
“bharadvājāścaṃkapayogargāraukṣāyaṇā ime . catvārī'pi bhara-
dvājagotraikyānnānviyurmithaḥ . kapigargabharadvājāmithorau-
kṣāyaṇā dvijāḥ . nodvaheyuḥ sayotratvāt pravaraikyācca
kutraciditi” smṛtyarthasārādyakteravivāha eva tayoriti
pravaramañjaryyāṃ yadyapīdamuktam tathāpi bhṛgvaṅgirogaṇeṣu tu
bhabatyeva yathā bahvṛ pariśiṣṭe baudhāyanaḥ “eka eva-
ṛṣiryāvatpravareṣvanuvarttate . tāvatsamānagotratvamṛte bhṛgvaṅgi-
rogaṇāt” mādhavīye smṛtyantaraṃ “pañcānāṃ triṣu sāmānyāda-
vivāhastriṣu dvayoḥ . bhṛgvaṅgirogaṇeṣvevaṃ śeṣeṣveko'pi
vārayediti” evaṃ viśvādarśaprayogapārijātācāramādhavīya-
nirṇṇayasindhuprabhṛtiṣu bhṛgvaṅgirogaṇeṣu pañca praravāṇāṃ
madhye triṣu sāmye . triṣu pravareṣu dvayoḥ sāmye'pi
śeṣagotrāṇāmekarṣisāmye'pi samānapravaratvādavivāhyatvaṃ
siddhametena anyūnānatiriktasaṃjñāsaṃkhyākatvena samānārṣatvaṃ
yat raghunandanenoktaṃ tannirmūlatvādagrāhyaṃ baudhāyanādismṛti
viruddhatvāttadarśanavijṛmbhitatvācca evaṃ vatsasāvarṇigo-
trapravareṣu āpnuvatpravaratvakathanamapi pravaradhyāvājñānavi-
lasitam . adhikamārṣeyaśabde vakṣyate . ṛṣerayaṃ aṇ .
ṛṣikṛtasmaraṇe . vede yanmantraṃ yena ṛṣiṇā kalpādau smṛtaṃ
tanmantrasya tadārṣatvam . “ārṣaṃ chandaśca daivatyaṃ viniyoga-
stathaiva ca . veditavyaṃ prayatnena brāhyaṇena viśeṣataḥ”
yogiyā0 .
XII, 349 (vidhiḥ).
385.17; Gv 401.8.]