āptakāma
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 917, col. 2.
āpta-kāma (maḥ-mā-maṃ) a. Satisfied;
having obtained one's wishes.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 142, col. 2.
āpta—kāma mfn. one who has gained his wish, satisfied
☞
p. 142, col. 2.
(in
phil.) one who knows the identity of Brahman and Ātman
☞
p. 142, col. 2.
āpta—kāma m. the supreme soul,
T.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 96, col. 3.
āptákāma Adj. der seinen Wunsch erlangt hat, Śat. Br. 14, 7, 1, 21.
Vācaspatyam
☞
p. 746, col. 2.
āptakāma tri0 āptaḥ prāptaḥkāmoyena . 1 brahmātmaikyāvaga-
ntari yathā cāsyāptakāmatvaṃ tathoktaṃ pṛ0 upa0 bhāṣyayoḥ .
“tadvā asyaitadaticchandā apahatapāpmā'bhayaṃ rūpam .
tadyathā priyayā striyā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiñcana veda
nāntaramevāyaṃ puruṣaḥ prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhyaṃ
kiñcana veda nāntaram . tadvā asyaitadāptakāmamakāmaṃ rūpaṃ
śokāntaram . atra pitā'pitā bhavati mātā'mātā
lokā alokā devā adevā vedā avedāḥ . atra steno-
'steno bhavati bhrūṇahā'bhrūṇahā cāṇḍālo'cāṇḍālaḥ
paulkaso'paulkasaḥ śramaṇo'śramaṇastāpaso'tāpaso'nanvāgataṃ
pāpena tīrṇo hi tadā sarvvāñchokān hṛdayasya bhavati” vṛ0 u0
“idānīṃ yo'sau sarvātmabhāvo mokṣo vidyāphalaṃ kriyā-
kārakaphalaśūnyaṃ sa pratyakṣato nirddiśyate . yatrāvidyā-
kāmakarmmāṇi na santi tadetatprastutaṃ “yatra supto na
kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyatīti” . tadvā
asya rūpam . yaḥ sarvātmabhāvaḥ so'sya paramo loka i-
tyuktastadaticchandā aticchandamityarthaḥ rūpaparatvāt . chandaḥ
kāmo'tigataḥ chando'min rūpe tadaticchandaṃ rūpam .
anyo'sau asantaḥ chandaḥśabdo gāyatryādicchandovācī .
ayantu kāmavacano'taḥ kharānta eva . tathāpyaticchandā
iti pāṭhaḥ svādhyāyadharmmo draṣṭavyaḥ . asti ca loke kāma-
vacanaprayuktaḥ chandaśabdaḥ svacchandaḥ paracchandaityādau . a-
to'ticchandamityevamucitaṃ kāmavarjjitametadrūpamityasminnarthe .
tathā'pahatapāpmā pāpmaśabdena dharmādharmavucyate . “pā-
pamabhiḥ saṃsṛjyate” “pāpmanī vijahāti” ityuktatvāt .
apahatapāpma dharmmādharmmavarjitamityetat . kiñcābhayam bhayaṃ
hi namāvidyākāryyam “avidyayā bhayaṃ manyata” iti
hyuktam . tatkāryyadvāreṇa kāraṇapratiṣedho'yam abhayaṃ rūpa-
mityavidyāvarjitamityetat . yadetadvidvāphalaṃ sarvātmabhā-
vastadetadaticchandāpahatapāpmābhayaṃ rūpaṃ sarvvasaṃsāradharmma-
varjjitamato'bhayaṃ rūpametat . idañca pūrvvamevopanyastamatī-
tānantarabrāhmaṇasamāptau . “abhayaṃ vai janaka prāpto'si”
ityāgamataḥ . iha tu tarkataḥ prapañcitam darśitāgamārthapra-
tyayadārḍhyāya . ayamātmā svayaṃcaitanyajyotiḥkhabhāvaḥ sarvva
svena caitanyajyotiṣāvabhāsayati . “sa yattatra kiñci-
tpaśyati ramate carati jānāti ca” ityuktam . ataḥ sthita-
ñcaitannyāyato nityasvarūpaṃ caitanyajyotiṣṭvamātmanaḥ . sa
yadyātmātrāvinaṣṭaḥ svenaiva rūpeṇa varttate kasmādayamahama-
smītyātmānaṃ vā bahirvemāni bhūtānīti jāgratsvapnayoriva
na jānātītyatrocyate . śṛṇvatrājñānahetum ekatvamevā-
jñānahetustatkatham? ityucyate . dṛṣṭāntena hi pratyakṣībhavati
vivakṣito'rtha ityāha . tat tatra yathā loke priyayeṣṭayā
striyā sampariṣvaktaḥ samyak pariṣvaktaḥ kāmayantyā kāmukaḥ
sanna bāhyamātmanaḥ kiñcana kiñcidapi na veda matto'nyadva-
stviti . na cāntaramayamahamasmi sukhī duḥkhī ceti
apariṣvaktastu tayā pravibhakto jānāti . sarvvameva bāhya-
mābhyantarañca . pariṣvaṅgottarakālantvekatvāpatterna jānāti .
evameva yathādṛṣṭānto'yaṃ puruṣaḥ kṣetrajño bhūtamātrāsaṃsargataḥ
saindhavakhilyavat pravibhakto jalādau candrādiprativimbavatkā-
ryyakaraṇa iha praviṣṭaḥ so'yaṃ puruṣaḥ prājñena paramārthena
svābhāvikena svenātmanā pareṇa jyotiṣā sampariṣvaktaḥ
samyak pariṣvakta ekībhūto nirantaraḥ sarvātmā na bāhyaṃ
kiñcana vastvantaraṃ nāpyāntaramātmanyayamahamasmi sukhī
duḥkhī veti veda tatra caitanyajyotiḥsvābhāvatve kasmādiha
na jānātīti yadaprākṣīstatrāyaṃ heturmayoktaḥ . ekatvaṃ
yathā strīpuṃsayoḥ sampariṣvaktayoḥ . tatrārthānnānātvaṃ vi-
śeṣavijñānaheturityuktaṃ bhavati . nānātve ca kāraṇamātmano-
vastvantarasya pratyupasthāpikāvidyetyuktaṃ tatra cāvidyāyā yadā
pravivikto bhavati tadā sarveṇaikatvamevāsya bhavati . tataśca jñā
najñeyādikārakavibhāge'sati kuto viśeṣavijñānaprādurbhāvaḥ
kāmo bā sambhavati svābhāvike svarūpastha ātmajyotiṣi .
yasmādevaṃ sarvvaikatvamevāsya rūpamatastadvai asyātmanaḥ svayaṃ
jyotiḥ svabhāvasyaitadrūpamāptakāmaṃ yasmātsamastametattasmā-
dāptāḥ kāmā asminrūpe tadidamāptakāmaṃ yasya hyanya-
tvena prayibhaktaḥ kāmastadanāptakāmaṃ bhavati . yathā jāgari-
tāvasthāyāṃ devadattādirūpam . na tvidaṃ tathā kutaścitpra-
vibhajyate'tastadāptakāmaṃ bhavati . kimanyasmādvastvantarānna
pravibhajyate āhosvidātmaiva tadvastvantaramata āha . nā-
nyadastyātmanaḥ . katham? yataḥ ātmakāmamātmaiva kāmā yasmi-
nrūpe ye'tra pravibhaktā ivānyatvena kāmyamānā yathā jāgra-
tsvapnayoste'syātmaivānyatvapratyupasthāpakahetoravidyāyā abhā-
vādātmakāmamata evākāmametadrūpaṃ kāmyaviṣayābhāvāccho-
kāntaraṃ śokacchidraṃ śokaśūnyamityetacchokamadhyamiti
vā sarvathāpyaśokametadrūpaṃ śokavarjjitamityarthaḥ . prakṛtaḥ
svayaṃjyotirātmā avidyākāmakarmmavinirmmukta ityuktam .
asaṅgatvādātmana āgantukatvācca teṣāṃ, tatraivāśaṅkā jā-
yate caitanyasvabhāvatve satyapyekībhāvānna jānāti strīpuṃ-
sayoriva sampariṣvaktayārityuktam . tatra prāsaṅgikameta-
duktaṃ kāmakarmādavat svayaṃ jyotiṣṭvamapyāsyātmano na
svabhāvaḥ . yasmāt samprasādenopalabhyata ityāśaṅkāyāṃ
prāptāyāṃ tannirākaraṇāya strīpuṃsayordṛṣṭāntopādānena
vidyamānasyaiva svayaṃjyotiṣṭvasya suṣupte'grahaṇamekībhāvā-
ddhetorna tu kāmakarmādivadāgantukam . ityetatprāsaṅgikama-
bhidhāya yatprakṛtaṃ tadevānupravarttayati . atra caitatprakṛta-
mavidyākāmakarmavinirmuktameva tadrūpam . yatsuṣupta ā-
tmano gṛhyate pratyakṣata iti tadetadyathābhūtamevābhihitaṃ
sarvasambandhādhīnametadrūpamiti . tasmādatraitasmin suṣuptasthā-
ne'ticchandāpahatapāpmābhayametadrūpaṃ tasmādatra pitā janakaḥ
tasya ca janayitṛtvādyatpitṛtvaṃ putraṃ prati tatkarmanimittaṃ
tena ca karbhaṇā'yamambaddho'smin kāle, tasmātpitā putra-
sambandhanimittasya karmaṇo vinirmuktatvāt pitapyapi-
tā bhavati . tathā putro'pi pituraputro bhavatīti sāma-
rthyādgamyate ubhayorhi sambandhanimittaṃ karma . tadayama-
tikrānto varttate'pahatapāpmeti hyuktam . tathā mātā-
'mātā . lokāḥ karmaṇā jetavyā jitāśca tatkarma-
sambandhābhāvāllokā alokāḥ . tathā devāḥ karmāṅgabhūtāsta-
tkarmasambandhātyayādevādevāḥ . tathā vedāḥ sādhyasā-
dhanasambandhavidhāyakāḥ brāhmaṇalakṣaṇā mantralakṣaṇāścābhi-
dhāyakatvena karmāṅgabhūtā adhītā adhyetavyāśca karma-
nimittameva sambadhyante puruṣeṇa . tatkarmātikramaṇāde-
tasmin kāle vedā apyavedāḥ sampadyante . na kebalaṃ
śubhakarmasambandhātītaḥ . kintarhi aśubhairapyatyantaghoraiḥ karma-
bhirasambaddha evāyaṃ varttata ityetamarthamāha atra steno brāhmaṇa-
suvarṇaharttā bhrūṇahāsahapāṭhādavagamyate . sa tena boreṇa
karmmaṇaitasmin kāle vinirmukto bhavati . yenāyaṃ karmaṇā
mahāpātakī stena ucyate tathā bhrūṇahā'bhrūṇahā tathā
cāṇḍālo na kevavyaṃ pratyutpannenaiva karmaṇā vinirmuktaḥ .
kiṃ tarhi sahajenāpyatyantanikṛṣṭajātiprāpakeṇāpi vini-
rmukta evāyam . caṇḍāṃlo nāma śūdreṇa brāhmaṇyāsu-
tpannaḥ caṇḍāla eva cāṇḍālaḥ sa jātinimittena
karmaṇā'sambaddhatvādacāṇḍālo bhacati . paulkasaḥ pul-
kasa eva paulakasaḥ śūdreṇaiva kṣatriyāyāmutpannaḥ . tathā
so'pyapaulkaso bhavati . tathā śubhalakṣaṇaiśca karmabhirasa-
mbaddho bhavatītyucyate . śramaṇaḥ parivrāṭ yatkarmanimitto
bhavati sa tena vinirmuktatvādaśramaṇaḥ . tathā tāpaso
vānaprastho'tāpasaḥ . sarvveṣāṃ varṇāśramādīnāmupalakṣaṇā-
rthamubhayorgrahaṇaṃ kiṃ bahunā . ananvāgataṃ na anvāgatamana-
nvāgatamasambaddhamityetat puṇyena śāstravihitena karmmaṇā .
tathā pāpena vihitākaraṇapratiṣiddhakriyālakṣaṇena rupapara-
tvānnapuṃsakaliṅgam . abhayaṃ rūpamiti hyanuvarttate . kiṃ
punarasambaddhatve kāraṇamiti taddheturucyate . tīrṇo'ti-
krānto hi yasmādevaṃrūpastadā tasmin kāle sarvāñcho-
kān śokāḥ kāmā iṣṭaviṣayaprārthanāḥ te hi tadviṣaya-
viyoge śokatvamāpadyante . iṣṭaṃ hi viṣayamaprāptaṃ viyuktaṃ
coddiśya cintayānastadguṇān santapyate puruṣo'taḥ śoko
ratiḥ kāma iti paryyāyāḥ . yasmāt sarvakāmātīto
hyatrāyaṃ bhavati . na kañcana kāmaṃ kāmayate atichandā
iti hyuktaṃ tatprakriyāpatito'yaṃ śokaśabdaḥ kāmavacana
eva bhavitumarhati . kāmaśca karmaheturvakṣyati hi . “sa
yathākāmo bhavati tatkraturbhavati yatkraturbhavati tatkarma kuruta”
iti ataḥ sarvakāmātitīrṇṇatvādyuktamuktamananvāgataṃ puṇye-
netyādi . hṛdayasya hṛdayamiti puṇḍarīkākāro māṃsa-
piṇḍastatsthamantaḥkaraṇaṃ buddhirhṛdayamityucyate tātsthyā-
nmañcākrośanavat . hṛdayasyabuddherye śokābuddhisaṃśrayā hi te .
“kāmaḥ saṃkalpo vicikitsetyādi” “sarvaṃ mana eva” ityuktatvāt
vakṣyati ca “kāmā ye'tra hṛdi śritāḥ” ātmasaṃśrayabhrāntya-
panodāya hīdaṃ vacanam . “hṛdi śritā hṛdayakośā”
iti ca . hṛdayakāraṇasambandhātītaścāyamasbhin kāle'ti-
krāmati mṛtyorūpāṇīti hyuktam . hṛdayasambandhātīta-
tvāttatsaṃśrayakāmasambandhātīto bhavatīti yuktataraṃ vacanam .
ye tu vādinaḥ hṛdi śritāḥ kāmā vāsanāśca hṛdayasamba-
ndhinamātmānamupasarpyopaśliṣyante . hṛdayaviyoge'pi cā-
tmanyavatiṣṭhante puṭatailasthaiva puṣpādigandha, ityāca-
kṣate . teṣāṃ “kāmaḥ saṃkalpaḥ” “hṛdaye hyeva rūpāṇi” hṛda-
yasya śokā “ityādīnāṃ vacanānāmānathekyameva . hṛdayaka-
raṇotpādyatvāditi cet na hṛdi śritā iti viśeṣa-
ṇāt . na hi hṛdayasya karaṇamātratve hṛdi śritā iti
vacanaṃ samañjasam . hṛdaye hyeva rūpāṇi pratiṣṭhitānīti
ca . ātmaviśuddheśca vivakṣitatvāddhṛcchrayaṇavacanaṃ yathārthameva
yuktam . “dhyāyatīva lelāyatīveti ca” śruteranyārthāsambha-
vāt . “kāmā ye'sya hṇadi śritā” iti viśeṣaṇādātmā-
śrayā api santīti cet na anāśritāpekṣatvat na
cāśrayāntaramapekṣyate hṛdīti viśeṣaṇaṃ kintarhi? ye hṛdya-
nāśritāḥ kāmāstānapekṣya viśeṣaṇam . ye tvaprarūḍhā bha-
viṣyā bhūtāḥ svapratipakṣato nivṛttāste naiva hṛdi śritāḥ,
sambhāvante ca te . ato yuktaṃ tānapekṣya viśeṣaṇam . ye
prarūḍhā varttamānādiviṣaye te sarve pramucyante iti . ta-
thāpi viśeṣaṇānarthakyamici cet na teṣu yatnādhikyā-
ddheyārthatvāt . itarathā'śrutamaniṣṭañca kalpitaṃ syādātmā-
śrayatvañca kāmānām . “na kañcana kāmaṃ kāmayata” iti
prāptapratiṣedhādātmāśrayatvaṃ kāmānāṃ śrutameveti cet
na “sudhīḥ svapnobhūtveti” paranimittatvāt kāmāśrayatvaprāpteḥ
asaṅgavacanācca . na hi kāmāśrayatve'saṅgavacanamupapadyate .
saṅgaśca kāma ityavocāma . ātmakāma iti śruterātmaviṣaye'sya
kāmī bhavatīti cet na vyatiriktakāmanābhāvārthatvāttasyāḥ,
vaiśeṣikāditantranyāyopapannamātmanaḥ kāmādyāśrayatvamiti
cet na hṛdi śritā ityādiviśeṣaśrutivirodhādanape-
kṣyāstāvaiśeṣikāditantropapattayaḥ śrutivirodhe nyāyābhāsa-
tvopagamāt svayaṃjyotiṣṭvabādhanācca . kāmādīnāñca svapne
kevaladṛśimātraviṣayatvāt svayaṃjyotiṣṭvaṃ siddham sthitañca
bādhyetātmasamavāyitve . dṛśyatvānupapatteścakṣurgataviśeṣa-
vat . draṣṭurhi dṛśyamarthāntarabhūtamiti draṣṭuḥ svayaṃjyotiṣṭvaṃ
siddham tadbādhitaṃ syādyadi kāmādyāśrayatvaṃ parikalpyeta .
sarvaśāstrapratiṣedhācca . parasyaikadeśakalpanāyāṃ kāmādyā-
śrayatve ca sarvvaśāstrārthajātaṃ kupyeta . etacca vistareṇa
caturthe'vocāma . mahatā hi prayatnena kāmādyāśrayatvakalpanāḥ
pratiṣeddhavyāḥ . ātmanaḥ pareṇaikatvaśāstrārthasiddheḥ . tat-
kalpanāyāṃ punaḥ kriyamāṇāyāṃ śāstrārtha eva bādhitaḥ
syāt . yathecchādīnāmātmadhametvaṃ kalpayanto vaiśeṣikā
naiyāyikāścopaniṣacchāstrārthena na saṅgacchante tatheyamapi
kalpanopaniṣacchāstrārthabādhanānnādaraṇīyā” .
“kāmamaya evāyaṃ puruga iti yathākāmo bhavati tat-
kraturbhavati yatkraturbhavati tat karmma kurute yat karma
kurute tadabhisampadyate” ityupakramya “tadeva saktaḥ saha karma-
ṇaiti liṅgaṃ manoyatra niṣaktamasya . prāpyāntaṃ karmaṇastasya
yat kiñceha karotyayam . tasmāllokāt punaretyanmai lokāya
karmaṇe” iti ślokamudāhṛtya “iti nu kāmayamāna” ityuktyā
kāmayamānasyaiva janmādihetutvamuktvā
“athākāmayamānoyo'kāmoniṣakāma āptakāma ātma-
kāmona tasya prāṇāhyutkrāmanti brahmaiva san brahmāpyeti
vṛ0 upa0 . “iti nu evaṃ nu kāmayamānaḥ saṃsarati yasmāt
kāmayamāna evaivaṃ saṃsaratyatha tasmādakāyayamano na
kvacit saṃsarati phalāsaktasya hi gatiruktā . akāmasya
hi kriyānupapatteḥ akāmayamāno mucyate . evaṃ
kathaṃpunarakāmayamānobhavati? . yo'kāmo bhavatyasāvakāmaya-
mānaḥ . kathamakāmatā? ityucyate . yo niḥkāmo yasmānni-
rgatāḥ kāmāḥso'yaṃ niṣkāma . kathaṃ kāmā nirgacchanti? .
ya āptakāmobhavati . āptāḥ kāmā yena sa āptakāmaḥ .
kathamāpyante kāmāḥ? ātmakāmatvena yasyātmaiva nānyaḥ
kāmayitavyo vastvantarabhūtaḥ padārtho bhavati . ātmaivā-
ntaro bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana ekaraso norddhaṃ na ti-
ryyagnādhaḥ . ātmano'nyatkāmayitum “yasya sarvamātmaivā-
bhūt tat kena kaṃ paśyet śṛṇuyānmanvīta vijānīyādvā”
evaṃ vijānan kiṅkāmayet? . jñāyamāno hyanyatvena
padārthaḥ kāmayitavyo bhavati . na cāsāvanyo brahmavida
āptakāmasyāsti . ya evātmakāmatayā''ptakāmaḥ sa miṣ-
kāmo'kāmo'kāmayamānaśceti mucyate . na hi yasyātmaiva
sarvvaṃ bhavati tasyānātmā kāmayitavyo'sti . anātmā-
cānyaḥ kāmayitavyaḥ . sarvañcātmaivābhūditi pratiṣiddham
sarvātmadarśinaḥ kāmayitavyābhāvāt kāmānupapattiḥ . ye
tu pratyavāyaparihārārthaṃ karma kalpayanti brahmavido'pi teṣāṃ
nātmaiva sarvaṃ bhavati . pratyavāyasya jihāsitavyasyātmano'-
nyasyābhipretatvāt . yena cāśanāyādyatīto nityaṃ pratya-
vāyāsambaddho vidita ātmā taṃ vayaṃ brahmavidaṃ brūmaḥ .
yaśca nityamevāśanāyādyatītamātmānaṃ paśyati . yasmācca ji-
hāsitavyamanyamupādeyaṃ vā yo na paśyati tasya karmma na
śakyata eva sambaddhum . yastvabrahmavittasya bhavatyeva pratyavā-
yaparihārārthaṃ karmeti na birodhaḥ . ataḥ kāmābhāvāda-
kāmayamāno na jāyate mucyata eva . tasyaivamakāmayamā-
nasya karmābhāve gamanakāraṇābhāvāt prāṇā vāgādayo
notkrāmanti norddhaṃ krāmanti dehāt . sa ca vidvānāpta-
kāma ātmakāmatayā ihaiva brahmabhūtaḥ . sarvātmano hi
brahmaṇo dṛṣṭāntatvena pradarśitametadrūpam . “tadvā asyaita-
dāptakāmamātmakāmamakāmaṃ rūpamiti” . tasya hi dārṣṭānti-
kabhūto'yamartha upasaṃhriyate . athākāmayamāna ityā-
dinā . sa kathamevambhūto mucyate? ityucyate . yo hi
suṣuptāvasthamiva nirviśeṣamadvaitamaluptacidrūpajyotiḥsvabhāva-
mātmānaṃ paśyati tasyaivākāmayamānasya karmābhāve gamana-
kāraṇābhāvāt prāṇavāgādayo notkrāmanti . kintu vidvān
sa ihaiva brahma bhavati yadyapi dehavāniva lakṣyate . sa
brahmaiva san brahmāpyeti . yasmānnahi tasyābrahmatvaparicchada-
hetavaḥ kāmāḥ santi . tasmādihaiva brahmaiva san brahmā-
pyeti na śarīrapātottarakālam . na hi viduṣo mṛtasya
bhāvāntarāpattirjīvato'nyī bhāvaḥ dehāntarapratisandhānābhā-
vamātreṇaiva tu brahmāpyetītyucyate . bhāvāntarāpattau hi
mojñasya sarvopaniṣadvivakṣito'rtha ātmaikatākhyaḥ sa bādhito
bhavet . karmahetukaśca mokṣaḥprāpnoti na jñānanimitta iti .
sa cāniṣṭaḥanityatvañca mokṣasya prāpnīti . na hi kriyā-
nirvṛtto'rtho nityo dṛṣṭaḥ . nityaśca mokṣo'bhyupagamyate .
“eṣa nityo bhahimeti” mantravarṇāt” vṛ0 u0 bhā0 .
2 paramātmani tasya sarvveṣāmātmatvenānyakāmayitavyābhāvāt
āptakāmatvam” āptaḥ yuktaḥ ucitaḥ kāmaḥ icchā yasya
iti vigrahe tu . naiyāyikamatasiddhe 3 īśvare ca sadviṣaya-
kecchāśrayatvādīśvarasya tathātvam .