E. āṅ before plava bathing, vratin performer of a vrata, or religious obligation; bathing being part of the prescribed ceremony.
m. (-tī) An initiated householder, one who has passed
through the first order, that of the Brahmachari, and is admitted
into the second.
E. āṅ before plava bathing, bratin performer of a
vrata, or religious obligation; bathing being part of the prescribed
ceremony.
atrānāśramadoṣaviṣaye kiñciducyate snātako hi gṛha-
sthabhedodvijātimātraḥ samāvarttanasnānasya teṣāmeva sambha-
vāt . atastadviṣayakamevānāśramādidoṣotkīrttanam .
tathā hi vidhānapārijātadhṛtayoḥ smṛtyoḥ “snātvaiva vi-
dhinā kāle” ityādau snātaḥ samudvahet kanyāmityādau
copakrame dvijātiviṣayakatvāvagamena upasaṃhāre anā-
śramadoṣakīrttanaṃ tadviṣayakameva upakramopasaṃhārayoreka-
viṣayakatvaucityāt . etena “svīkaroti yadā vedaṃ caredveda-
vratāni ca . brahmacārī bhavedūrddhvaṃ tataḥ snāto bhavedgṛhī .
dvividho brahmacārī tu smṛtaḥ śāstre manīṣibhiḥ . upa-
kurvvāṇakastvādyo dvitīyo naiṣṭhikaḥ smṛtaḥ . yogṛhāśrama
masthāya brahmacārī bhavet punaḥ . na yatirna vanasthaśca sarvā-
śramavivarjjitaḥ . anāśramī na tiṣṭhettu dinamekamapi
dvijaḥ . āśrameṇa vinā tiṣṭhan prāyaścittīyate hi saḥ .
jape home tathā dāne svādhyāye ca ratastu yaḥ . nāsau tat-
phalamāpnoti kurvvāṇo'pyāśramāccyutaḥ . trayāṇāmā
nulomyaṃ hi prātilomyaṃ na vidyate . prātilomyena
yoyāti na tasmāt pāpakṛttamaḥ” dakṣavacanamapi vedādhya-
yanottarasnātakānāmevopakrame kīrttanāt ante ca trayāṇā-
māśramāṇāmānulomyavidhānācca dvijamātraviṣayakam yattu
tadvākyaikadeśamādāya raghunandena anāśramī na tiṣṭhettvityādi
vākyaṃ śūdropalakṣaṇaparamuktaṃ na tadyuktamupakramopasaṃhārābhyāṃ
dvijamātraviṣayakatvaniścayāt . kiñca trayāṇāmānu-
lomyokterapi na śūdraviṣayakatvaṃ tatpradarśitavāmana
purāṇavacane śūdrasyaikamātrāśramāvagateḥ tathā ca yeṣāmeva
āśramacatuṣṭayaṃ tattrayaṃ taddvayaṃ vā sammavati teṣāmevānulomya
prātilomyasambhava ekamātrāśramasya śūdrasyaḥ kathantarāmānu-
lommyaprātilomyasambhavaḥ . etena “vrateṣu lopakoyaśca ā-
śramādvicyutaśca yaḥ . saṃdaṃśayātanāmadhye patatastābubhāvapi”
iti bhaviṣyapurāṇavacanena dakṣasmṛteḥ saṅkocanamapi parāstam
“śrutismṛtipurāṇānāṃ virodho yatra dṛśyate . tatra śrautaṃ
pramāṇaṃ tu tayordvaidhe smṛtirvareti” vidhāna pā0 dhṛtavyāsa-
vākyena purāṇāpekṣayā smṛtervaratvakīrttanena purāṇena smṛte-
rbādhasyāyogyatvāt “virodhe tvanapekṣamasati hyanumānamiti”
jaiminisūtreṇa śrutismṛtyorbirodhe smṛterāpramāṇyasyeva
smṛtipurāṇayorvirodhe'pi purāṇasyāpramāṇyasyaivocitatvāt
vastutaḥ nātra virodhaḥ “spaṣṭasya tu vidhernānyairupasaṃhāra
iṣyate” itinyāyenārthaka smṛtau dvijapadasya spaṣṭatayā a-
nyopasaṃhārakatvāsambhavena paurāṇikayacchabdasyāspaṣṭārthakatayā
tatparatvakalpanenaivopapattau virodhābhāvāt tathā ca
bhaviṣyapurāṇavacanameva dvijātiviṣayakaṃ na śūdraviṣaya-
kamityeva kalpanīyamiti . atredaṃ vivektavyaṃ kiṃ paurā-
ṇikāspaṣṭārthakayacchabdasya yāvadvarṇṇaviṣayakatvamuta spaṣṭā-
rthakasmṛtyekavākyatayā traivarṇikamātraviṣayakatvaṃ tatra purā-
ṇena smṛterbādhāyogena paurāṇikayacchabdasyaiva smṛtyu ktatri-
varṇṇaparatvakalpanaṃ yuktamitya tpaśyāmaḥ . yadapi “catvāra āśra-
māścaiva brāhmaṇasya prakīrttitāḥ . brahmacaryyañca gārhasthyaṃ vāna-
prasthañca bhikṣukam . kṣatriyasyāpi kathitā āśramāstraya
eva hi . brahmacaryyañca gārhasthyamāśramadvitayaṃ viśaḥ .
gārhasthyamucitaṃ tvekaṃ śūdrasya kṣaṇamācaret” vāma0 pu0
vākyaṃ tat śūdrasya gārhasthyamātrādhikārabodhakam .
na tu tadakaraṇe pāpajanakatābodhakamapi ucitamiti
padasvārasyāt ucitapadasya yogyārthakatvāt tenaiva udvā0
ta0 kṣaṇamutsavamiti vyākhyānena tadīyagṛhasthāśramasyot
savārthakatvoktyā kāmyatvasūcanāt “catvāriṃśadvatsarāṇāṃ
sāṣṭānāñca pare yadi . striyā viyujyate kaśrit
sa tu raṇḍāśramī mataḥ . aṣṭācatvāriṃśadabdaṃ vayoyāvanna
pūryyate . bhāryyāputraviyuktasya nāsti yajñe'dhikā-
riteti” bhaviṣyapurāṇavacanamapi yajñe'dhikāritāprati-
ṣedhāt dvijaviṣayakameva śūdrasya yajñe'nadhikārāt .
dvijātīnāmeva yajñīyājyāvekṣaṇādeḥ patrīsādhyatayā
patnyabhāve kathamājyāvekṣaṇādyaṅgasiddhiriti yuktaḥ teṣāmana-
dhikāraḥ” yajñādhikāre śūdrasya paryyudastayā tadadhikārā-
bhāvakathanamanarthakaṃ syāt . ato yeṣāmeva yajñādhikārasteṣā-
meva bhāryyārāhitye anadhikāritāpratipādane vacanaṃ sārtha-
kam . tena taddvijaviṣayakameva . evaṃ prāguktadakṣavacane jape-
home tathā dāne svādhyāye niṣphalatvakathanamapi upa-
kramopasaṃhārābhyāṃ homasvādhyāyayordvijātīnāmeva sambha-
vācca dvijātiviṣayakameva . ataḥ śūdrāṇāṃvivāhasya ut-
savārthatayā kāmyatvenākaraṇe na patyavāya iti susthitam .
etena bahuvivāhavāde mayā dakṣavacanastha dvijapadasyopala-
kṣaṇārthakatvaṃ yat khaṇḍitaṃ tat susthitameveti draṣṭavyam .