• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āplavavratin


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 115.
    āplavavratin m. (-tī) An initiated householder, one who has passed through the first order, that of the Brahmacārī, and is admitted into the second.

    E. āṅ before plava bathing, vratin performer of a vrata, or religious obligation; bathing being part of the prescribed ceremony.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 92, col. 2.
    āplava-vratin (tī) 5. m. An initiated
    householder.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 144, col. 3.
    ā-plava—vratin m. one whose duty is to perform the Samāvartana ablution (on returning home after completing his studies), an initiated householder, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 94, col. 2.
    āplavavratin

    m. (-tī) An initiated householder, one who has passed
    through the first order, that of the Brahmachari, and is admitted
    into the second.

    E. āṅ before plava bathing, bratin performer of a
    vrata, or religious obligation; bathing being part of the prescribed
    ceremony.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 663.
    āplavavratin (von ā° + vrata) m. = snātaka (s. d.) AK. 2, 7, 42.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 178, col. 1.
    *āplavavratin Adj. der das Bad genommen hat , das die Lehrzeit abschliesst.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 751, col. 1.
    āplavavratin pu0 āplavaḥ samāvarttanasnānameva vratamastyasya
    ini . snātake gṛhasthabhede yastu vedānaghītya dāra
    parigrahārthaṃ kṛtasamāvarttanasnānaḥ dāralābhāt prāk smārttaṃ
    bataviśeṣamācarati tādṛśe dvije “alābhe caiva kanyāyāḥ
    snātakavratamācaret” smṛtyuktaṃ vrataṃ ca darśitaṃ vidhānapā0
    yathā “snātvaivaṃ vidhinā kāle māsamātramapi dvijaḥ .
    anāśramī na tiṣṭhettu sukhasthastu prayatnavān . niḥsvorogā-
    rditobhīta āpanno'nyaiśca kāraṇaiḥ . snātakaḥ prayato
    vahriṃ na tyajediti vai śrutiḥ . nityadā brahmacārī syāt
    pañcayajñaparāthaṇaḥ . japatīrtharatovā syāt snātakolaulya
    varjjitaḥ . śrāddhe nimantrito gacchet kuryyāt ṣaṭkarmma
    ca dvijaḥ . yena kenāpyupāyena vratacaryyāṃ na lopayet . śaka-
    lān juhuyāt prātaḥ” smṛtiḥ atra prātaritiviśeṣaṇāt
    na sāyam . tena prātaḥ sandhyāmupāsyāgnikāryyaṃ kṛtvā
    śakalahomaḥ kāryyaḥ tanmantrāśca taittirīyāraṇye paṭhitāḥ
    “daivakṛtasyainaso'vayajanamasi svāhetyādikāḥ . tadīya
    homadravyaviśeṣobaudhāyanenoktaḥ “saeṣa upanayanaprabhṛti
    vyāhutibhiḥ ṣaḍibhareva samidbhiḥ ā samāvarttanāt .
    samāvarttanaprabhṛti ājyenaiva ā pāṇigrahaṇāt .
    pāṇigrahaṇaprabhṛti vrīhibhiryavairvā vyastenekena pañcāhutī
    rjuhuyāt” “vaiśvadevaṃ gṛhasthasya pratyahārambhaṇaṃ bhavet .
    snātakenāpi tatkāryyaṃ pṛthakpāko gṛhe yadi” śaunakaḥ .
    “yajñopavītadvitayaṃ sodakaṃ ca kamuṇḍalum . chatrañcoṣṇīṣa-
    māle ca pāduke cāpyupānahau . raukme ca kuṇḍale veṇuṃ
    kṛttakeśanakhaḥ śuciḥ . syādhyāye nityayuktaḥ syāt bahirmā-
    lyañca dhārayet . śuklāmbaradharonityaṃ sugandhaḥ priyadarśanaḥ .
    na jīrṇṇamalavadvāsā bhavecca vibhave sati . na raktamulvaṇaṃ
    cānyadhṛtaṃ vāso na kanthikām” kūrmmapu0 . “upānahau ca
    vāsaśca dhṛtamanyairna dhārayet . upavītamalaṅkāraṃ srajaṃ ka-
    nakameva ca” manuḥ . “snātaḥ samudvahet kanyāṃ pravrajettada-
    nicchukaḥ . vanastho vā bhavedvipraḥ sukhastho vidhinā śuciḥ .
    anāśramī na tiṣṭheta dinamekamapi dvijaḥ . āśrameṇa
    vinā tiṣṭhan prāyattīyate hi saḥ” iti vidhā pā0 dhṛtā
    smṛtiḥ . tasya kanyālābhārthaṃ kāmyajapa ukta ṛgvidhāne
    “suṣumaṃ prajapet sūktamatha samyak śivālaye . ayutaṃ tu
    japet kanyāṃ ṣaṇmāsāt labhate nara” iti .

    atrānāśramadoṣaviṣaye kiñciducyate snātako hi gṛha-
    sthabhedodvijātimātraḥ samāvarttanasnānasya teṣāmeva sambha-
    vāt . atastadviṣayakamevānāśramādidoṣotkīrttanam .
    tathā hi vidhānapārijātadhṛtayoḥ smṛtyoḥ “snātvaiva vi-
    dhinā kāle” ityādau snātaḥ samudvahet kanyāmityādau
    copakrame dvijātiviṣayakatvāvagamena upasaṃhāre anā-
    śramadoṣakīrttanaṃ tadviṣayakameva upakramopasaṃhārayoreka-
    viṣayakatvaucityāt . etena “svīkaroti yadā vedaṃ caredveda-
    vratāni ca . brahmacārī bhavedūrddhvaṃ tataḥ snāto bhavedgṛhī .
    dvividho brahmacārī tu smṛtaḥ śāstre manīṣibhiḥ . upa-
    kurvvāṇakastvādyo dvitīyo naiṣṭhikaḥ smṛtaḥ . yogṛhāśrama
    masthāya brahmacārī bhavet punaḥ . na yatirna vanasthaśca sarvā-
    śramavivarjjitaḥ . anāśramī na tiṣṭhettu dinamekamapi
    dvijaḥ . āśrameṇa vinā tiṣṭhan prāyaścittīyate hi saḥ .
    jape home tathā dāne svādhyāye ca ratastu yaḥ . nāsau tat-
    phalamāpnoti kurvvāṇo'pyāśramāccyutaḥ . trayāṇāmā
    nulomyaṃ hi prātilomyaṃ na vidyate . prātilomyena
    yoyāti na tasmāt pāpakṛttamaḥ” dakṣavacanamapi vedādhya-
    yanottarasnātakānāmevopakrame kīrttanāt ante ca trayāṇā-
    māśramāṇāmānulomyavidhānācca dvijamātraviṣayakam yattu
    tadvākyaikadeśamādāya raghunandena anāśramī na tiṣṭhettvityādi
    vākyaṃ śūdropalakṣaṇaparamuktaṃ na tadyuktamupakramopasaṃhārābhyāṃ
    dvijamātraviṣayakatvaniścayāt . kiñca trayāṇāmānu-
    lomyokterapi na śūdraviṣayakatvaṃ tatpradarśitavāmana
    purāṇavacane śūdrasyaikamātrāśramāvagateḥ tathā ca yeṣāmeva
    āśramacatuṣṭayaṃ tattrayaṃ taddvayaṃ vā sammavati teṣāmevānulomya
    prātilomyasambhava ekamātrāśramasya śūdrasyaḥ kathantarāmānu-
    lommyaprātilomyasambhavaḥ . etena “vrateṣu lopakoyaśca ā-
    śramādvicyutaśca yaḥ . saṃdaṃśayātanāmadhye patatastābubhāvapi”
    iti bhaviṣyapurāṇavacanena dakṣasmṛteḥ saṅkocanamapi parāstam
    “śrutismṛtipurāṇānāṃ virodho yatra dṛśyate . tatra śrautaṃ
    pramāṇaṃ tu tayordvaidhe smṛtirvareti” vidhāna pā0 dhṛtavyāsa-
    vākyena purāṇāpekṣayā smṛtervaratvakīrttanena purāṇena smṛte-
    rbādhasyāyogyatvāt “virodhe tvanapekṣamasati hyanumānamiti”
    jaiminisūtreṇa śrutismṛtyorbirodhe smṛterāpramāṇyasyeva
    smṛtipurāṇayorvirodhe'pi purāṇasyāpramāṇyasyaivocitatvāt
    vastutaḥ nātra virodhaḥ “spaṣṭasya tu vidhernānyairupasaṃhāra
    iṣyate” itinyāyenārthaka smṛtau dvijapadasya spaṣṭatayā a-
    nyopasaṃhārakatvāsambhavena paurāṇikayacchabdasyāspaṣṭārthakatayā
    tatparatvakalpanenaivopapattau virodhābhāvāt tathā ca
    bhaviṣyapurāṇavacanameva dvijātiviṣayakaṃ na śūdraviṣaya-
    kamityeva kalpanīyamiti . atredaṃ vivektavyaṃ kiṃ paurā-
    ṇikāspaṣṭārthakayacchabdasya yāvadvarṇṇaviṣayakatvamuta spaṣṭā-
    rthakasmṛtyekavākyatayā traivarṇikamātraviṣayakatvaṃ tatra purā-
    ṇena smṛterbādhāyogena paurāṇikayacchabdasyaiva smṛtyu ktatri-
    varṇṇaparatvakalpanaṃ yuktamitya tpaśyāmaḥ . yadapi “catvāra āśra-
    māścaiva brāhmaṇasya prakīrttitāḥ . brahmacaryyañca gārhasthyaṃ vāna-
    prasthañca bhikṣukam . kṣatriyasyāpi kathitā āśramāstraya
    eva hi . brahmacaryyañca gārhasthyamāśramadvitayaṃ viśaḥ .
    gārhasthyamucitaṃ tvekaṃ śūdrasya kṣaṇamācaret” vāma0 pu0
    vākyaṃ tat śūdrasya gārhasthyamātrādhikārabodhakam .
    na tu tadakaraṇe pāpajanakatābodhakamapi ucitamiti
    padasvārasyāt ucitapadasya yogyārthakatvāt tenaiva udvā0
    ta0 kṣaṇamutsavamiti vyākhyānena tadīyagṛhasthāśramasyot
    savārthakatvoktyā kāmyatvasūcanāt “catvāriṃśadvatsarāṇāṃ
    sāṣṭānāñca pare yadi . striyā viyujyate kaśrit
    sa tu raṇḍāśramī mataḥ . aṣṭācatvāriṃśadabdaṃ vayoyāvanna
    pūryyate . bhāryyāputraviyuktasya nāsti yajñe'dhikā-
    riteti” bhaviṣyapurāṇavacanamapi yajñe'dhikāritāprati-
    ṣedhāt dvijaviṣayakameva śūdrasya yajñe'nadhikārāt .
    dvijātīnāmeva yajñīyājyāvekṣaṇādeḥ patrīsādhyatayā
    patnyabhāve kathamājyāvekṣaṇādyaṅgasiddhiriti yuktaḥ teṣāmana-
    dhikāraḥ” yajñādhikāre śūdrasya paryyudastayā tadadhikārā-
    bhāvakathanamanarthakaṃ syāt . ato yeṣāmeva yajñādhikārasteṣā-
    meva bhāryyārāhitye anadhikāritāpratipādane vacanaṃ sārtha-
    kam . tena taddvijaviṣayakameva . evaṃ prāguktadakṣavacane jape-
    home tathā dāne svādhyāye niṣphalatvakathanamapi upa-
    kramopasaṃhārābhyāṃ homasvādhyāyayordvijātīnāmeva sambha-
    vācca dvijātiviṣayakameva . ataḥ śūdrāṇāṃvivāhasya ut-
    savārthatayā kāmyatvenākaraṇe na patyavāya iti susthitam .
    etena bahuvivāhavāde mayā dakṣavacanastha dvijapadasyopala-
    kṣaṇārthakatvaṃ yat khaṇḍitaṃ tat susthitameveti draṣṭavyam .