• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āpageya

    See also āpageyaḥ.


    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 80, col. 2.
    āpageya āpageya, i. e. āpagā + eya,

    patronym. m. The son of a river, a

    surname of Kṛṣṇa, MBh. 2, 1340, and

    Bhīṣma, Chr. 15, 3.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 123, col. 1.
    Āpageya, as, m. the son of a river; an epithet of

    Kṛṣṇa or Bhīma.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 40, col. 1.
    āpageya āpageya, m. metronymic of Bhīṣma.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 142, col. 2.
    āpageya m. ‘a descendant of the river Āpagā’, N. of Bhīṣma, MBh.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 657.
    āpageya (von āpagā) m. der Sohn des Flusses, ein Bein. Kṛṣṇa's (!) MBH. 2, 1340. 1785. Bhīṣma's 5, 6085. 6092.
    ☞ vol. 5, p. 1108.
    āpageya ist nach dem Schol. auch MBH. 2, 1340. 1785 Bein. Bhīṣma's; eben so 13, 588.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 176, col. 2.
    āpageya m. Metron. Bhīṣma's.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 740, col. 2.
    āpageya pu0 āpagāyāṃ gaṅgāyāṃ bhavaḥ ḍhak . gāṅgeye bhīṣme tasma
    tata utpattikathā bhā0 ā0 98 a0 śāntanuprārthane gaṅgā-
    vākyaṃ yathā . “etacchrutvā vaco rājñaḥ sasmitaṃ mṛdu valgu ca .
    vasūnāṃ samayaṃ smṛtvā'thābhyagacchadaninditā . uvāca caiva rājñaḥ
    sā hlādayantī mano girā . bhaviṣyāmi mahīpāla! mahiṣī
    te vaśānugā . yattu kuryyāmahaṃ rājan! śubhaṃ vā yadi vā
    śubham . na tadvārayitavyā'smi na vaktavyā tathā'priyam .
    evaṃ hi varttamāne'haṃ tvayi vatsyāmi pārthiva! . vāritā
    vipriyaṃ coktā tyajyeyaṃ tvāmasaṃśayam” . vaiśa0 uktiḥ
    “tatheti rājñā sā tūktā tadā bharatasattama . praharṣa-
    matulaṃ lebhe prāpya taṃ pārthivottamam . āsādya śānta-
    nustāñca bubhuje kāmato vaśā . na praṣṭavyeti manvāno na
    sa tāṃ kiñcidūcivān . sa tasyāḥ śīlavṛttena
    rūpaudāryyaguṇena ca . upacāreṇa ca rahastutoṣa ja-
    gatīpatiḥ . divyarūpā hi sā devī gaṅgā tripathagā-
    minī . mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā śrīmantaṃ varavarṇinī .
    bhāgyopanaṃtakāmasya bhāryyā copanatā'bhavat . śāntanornnṛ-
    pasiṃhasya devarājasamadyuteḥ . sambhogasnehacāturyyairhāvalāsya
    manoharaiḥ . rājānaṃ ramayāmāsa yathā reme tathaiva saḥ .
    sa rājā ratisaktatvāduttamastrīguṇairhṛtaḥ . saṃvatsarānṛtū-
    nmāsān bubudhe na bahūn gatān . ramamāṇastayā sārddhaṃ
    yathākāmaṃ nareśvaraḥ . aṣṭāvajanayatputtrāṃstasyāmamarasanni-
    bhān . jātaṃ jātañca sā puttraṃ kṣipatyambhasi bhārata .
    prīṇāmyahaṃ tvāmityuktvā gaṅgāsrotasyamajjayat . tasya tanna-
    priyaṃ rājñaḥ śāntanorabhavattadā . na ca tāṃ kiñcanovāca
    tyāgādbhīto mahīpatiḥ . athaināmaṣṭame puttre jāte praha-
    satīmiva . uvāca rājā duḥkhārttaḥ parīpsan puttramātmanaḥ .
    mā badhīḥ kasya kā'sīti kiṃ hinasti sutāniti . pu-
    ttraghni! sumahatpāpaṃ samprāptaṃ te sugarhitam” . stryuvāca .
    “puttrakāma! na te hanmi puttraṃ puttravatāṃ vara! . jīrṇo'stu
    mama vāso'yaṃ yathā sa samayaḥ kṛtaḥ . ahaṃ gaṅgā jahnusutā
    maharṣigaṇasevitā . devakāryyārthasiddhyarthamuṣitā'haṃ tvayā
    saha . ime'ṣṭau vasavo devā mahābhāgā mahaujasaḥ .
    vaśiṣṭhaśāpadoṣeṇa mānuṣatvamupāgatāḥ . teṣāṃ janayitā
    nānyastvaṭṭate bhuvi vidyate . madvidhā mānuṣī dhātrī loke
    nāstīha kācana . tasmāttajjananīhetormānuṣatvamupāgatā .
    janayitvā vasūnaṣṭau jitā lokāstvayā'kṣayāḥ . devānāṃ
    samayastveṣa vasūnāṃ saṃśruto mayā . jātaṃ jātaṃ mokṣayiṣye
    janmato mānuṣāditi . tatte śāpādvinirmuktā āpavasya
    mahātmanaḥ . svasti te'stu gamiṣyāmi puttraṃ pāhi bhahā-
    vratam . eṣa paryyāyavāso me vasūnāṃ sannidhau kṛtaḥ . matpra-
    sūtaṃ vijānīhi gaṅgādattamimam sutam” . hṛta nija-
    dhenukān vasūn prati gaṅgayā vaśiṣṭhaśāpastatraivosyaḥ
    99 a0 . “athāśramapadaṃ prāptaḥ phalānyādāya vāruṇiḥ .
    nacāpaśyatsa gāṃ tatra savatsāṃ kānanottame . tataḥ
    sa mṛgayāmāsa vane tasmiṃstapodhanaḥ . nādhyāgamacca
    mṛgayaṃstāṃ gāṃ munirudāradhīḥ . jñātvā tathā'panītāṃ
    tāṃ vasubhirdivyadarśanaḥ . yayau krodhavaśaṃ sadyaḥ
    śaśāpa ca vasūṃstadā . yasmānme vasavo jahrurgāṃ vai do-
    gdhrīṃ subāladhim . tasmātsarvve janiṣyanti mānuṣeṣu
    na saṃśayaḥ . evaṃ śaśāpa bhagavān vasūṃstān bharatarṣabha! .
    vaśaṃ krodhasya samprāpta āpavo munisattamaḥ . śatvā ca
    tānmahābhāgastapasyeva mano daghe . evaṃ sa śaptavān rājan!
    vasūnaṣṭau tapodhanaḥ . mahāprabhāvo brahmarṣirdevān krodha
    samanvitaḥ . athośramapadaṃ prāptāste vai bhūyī mahātmanaḥ .
    śaptāḥsma iti jānanta ṛṣiṃ tamupacakramuḥ . prasādayanta-
    stamṛṣiṃ vasavaḥ pārthivarṣabha! . lebhire naca tasmātte prasā-
    damṛṣisattamāt . āpavātpuruṣavyāghra! sarvadharmmaviśāradāt .
    uvāca ca sa dharmmātmā śaptā yūyaṃ dharādayaḥ . anusaṃ
    vatsarātsarve śāpamokṣamavāpsyatha . ayantu yatkṛte yūyaṃ
    mayā śaptāḥ sa vatsyati . dyausmadā mānuṣe loke dīrgha-
    kālaṃ svakarmmaṇā . nānṛtaṃ taccikīrṣāmi kruddho yuṣmān
    yadabravam . na prajāsyati cāpyeṣa mānuṣeṣu mahāmanāḥ .
    bhaviṣyati ca dharmmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ . pituḥ priya-
    hite yuktaḥ strībhogān varjayiṣyati . evamuktā vasūn sarvān
    sa jagāma mahānṛṣiḥ . tato māmupajagmuste sametā vasava-
    stadā . ayācanta ca māṃ rājan! varaṃ tacca mayā kṛtam .
    jātān jātān prakṣipāsmān svayaṃ gaṅge! tvamambhasi .
    evaṃ teṣāmahaṃ samyak śaptānāṃ rājasattama! . mokṣārthaṃ
    mānuṣāllokādyathāvatkṛtavatyaham . ayaṃ śāpādṛṣestasya eka
    eva nṛpottama . dyaurājan! mānuṣe loke ciraṃ vatsyati
    bhārata! . vaiśāmpāyana uvāca . etadākhyāya sā devī ta-
    traivāntaradhīyata . ādāya ca kumāraṃ taṃ jagāmātha yathe
    psitam . sa tu devavrato nāma gāṅgeya iti cābhavat . dyu-
    nāmā śāntanoḥ puttraḥ śāntanoradhiko guṇaiḥ” .
    “athāpageyaṃ bhīṣmaṃ taṃ rāmeṇecchāmi dhīmatā . raṇe vini-
    rjjitaṃ draṣṭuṃ kuryyāttadapi bhārgavaḥ” “yadi tvāmāpageyo vai
    na nayedgajasāhvayam” iti ca bhā0 u0 pa0 77 a0 .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 63, col. 1.
    Āpageya (“son of the river”) = Bhīṣma, q.v.