āpageya
See also
āpageyaḥ.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 80, col. 2.
āpageya āpageya, i. e. āpagā + eya, patronym. m. The son of a river, a
surname of Kṛṣṇa, MBh. 2, 1340, and
Bhīṣma, Chr. 15, 3.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 123, col. 1.
Āpageya, as, m. the son of a river; an epithet of
Kṛṣṇa or Bhīma.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 40, col. 1.
āpageya āpageya, m. metronymic of Bhīṣma.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 142, col. 2.
āpageya m. ‘a descendant of the river Āpagā’,
N. of Bhīṣma,
MBh.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 657.
āpageya (von
āpagā) m.
der Sohn des Flusses, ein Bein. Kṛṣṇa's (!)
MBH. 2, 1340. 1785. Bhīṣma's 5, 6085. 6092.
☞
vol. 5,
p. 1108.
āpageya ist nach dem
Schol. auch
MBH. 2, 1340. 1785 Bein. Bhīṣma's; eben so 13, 588.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 176, col. 2.
āpageya m.
Metron. Bhīṣma's.
Vācaspatyam
☞
p. 740, col. 2.
āpageya pu0 āpagāyāṃ gaṅgāyāṃ bhavaḥ ḍhak . gāṅgeye bhīṣme tasma
tata utpattikathā bhā0 ā0 98 a0 śāntanuprārthane gaṅgā-
vākyaṃ yathā . “etacchrutvā vaco rājñaḥ sasmitaṃ mṛdu valgu ca .
vasūnāṃ samayaṃ smṛtvā'thābhyagacchadaninditā . uvāca caiva rājñaḥ
sā hlādayantī mano girā . bhaviṣyāmi mahīpāla! mahiṣī
te vaśānugā . yattu kuryyāmahaṃ rājan! śubhaṃ vā yadi vā
śubham . na tadvārayitavyā'smi na vaktavyā tathā'priyam .
evaṃ hi varttamāne'haṃ tvayi vatsyāmi pārthiva! . vāritā
vipriyaṃ coktā tyajyeyaṃ tvāmasaṃśayam” . vaiśa0 uktiḥ
“tatheti rājñā sā tūktā tadā bharatasattama . praharṣa-
matulaṃ lebhe prāpya taṃ pārthivottamam . āsādya śānta-
nustāñca bubhuje kāmato vaśā . na praṣṭavyeti manvāno na
sa tāṃ kiñcidūcivān . sa tasyāḥ śīlavṛttena
rūpaudāryyaguṇena ca . upacāreṇa ca rahastutoṣa ja-
gatīpatiḥ . divyarūpā hi sā devī gaṅgā tripathagā-
minī . mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā śrīmantaṃ varavarṇinī .
bhāgyopanaṃtakāmasya bhāryyā copanatā'bhavat . śāntanornnṛ-
pasiṃhasya devarājasamadyuteḥ . sambhogasnehacāturyyairhāvalāsya
manoharaiḥ . rājānaṃ ramayāmāsa yathā reme tathaiva saḥ .
sa rājā ratisaktatvāduttamastrīguṇairhṛtaḥ . saṃvatsarānṛtū-
nmāsān bubudhe na bahūn gatān . ramamāṇastayā sārddhaṃ
yathākāmaṃ nareśvaraḥ . aṣṭāvajanayatputtrāṃstasyāmamarasanni-
bhān . jātaṃ jātañca sā puttraṃ kṣipatyambhasi bhārata .
prīṇāmyahaṃ tvāmityuktvā gaṅgāsrotasyamajjayat . tasya tanna-
priyaṃ rājñaḥ śāntanorabhavattadā . na ca tāṃ kiñcanovāca
tyāgādbhīto mahīpatiḥ . athaināmaṣṭame puttre jāte praha-
satīmiva . uvāca rājā duḥkhārttaḥ parīpsan puttramātmanaḥ .
mā badhīḥ kasya kā'sīti kiṃ hinasti sutāniti . pu-
ttraghni! sumahatpāpaṃ samprāptaṃ te sugarhitam” . stryuvāca .
“puttrakāma! na te hanmi puttraṃ puttravatāṃ vara! . jīrṇo'stu
mama vāso'yaṃ yathā sa samayaḥ kṛtaḥ . ahaṃ gaṅgā jahnusutā
maharṣigaṇasevitā . devakāryyārthasiddhyarthamuṣitā'haṃ tvayā
saha . ime'ṣṭau vasavo devā mahābhāgā mahaujasaḥ .
vaśiṣṭhaśāpadoṣeṇa mānuṣatvamupāgatāḥ . teṣāṃ janayitā
nānyastvaṭṭate bhuvi vidyate . madvidhā mānuṣī dhātrī loke
nāstīha kācana . tasmāttajjananīhetormānuṣatvamupāgatā .
janayitvā vasūnaṣṭau jitā lokāstvayā'kṣayāḥ . devānāṃ
samayastveṣa vasūnāṃ saṃśruto mayā . jātaṃ jātaṃ mokṣayiṣye
janmato mānuṣāditi . tatte śāpādvinirmuktā āpavasya
mahātmanaḥ . svasti te'stu gamiṣyāmi puttraṃ pāhi bhahā-
vratam . eṣa paryyāyavāso me vasūnāṃ sannidhau kṛtaḥ . matpra-
sūtaṃ vijānīhi gaṅgādattamimam sutam” . hṛta nija-
dhenukān vasūn prati gaṅgayā vaśiṣṭhaśāpastatraivosyaḥ
99 a0 . “athāśramapadaṃ prāptaḥ phalānyādāya vāruṇiḥ .
nacāpaśyatsa gāṃ tatra savatsāṃ kānanottame . tataḥ
sa mṛgayāmāsa vane tasmiṃstapodhanaḥ . nādhyāgamacca
mṛgayaṃstāṃ gāṃ munirudāradhīḥ . jñātvā tathā'panītāṃ
tāṃ vasubhirdivyadarśanaḥ . yayau krodhavaśaṃ sadyaḥ
śaśāpa ca vasūṃstadā . yasmānme vasavo jahrurgāṃ vai do-
gdhrīṃ subāladhim . tasmātsarvve janiṣyanti mānuṣeṣu
na saṃśayaḥ . evaṃ śaśāpa bhagavān vasūṃstān bharatarṣabha! .
vaśaṃ krodhasya samprāpta āpavo munisattamaḥ . śatvā ca
tānmahābhāgastapasyeva mano daghe . evaṃ sa śaptavān rājan!
vasūnaṣṭau tapodhanaḥ . mahāprabhāvo brahmarṣirdevān krodha
samanvitaḥ . athośramapadaṃ prāptāste vai bhūyī mahātmanaḥ .
śaptāḥsma iti jānanta ṛṣiṃ tamupacakramuḥ . prasādayanta-
stamṛṣiṃ vasavaḥ pārthivarṣabha! . lebhire naca tasmātte prasā-
damṛṣisattamāt . āpavātpuruṣavyāghra! sarvadharmmaviśāradāt .
uvāca ca sa dharmmātmā śaptā yūyaṃ dharādayaḥ . anusaṃ
vatsarātsarve śāpamokṣamavāpsyatha . ayantu yatkṛte yūyaṃ
mayā śaptāḥ sa vatsyati . dyausmadā mānuṣe loke dīrgha-
kālaṃ svakarmmaṇā . nānṛtaṃ taccikīrṣāmi kruddho yuṣmān
yadabravam . na prajāsyati cāpyeṣa mānuṣeṣu mahāmanāḥ .
bhaviṣyati ca dharmmātmā sarvaśāstraviśāradaḥ . pituḥ priya-
hite yuktaḥ strībhogān varjayiṣyati . evamuktā vasūn sarvān
sa jagāma mahānṛṣiḥ . tato māmupajagmuste sametā vasava-
stadā . ayācanta ca māṃ rājan! varaṃ tacca mayā kṛtam .
jātān jātān prakṣipāsmān svayaṃ gaṅge! tvamambhasi .
evaṃ teṣāmahaṃ samyak śaptānāṃ rājasattama! . mokṣārthaṃ
mānuṣāllokādyathāvatkṛtavatyaham . ayaṃ śāpādṛṣestasya eka
eva nṛpottama . dyaurājan! mānuṣe loke ciraṃ vatsyati
bhārata! . vaiśāmpāyana uvāca . etadākhyāya sā devī ta-
traivāntaradhīyata . ādāya ca kumāraṃ taṃ jagāmātha yathe
psitam . sa tu devavrato nāma gāṅgeya iti cābhavat . dyu-
nāmā śāntanoḥ puttraḥ śāntanoradhiko guṇaiḥ” .
“athāpageyaṃ bhīṣmaṃ taṃ rāmeṇecchāmi dhīmatā . raṇe vini-
rjjitaṃ draṣṭuṃ kuryyāttadapi bhārgavaḥ” “yadi tvāmāpageyo vai
na nayedgajasāhvayam” iti ca bhā0 u0 pa0 77 a0 .
Index to the Names in the Mahābhārata
☞
p. 63, col. 1.
Āpageya (“son of the river”) = Bhīṣma, q.v.