• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ānvīkṣikī


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 114.
    ānvīkṣikī f. (-kī) Logical philosophy, metaphysics.

    E. anu according to, īkṣa to see, ṭhak aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 91, col. 1.
    ānvīkṣikī (kī) 3. f. Metaphysics.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 122, col. 3.
    ānvīkṣikī ānvīkṣikī, f. (fr. anv-īkṣā),

    logic, logical philosophy, metaphysics.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 243, col. 2.
    ānvīkṣikī [anvīkṣā prayojanamasyāḥ ṭhañ]

    1 Logic, logical philosophy.

    2 Metaphysics (ātmavidyā q. v.); ānvīkṣikyātmavidyā syādīkṣaṇātsukhaduḥkhayoḥ . īkṣamāṇastayā tattvaṃ harṣaśokau vyudasyati .. Kām. 2. 11; ānvīkṣikīśravaṇāya Māl. 1; Ms. 7. 43; (nyāya ānvīkṣikī paṃcādhyāyī gautamena praṇītā Madhusūdana).

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 63.
    ānvīkṣikī (±vidyā) f. logic.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 39, col. 3.
    ānvīkṣikī ānvīkṣ-ikī, f. logic.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 142, col. 1.
    ānvīkṣikī f. (fr. anv-īkṣā), logic, logical philosophy, metaphysics, MBh.; Mn.; Gaut. &c.
    ☞ p. 1319, col. 3.
    (also, with buddhi) an argumentative mind, R.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 93, col. 2.
    ānvīkṣikī

    f. (-kī) Logical philosophy, metaphysics.

    E. anu according
    to, īkṣ to see, ṭhak aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 337.
    ānvīkṣikī [anvīkṣā prayojanamasyāḥ ṭhañ] 1 Logic, logical philosophy. -2 Metaphysics (ātmavidyā q. v.); ānvīkṣikyātmavidyā syādīkṣaṇātsukhaduḥkhayoḥ | īkṣamāṇastayā tattvaṃ harṣaśokau vyudasyati || Kām.2.11; ānvīkṣikīśravaṇāya Māl.1; Ms.7.43; (nyāya ānvīkṣikī pañcādhyāyī gautamena praṇītā Madhusūdhana). -3 Philosophy of Sāṅkhya, Yoga and Lokāyata; sāṅkhyaṃ yogo lokāyataṃ cetyānvīkṣikī Kau. A.1.2. cf. also ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītiśceti vidyāḥ Kau. A.1.2. āśrayaḥ sarvadharmāṇāṃ śaśvadānvīkṣikī matā Kau. A.1.2; Bhāg.7.12.23.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 75, col. 1.
    ānvīkṣikī ānvīkṣikī f. (īkṣ) philosophie logique; métaphysique.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 649.
    ānvīkṣikī (von anvīkṣā) f. Logik AK. 1, 1, 5, 5. H. 251. 253. M. 7, 43. nyāya ānvīkṣikī pañcādhyāyī gautamena praṇītā MADHUS. in Ind. St. 1, 18.
    ☞ vol. 5, p. 1107.
    ānvīkṣikī MBH. 12, 6737 = 13,2195. SARVADARŚANAS. 115,3. Verz. d. Oxf. H. 86,b,5 v. u. vidyāmānvīkṣikīm MĀLATĪM. 41, 6. BHĀG. P. 11, 20, 24. pl. VARĀH. BṚH. S. 19, 11.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 175, col. 1.
    ānvīkṣikī f. Logik GAUT. 11,3.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 96, col. 1.
    ānvīkṣikī Adj. in Verbindung mit buddhi so v.a. kritisch, R. Gorr. 2, 109, 30.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 734, col. 1.
    ānvīkṣikī strī śravaṇādanu īkṣā paryyālocanā rā-
    prayojanamasyāḥ ṭhañ . tarkavidyāyām gautamaprarṇātāyā
    mātmavidyāyām . tatpratipādakagranthaśca akṣapādena
    pañcādhyāyī racitaḥ tatrādimaṃ sūtraṃ “pramāṇaprameyasaṃśaya
    prayojanadṛṣṭāntasiddhāntāvayavatarkanirṇṇayavādajalpavitaṇḍāhe-
    tvābhāsacchalajātinigrahasthānānāṃ tattvajñānānniśreya-
    sādhigama” iti antimasūtrañca “hetvābhāsāśca yathoktāḥ”
    iti . tatra pratipādyaviṣayāśca padārthatattvajñānānmukti
    phalaṃ tatra kramoktiḥ . pratyakṣānumānopamānāgamarūpa-
    pramāṇacatuṣṭhayam teṣāṃ lakṣaṇavibhāgādi . ātmadehendriyā-
    rthabuddhimanaḥpravṛttidoṣapre tthabhāvaphaladuḥkhāpavargarūpaprameyavibhā-
    gaḥ . icchādveṣaprayatnasukhaduḥkhajñānāni ātmaliṅgāni .
    ceṣṭāvadantyāvayavitvamindriyāśrayatvaṃ vā dehalakṣaṇam .
    ghrāṇarasanacakṣustvakśrotrarūpendriyavibhāgaḥ teṣāṃ pṛthi-
    vyādibhyaḥ krameṇotpattiḥ . tatkāraṇāni ca krameṇa pṛthi-
    vyaptejovāyvākāśātmakāni pañca bhūtāni . gandharasa-
    rūpasparśarūpaviṣayapañcakaṃ pṛthivyādīnāṃ viśeṣaguṇāsteṣāṃ ca
    krameṇa ghrāṇādibhirgrāhyatā . mahattattvāparyyāyāyā buddhe-
    rjñānarūpatvam . manaso lakṣaṇam . pravṛttilakṣaṇam rāgadve-
    ṣābhiniveśarūpadoṣatrayalakṣaṇam . punarutpattirūpapretyabhāva-
    lakṣaṇam pravṛttijanitārtharūpaphalalakṣaṇam . bādhanārūpaṃ duḥkha-
    lakṣaṇam . duḥkhātyantanivṛttirūpāpapargalakṣaṇam . ekasmin
    dharmmiṇi bhāvābhāvaviruddhakoṭidvayajñānatvaṃ saṃśayalakṣaṇam
    tatra sādhāraṇadharmmavaddharmmijñānamasādhārṇadharmmavaddharmmijñānaṃ
    vipratipattivākyajanyakoṭidvayopasthitiśca kāraṇam . pravṛ-
    ttihetvicchāviṣayatvaṃ prayojanalakṣaṇam . vādipra-
    tivādinoḥ sādhyasādhanadvayaprakārakatadabhāvadvayaprakārakānya-
    taraniścayaviṣayatvaṃ dṛṣṭāntalakṣaṇam prativādanirasanena niḥ-
    sandhigdhatayā arthaniścayarūpatvaṃ siddhāntalakṣaṇam . sarvatantra-
    siddhāntaḥ, pratitantrasiddhāntaḥ, adhikaraṇasiddhāntaḥ abhyugama-
    siddhānta iti siddhāntacatuṣṭhayavibhāgāḥ tallakṣaṇāni ca . pra-
    tijñāhetūdāharaṇopanayanigamarūpāvayavavibhāgaḥ . bhāṣye tu
    jijñāsā, saṃśayaḥ śakyaprāptiḥ prayojanaṃ saṃśayavyudāsaśceti
    adhikāḥ pañcāvayavā uktāstena daśāvayavā iti sthitam .
    tātpaparyyaṭīkāyāṃ tadvyākhyātañca tatra jijñāsā'jñātādibu-
    ddhisiddhaye pravarttikā icchā jijñāsā . tajjanyaśca saṃśuyaḥ
    śakyaprāptiḥ pramāṇānāṃ jñānajananasāmarthyaṃ saṃśayavyudā-
    sastarkaḥ iti . jijñāsā vipratipattiriti kecit . e-
    teṣāṃ nyāyāvayavatvaṃ nāstīti vṛttau sthitam . sādhyaviśi-
    ṣṭatayā pakṣasya nirdeśaḥ pratijñālakṣaṇam vyāptiviśiṣṭahetu-
    bodhakaḥ śabdo heturūpāvayaḥ . vyāptiśca anvayavyatireka
    bhedena dvividhā tathā ca jñātānvaya vyāptikakahetubodhakaḥ
    ajñātavyatirekavyāptikahetubodhakaśca . sādhanavattāprayukta
    sādhyavattānubhāvako'vayavaḥ sādhyasādhanavyāptipradarśakaḥ
    udāharaṇam tatra vyāptiśca dvibidhā anvayovyatirekaśca .
    prakṛtodāharaṇopadarśitavyāptimaddhetuviśiṣṭapakṣayodhaka upa-
    nayāvayavaḥ vyāptiśca anvayavyatirekabhedena dvidhā
    praviṣṭā . vyāptiviśiṣṭasya hetoḥ pakṣavṛttitākathana-
    pūrvakasādhyaviśiṣṭapakṣabodhakavākyatvaṃ nigamanalakṣaṇam .
    vyāpakābhāvavattvena nirṇṇīte dharmmiṇi vyāpyasyāhāryyā
    ropāt vyāpakasyāhāryyārīpaḥ tarka iti tarkalakṣaṇam
    yathā nirvahnitvāropānnirdhūmatvāropaḥ nirvahniḥsyānnirdhū
    maḥsyāditvādi . sandigdhapakṣasya sādhanayuktyā pratipakṣasya
    bādhanayuktyā ca arthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti tallakṣaṇam .
    ityete 1 maa0 1 ma āhnike padārthā darśitāḥ . vādādila-
    kṣaṇāni . tatra pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ siddhāntāvi-
    ruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ pakṣapratipakṣaparigrahovādaḥ iti
    vādalakṣaṇaṃ pramāṇatarkābhyāṃ svapakṣasya sādhanaṃ vipakṣasyopā-
    lambho dūṣaṇaṃ cayatra . pakṣapratipakṣau vipratipattikoṭī tayoḥ
    parigrahaḥ tatsādhanoddeśyakoktipratyuktirūpavākyavi-
    śeṣo vāda iti tadarthaḥ . chalajātinigrahasthānā-
    dikaṃ vipakṣe sasudbhāvya tasya dūṣaṇena syapakṣasthāpana
    vākyatvaṃ jalpalakṣaṇam . svapakṣasthāpanārāhityena parapakṣa-
    nirākaraṇavākyatvam vitaṇḍālakṣaṇam . savyabhicāraviruddha
    prakaraṇasamasādhyasamātītakālarūpān pañca hetvābhāsān
    vibhajya teṣāṃ lakṣaṇāni . vādyukta vacanasya arthāntarapara-
    tvakalpanena yuktyā tatkhaṇḍanaṃ chalamiti chalalakṣaṇam . ta-
    ccavākchalārthacchalopacāracchalabhedena trividham . vyāptinira-
    pekṣatayā dūṣaṇoktirjātiḥ tadbhedāścaturviṃśatiḥ 5 a0 vācyāḥ .
    uddeśyānuguṇasamyagjñānābhāvaliṅgatvaṃ nigrahasyānalakṣaṇa
    miti 1 a0 2 āhnike ete padārthā uktāḥ . saṃśayakā-
    raṇādinirūpaṇam pramāṇāt prameyasiddhiḥ . pratyakṣapramāṇa-
    lakṣaṇe pariśiṣṭavivecanam . manaso'ṇutve jñānāyaugapadyasya
    hetutayoktiḥ . pratyakṣasya kvacidanmityātmakatāśaṅkā-
    yāṃ tannirākaraṇam . avayavebhyo'vayavino'tiriktatā
    sādhanam . anumānāprāmāṇyaśaṅkātannirāsau . varttamā-
    nāvasthānirākaraṇatatsthāpane . upamānāprāmāṇyaśaṅkā
    nirākaraṇe . anumāne upamānasya gatārthatvamāśaṅkya
    śābdavodhasyānumāne'ntarbhāvamāśaṅkyaca tannivāraṇam . saśa-
    ktikasyaiva śabdasya bodhakatvavyavasthāpanam . dṛṣṭādṛṣṭārtha-
    katvena śabdadvaividhyam . tatrādṛṣṭāryakasya vedaśabdasya
    anṛtavyāghātapunaruktadoṣebhyaḥ aprāmāṇyamāśaṅkya yuktyā
    prāmāṇyasamarthanam . vidhyarthavādānuvādabhedāt brāhmaṇarūpa
    vedabhāgasya traividhyoktiḥ . vidhilakṣaṇam . stutiḥ
    nindā parakṛtiḥ purākalpa iti bhedādarthavādacāturvidhyoktiḥ
    vidhivihitasyānukathanamanuvādaityanuvādalakṣaṇam . vedai-
    kadeśaviṣaharamantrādeḥ ārogyārthauṣadhādipratipādakā-
    yurvedabhāgasya saṃvādiphalakatvena taddṛṣṭāntena itaraveda-
    bhāgasya prāmāṇyavyavasthāpanam . 2 a0 1 āhnike ete
    padārthāḥ . aitidyārthāpattisambhavābhāvarūpāṇāmatiriktapra-
    māṇatvamāśaṅkya aitihyasya śabde'ntarbhāvaḥ arthāpattisambhavābhā-
    vānāñcānumāne'ntarbhāva iti samarthanam . abhāvasya prameyatva-
    vyavasthāpanam . śabdasyānityatāvyavasthāpanam . śabdasya ghaṇṭā-
    dyāśrayakatvanirākaraṇam . vyākaraṇavidhau varṇṇānāṃ vikārapakṣa-
    nirākaraṇenādeśapakṣavyavasthāpanam . varṇṇānāmavikāritve-
    'pi guṇāntarāpattyupamarddahrāsavṛddhileśaśleṣaiḥ vikāravyavahāra
    iti vyavasthāpanam . tatra udātte'nudāttatvaṃ guṇāntarāpattiḥ .
    upamarddo dharmminivṛttiḥ yathā asterbhūḥ . hrāsaḥdīrghasya
    hrasvatā, vṛddhirhrasvasya dīrdhatā, leśa ekadeśavikṛtiḥ yathā aste-
    rallopaḥ . śleṣaḥ āgabha iḍādi . etairvikāravyavahāraḥ .
    padalakṣaṇam . jātyādīnāṃ pratyekaṃ padārthatvapakṣaṃ nirākṛtya
    jātyākṛtivyaktīnāṃ samuditānāṃ padārthatvavyavasthāpanam .
    vyaktyākṛtijātīnāṃ lakṣaṇāni ete 2 a0 2 āhnika
    gatārthāḥ . inndriyacaitanyavādanirākaraṇam . bhūtacaitanya-
    vādanirākāraṇam ubhayagolakenetraikyavyavasthāpanam . ā-
    tmana indriyabhede yuktipradarśanam . manasa ātmatvanirākaraṇam .
    ātmanityatāsādhanam . manuṣyadehasya pārthivatvasādhanam .
    tasya pārthivāpyataijasatvamatopanyāsaḥ cāturbhautikatvamato-
    panyāsaḥ pāñcabhautikatvamatopanyāsaḥ . indiyāṇāṃ
    golakātiriktatvasya vyavasthāpanam . teṣāmāhaṅkāriktvani-
    rākaraṇena bhautikatvavyavasthāpanam . indriyāṇāmapratyakṣatve
    'pyanumeyatāvyapasthāpanam . cakṣuṣaḥ prāpyakāritvasādhanam .
    indriyaikatvamāśaṅkya teṣāṃ pañcatvasādhanam . bhūtānāṃ viśeṣa-
    guṇāḥ teṣāñcaikaikendriyagrāhyateti nirūpaṇam . ghrāṇādīnā-
    manudbhūtagandhādisādhanam . 3 a0 1 ma āhnikagatārthāḥ .
    sāṃkhyamatasiddhabuddhernityatvanirākaraṇam manaso'ṇutvena-
    jñānānāṃ kramikatvasādhanam . manasovibhutvegatyabhāvaprasaṅgena
    sarvendriyaiḥ sarvadāsambandhāpattyā ca sarvaviṣayakajñānāpattido-
    ṣāt vibhutvanirāsaḥ . bhāvānāṃ niyamena kṣaṇikatvapakṣakha-
    ṇḍanam . pariṇāmavādakhaṇḍanam . indriyārthayoranvayavyatire-
    kasattve'pi jñānasya na tayordharmmatvaṃ kintu ātmadharmma-
    tvamiti samarthanam . jñānā'nityatvasādhanam smaraṇāyaugapavye
    kāraṇapradarśanam . jñānavat icchādīnāmātmadharmma-
    tvavyavasthāpanam . itaraguṇatvanivāraṇena jñānāderā-
    tmadharmmatvavyavasthāpanam . smaraṇopayogipraṇidhānādikā
    raṇāni . buddhyādeḥ āśuvināśitvavyavasthāpanam .
    rūpāderiva yāvaddravyabhāvitvābhāvena jñānādiviśeṣaguṇānāṃ
    dehadharmmatvanirāsenātmadharmmatvasamarthanam . keśanakhādiṣu
    sukhādyanulabdheḥ tvakparyyantasyaiva dehasya sukhādyavacchedakatva-
    sādhanam . pratidehaṃ manaso nānātvakhaṇḍanam . ekatve'pi
    manasaḥ śīghrasañcāraḥ . jñānayaugapadyasya bhramatvasamarthanena
    mano'ṇutvasādhanam . dehasya adṛṣṭasāpekṣotpattikatva
    sādhanam . adṛṣṭasahakāreṇaiva mātāpitrāhārasya
    tadārambhakatvasamarthanam . adṛṣṭābhāve nityātmanaḥ saṃyoge-
    'pi na dehotpattiriti nirūpaṇam . ātmanovi-
    bhutve sarvaśarīraiḥ saṃyoge satyapi tadadṛṣṭajanyadeha eva
    tasyaviśeṣasaṃyīgaḥ bhogasādhaka iti niyamanam . paramāṇu-
    gatādṛṣṭāṅgīkartturārhatasya matanirākaraṇam adṛṣṭasya mano-
    guṇatvasyāmi tanmatasiddhasya nirākaraṇam . 3 a0 2 ā0
    gatārthāḥ . pravṛttisādhanarāgadveṣābhiniveśātmakadīṣatraividhya-
    kathanam . tatra mohasya sarvvānarthamūlatvena pāpīyastvasamarthanam .
    ātmanonityatva eva pretyabhāvasiddhiḥ anityatve na tat-
    siddhistathā ca ekajātīyaśarīreṇādyaḥsamvandha utpādaḥ tatra
    caramasambandhanāśomaraṇaṃ tayorekasmin ātmani nitye eva
    sambhavaḥ śarīrādernaṣṭatvāt na tadāśrayatvamiti samarthanam
    utpattiprakāranirūpaṇam . vījānāmupabharddenāṅkurotpatti-
    darśanāt abhāvādeva bhāvotpattiriti abhāvopādanatvama-
    tanirākaraṇam . karmmanirapekṣasyaīśvarasyaiva jagatkāraṇatvamata
    khaṇḍanena karmasāpekṣasya tasya jagatkāraṇatvavyabasthāpanam .
    paramāṇvādivadīśvarasya nopādānatvamiti vyavasthāpanam .
    bhāṣpe tu guṇaviśiṣṭamātmāntaramīśvara itīśvaralakṣaṇamuktam .
    tadarthaśca “guṇairnityajñānecchāprayatnarūpaviśeṣaguṇaiḥ sāmānya-
    guṇaiśca saṃyogādibhirviśiṣṭam ātmāntaraṃ jīvebhyo bhinna
    ātmā jagadārādhyaḥ sṛṣṭyādikarttā veddvārā hitāhitopa-
    deśakojagataḥ piteti” vṛttāvuktaḥ . kaṇṭakataikṣṇyavajjagatāmā-
    kasmikatvakhaṇḍanam . sarvānityatvakhaṇḍanam . sarvanityatvakha-
    ṇḍanam . ghaṭādīnāṃ paramāṇupuñjātmakatāvādakhaṇḍanena ekā-
    vayavisādhanam sarvabhūtānāmabhāvarūpatānirākaraṇam . saṃkhyai-
    kāntavādanirākaraṇam . saṃkhyaikāntavādāśca bhāṣye bahavo
    darśitāḥ . “sarvamekaṃ sadaviśeṣāt, sarvaṃ dvedhā nityānityabhe-
    dāt, sarvaṃ trevā jñātā jñeyaṃ jñānamiti, sarvaṃ caturddhā
    pramātā pramāṇam pramitiḥ prameyamiti, evamanye'pi” . tatra
    yathā nityatvānityatvābhyāṃdvaidhaṃ tathā sattvenaikyam ghaṭaḥ san
    paṭaḥ sannityekākārasattvapratīteḥ . anye tu ekamityadvaitamāhu-
    stathā ca brahmaivaikaṃ nirviśeṣaṃ sat sarvamanyanmithyā . anye'-
    pīti rūpasaṃjñāsaṃskāravedanānubhavāḥ pañcaskandhāḥ ṣaṭpadārthī
    saptapadārthītyādi matabhedāḥ . tatrādvaitapakṣanirākaraṇaṃ yathā
    brahmādvaitasvīkāre tatsādhakapramāṇasyāsiddhiḥ pramāṇasattve
    tu na sarttvaikatvasiddhiritthaṃ dūṣaṇena sattvaikatvavādanirākara-
    ṇam . yathā vṛkṣamūlasekāt tadīyāvayavopacayadvāravaśena
    phalotpattistathā yāgādernāśe'pi tajjanyādṛṣṭarūpadvārasattvāt
    svargādyutpattiriti vyavasthāpanam . svargādeḥ svarūpeṇa phala-
    tvasādhanam . phalasya utpatteḥ prāgasattvena śaśaśṛṅgāderiva
    utpattyasambhavaḥ sattve ca utpattyayogyatayā kāraṇavyāpā-
    rānarthakyaṃ sadasattvāṅgīkāre ca virodha ityāśaṅkya phalasya
    utpatteḥ prāk asattvavyapasthāpanam asata utpattau iha
    tantuṣu paṭo bhaviṣyatīti prāgabhāvajñānasyaiva pravarttaka-
    tayā'niyamavāraṇam . karmmakarttṛdehādernāśe'pi adṛ-
    ṣṭasyātmanyevotpatteḥ tenaiva cādṛṣṭena jāyamāne svargyādi-
    dehe sukhabhoge sāmānādhiraṇyasambhavenādṛṣṭajanyasvargā-
    diphalasyātmaniṣṭhatvavyavasthāpanam . sukhaduḥkhayoreva sukhya-
    phalatvaṃ strīputrādestu tatsāvanatvādaupacārikaphalatva-
    miti nādṛṣṭasāmānādhikaraṇavyāghāta iti samarthanam . deha-
    sambandhasyaiva vividhabādhanāyogahetutvādduḥkharūpatvakathanam
    vividhaduḥkhayuktatayā śarīrasya duḥkhatvena bhāvanākathanam
    duḥkhamadhye sukhasyāsyutpatte statpratyākhyānānaucitye'pi
    tadupārjjanādau duḥkhabāhulyāt dehasaṃbaddhaṃ sarvvaṃ
    duḥkhamityeva bhāvanīyamiti nirūpaṇam . prati-
    ṣiddhabhojanamaithunādau pravṛttinivāraṇārthamapi duḥkhasya
    heyotvoktiḥ . ārṣadaivapaitrarṇṇāpākaraṇānubandhenāpava-
    rgakālābhāvamāśaṅkya āyuṣaścaturthabhāge'pavargasādhanakāla-
    tvasādhanam tathā kāmanāśūnyasya viraktasya tato'rvāgapi
    tatsevanavyavasthāpanam . tattvajñānotpattau prārabdhā-
    tiriktakarmmajanyādṛṣṭamātranāśena na khargaphalakādṛṣṭena
    pratibandha iti kathanam . kleśānubandhakṛtāpavargābhāvamāśa-
    ṅkya suṣuptasya sarvvakleśābhāvavadapavarga iti suṣupti-
    dṛṣṭāntena hetvabhāvenā'pavarge du khābhāvasādhanam . rā-
    gaśūnyasyānutpatteḥ rāgādīnāṃ ca mitthājñānanimittakatvena
    tattvajñānena ca mithyājñānanivṛttau duḥkhanivṛttiriti
    kramakathanam 4 a0 1 ā0 gatārthāḥ . dehātmabuddhverdoṣa-
    janyatayā doṣasya ca mithyājñānādhīnatvena tattvajñānāt
    ātmanodehādibhyo bhedajñānanivṛttau tadabhedajñānanirā-
    sena mithyājñānanivṛttiḥ tasyāṃ ca satyāṃ krameṇa pravṛttini-
    vṛttyā duḥkhanivṛttirūpāpavargasiddhiḥ ato'pavargasādhanaṃ tattva
    jñānamityevaṃpratipādanam . sādhutayā bhāvitānāṃ rūpādi-
    viṣayāṇāṃ doṣahetutvakathanam . saundaryyaṃ paśyato rāgādirbra-
    hmaṇo'pyasukaraparihāra ityāśaṅkyatatra saundaryyabuddhe rāgā-
    dhīnatayā taruṇyādidehe saundaryyābhimānasya tyājyatākathanam .
    bhāṣye tu “pariṣkārabuddhiranurañjanasaṃjñā sā heyā doṣa-
    darśanamaśubhasaṃjñā sā bhāvanīyā” ityuktam . tathā ca “khela-
    tkhañjananayanā pariṇatavimbadhārā pṛthuśroṇī . kamalasu
    kulastanīyam pūrṇṇendumukhī sukhāya me bhaviteti” anurañjana-
    saṃjñā . “carmmanirmmitapātrīyaṃ māṃsāsūkpūyapūritā . asyāṃ
    rajyati yo mūḍhaḥ piśācaḥ kastato'dhikaḥ” aśubhasaṃjñā
    evaṃ svadehādāvapi cintanam . paramāṇupuñjasyaiva ghaṭādi-
    rūpatā'tonāsti atirikto'vayavīti sautrāntikavaibhāṣikayo-
    rmatasya pūrvvadūṣitasyāpi svamatadārḍhyāya punardūṣaṇam .
    paramāṇostruṭiparatvavyavasthāpanam . ākāśasya sarvvagatatvaṃ
    sarvamūttasaṃyogitvaṃ tatra saṃyogasyāvyāpyavṛttitayā tadavacchedaka-
    bhedaṃ vinā'nupapattyā sāvayevatvāpattimāśaṅkya mūrtta padārthasyai-
    vāvayavānāṃ tadavacchedakatvam ityuktyā tasya nirayava-
    tvasamarthanam . sarvvatra śabdotpattyā tajjanakasaṃyogānu-
    mānāt ākāśasya sarvvamūrttasaṃyogitvasamarthanam ākāśe
    ca pratihatasya parāvarttanarūpavyūhasya uttaradeśagatipra-
    tibandharūpaviṣṭambhasyābhāvāt vibhutvavyavasthāpanam . para-
    sāṇoḥ saṃyogavattvānyathānupapattyā sāvayavatvāpattiḥ saṃyogasya
    avyāpyavṛttitayā avyāpyavṛtteścāvacchedakabhedaṃ vinā sattvā-
    sambhavādityāśaṅkya tadavayavānāmapi saṃyogasiddhaye sāvayavatva
    kalpanāyāmanavasthāpattirato digvibhāgānāmeva saṃyogāva-
    cchedakatvakalpanena paramāṇorniravayavatvasamarthanam . jñānāti-
    riktobāhyapadārtho nāstītyatra yadi pramāṇamasti tadā jñā-
    nātiriktapramāṇarūpabāhyasya sattvānna bāhyāmābaḥ atha tatra
    prasāṇaṃ nāsti tadā niṣpramāṇakatvānna tatsiddhirityevaṃ
    rūpeṇa bāhyārthābhāvāṅgīkarttṛmatanirākaraṇam . svapnasya
    smṛtiviśeṣarūpatvaṃ vyavasthāpya śuktirajatavijñāne
    rajatāṃśasya jñānalakṣaṇayā upanītasya saṃsargamātra
    bodha iti vyavasthāpananena svapladṛṣṭāntena jñāna-
    mātrasyāsadviṣayakatvavādimatanirākaraṇam . ityevaṃghāhyā-
    ryabhaṅganirākaraṇam . jñānasāmānyāt tattvajñānasyāpi
    kṣaṇikatvāt tannāśe pratibandhakāpāye pūrvvavāsanāvaśāt
    mithyājñānaṃ punarutapapadyeteti tattvajñānasya na mithyājñāno-
    cchedakatetyāśaṅkāyāṃ tannirāsaḥ . samādhiviśeṣābhyā-
    sāt tattvajñānasya vivṛddhiḥ . tadvṛddhyā ca miyyājñānavāsa-
    nātiromāvānna tat phalāyālamiti samarthanam . tataśca
    tattvajñānasaṃskāraḥ anyasaṃskāraprativandhī bhavatīti
    vyavasthāpanam . tatra prativandhaśca kāryyākṣamatvasampādanaṃ vi-
    nāśoveti . svābhāvikaviṣayarāgādinā pratibandhāt sa-
    mādhyasambhavamāśaṅkya pūrvvakṛteśvarādhanādinā abhyāsa-
    pāṭave janite tatsaṃskārāt samādhisiddhiriti samarthanam .
    tathā ca pūrvvakṛteśvarānusandhānādisahakāreṇaiva tattvajñāne
    jananīye na rāgādeḥ pratibandhakatvam . araṇyaguhā-
    pulinādiṣu yogābhyāsasthānatvakathanam . apavarge prārabdha
    karmmānusāreṇa dehādeḥ sattvena tadanurūpārthāyabhāsasadbhā-
    vakathanam . prārabdhakarmmāvasāne dehābhāve videhakaivalyaprāpti
    kathanam . samādhisiddhaye yamaniyamādyaṣṭāṅgayogābhyāsa
    syāvaśyarutoktiḥ . śravaṇamanananididhyāsanairātmasākṣātkāro-
    tpattikathanam . etacchāstrābhijñaiḥ saha svaniścitārthadārḍhyāya
    etacchāstroditārthaniścayasya saṃvādaḥ karttavya iti prati-
    pādanam . saṃvādaśca śiṣyagurusabrahmacāriśreyīrthibhiḥ
    jigīṣāhīnaiḥ saha kāryya iti nirūpaṇam . tattvanirṇṇayārthaṃ
    pratikūlapakṣahīnatayā saṃvādaḥ karaṇīyaḥ na jigīṣayeti
    nirūpaṇam . tattvaniścayasaṃrakṣaṇārthaṃ vījaprarohasaṃrakṣārtha
    kaṇṭhakavaraṇavat trayībāhyaiḥ saha jalpavitaṇḍe āśraya
    ṇīye na vāda ityetkathanam tathā ca yadi trayībāhyaiḥ
    svapakṣaākṣipyate tadā jalpavitaṇḍābhyāṃ teṣāṃ
    mataṃ khaṇḍanīyam . ete arthāḥ 4 a0 2 ā0 uktāḥ .
    sādharmyavaidharmyotkarṣāpakarṣavarṇyāvarṇyavikalpasādhyaprāptyaprā-
    ptiprasaṅgapratidṛṣṭāntānutpattisaṃśayaprakaraṇahetutvarthāpattyaviśe-
    ṣopapattyupalabdhinityānityakāryyasamāścaturviśatiṃ jāto-
    rvibhajya tallakṣaṇānyuktāni . kathābhāsaprakaraṇam . 5 a0
    1 maā0 gatārthāḥ . pratijñāhāniḥ pratijñāntaraṃ pratijñā
    virodhaḥ pratijñāsaṃnyāsaḥ hetvantaramarthāntaram nirarthaka
    mavijñātārthamaprāptakālaṃ nyūnamadhikaṃ punaruktamananubhā-
    ṣaṇanajñānamapratibhā vikṣepomatānujñā paryyanuyojyopekṣaṇaṃ
    niranuyojyānuyogo'pasiddhāntohetvābhāsāśca nigraha-
    sthānāni iti nigrahasthānāni vibhajya teṣāṃ krameṇa
    lakṣaṇāni uktāni 5 a0 2 ā0 gatārthāḥ . yathā padārtha
    tattvajñānādapavargastathā tanmataṃ sarvva0 da0 mamagrāhi . yathā
    “nanu tattvajñānānniḥśreyasambhavatītyuktaṃ tatra kiṃ tattvajñānā-
    danantarameva niḥśreyasaṃ sampadyate, netyucyate tattvajñānādduḥ-
    khajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadananta-
    rābhāva iti . tatra mithyājñānaṃ nāmānātmani dehādā-
    vātmabuddhiḥ tadanukūleṣu rāgaḥ tatpratikūleṣu ca dveṣaḥ vastu-
    tastvātmanaḥ pratikūlamanukūlaṃ vā na kiñcit samasti para-
    sparānubandhatvāttu rāgādīnāṃ, mūḍhora jyati rakto muhmati
    mūḍhaḥ kupyatikupito muhyatīti tatastairdauṣaiḥ preritaḥ prāṇī
    pratiṣiddhāni śarīreṇa hiṃsāsteyādīnyācarati vācā
    anṛtādīni, manasā paradrohādīni, seyaṃ pāparūpā pravṛ-
    ttiradharmamāvahatīti . śarīreṇa praśastāni dānaparapari-
    trāṇādīni, vācā hitasatyādīni, manasā ahiṃsādīni,
    seyaṃ puṇyarūpā pravṛttirdharmam . seyamubhayī pravṛttiḥ tataḥ
    svānurūpaṃ praśastaṃ ninditaṃ vā janma punaḥ śarīrādeḥ prādu-
    rbhāvaḥ tasmin sati pratikūlavedanīyatayā vāsanātmakaṃ duḥkhaṃ
    bhavati ta ime mithyājñānādayo duḥkhāntā avicchedena
    pravarttamānāḥ saṃsāraśabdārtho ghaṭīcakravanniravadhiranuvarttate .
    yadā kaścit puruṣadhaureyaḥ purākṛtasukṛtaparipākavaśādā-
    cāryyopadeśena sarvvamidaṃ duḥkhāyatanaṃ duḥkhānuṣaktañca paśyati
    tadā tatsarvvaṃ heyatvena budhyate tatastannivarttakamavidyādi
    nivarttayitumicchati tannivṛttyupāyaśca tattvajñānamiti kasya-
    ciccatamṛbhirvidyābhirvimaktaṃ bhāvayataḥ samyagdarśanapadavedanīya-
    tayā tattvajñānaṃ jāyate tattvajñānānmithyājñānamapaiti, mi-
    thyājñānāpāye doṣāḥ apayānti, doṣāpāye pravṛttirapaiti,
    pravṛttyapāye janmāpaiti, janmāpāye duḥkhamatyantaṃ nivarttate
    sātyantikī nivṛttirapavargaḥ . nivṛtterātyantikatvaṃ nāma
    nivarttyasajātīyasya punastatrānutpāda iti tathā ca pārama-
    rṣasūtram “duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye
    tadanantarābhāvādapavarga” iti . nanu duḥkhātyantocchedo'pavarga
    ityetadadyāpi kaphoṇiguḍāyitaṃ varttate tatkathaṃ siddhavat-
    kṛtvā vyavahriyata iti cenmaivaṃ sarvveṣāṃ mokṣavādināmapava-
    rgadaśāyāmātyantikī duḥkhanivṛttirastītyasyārthasya sarvva-
    tantrasiddhāntasiddhatayā ghaṇṭāpathatvāt nahyapravṛttasya duḥkhaṃ
    pratyāpadyate iti kaścit prapadyate tathā hi ātmocchedo
    mokṣa iti mādhyamikamate duḥkhocchedo'stītyetāvattāvadavi-
    vādam . atha manyethāḥ śarīrādivadātmāpi duḥkhahetutvā-
    ducchedya iti tanna saṅgacchate vikalpānupapatteḥ kimātmā
    jñānasantāno vivakṣitaḥ tadarikto vā . prathame na viprati-
    pattiḥ kaḥ khalvanukūlamācarati pratikūlamācaret . dvitīye-
    tasya nityatve nivṛttiraśakyavidhānaiva pravṛttyanupapattiścā-
    dhikaṃ dūṣaṇaṃ na khalukaścit prekṣāvān “ātmanastu kāmāya
    sarvaṃ priyaṃ bhavatīti” sarvvataḥ priyatamasyātmanaḥ samucchedāya
    prayatate sarvohi prāṇī mukta iti vyavaharati . nanu
    dharminivṛttau nirmalajñānodayo mahodaya iti vijñānavā-
    divāde sāmagryabhāvaḥ sāmānādhikaraṇyānupapattiśca bhāvanā-
    catuṣṭayaṃ hi tasya kāraṇamabhīṣṭaṃ tacca kṣaṇabhaṅgapakṣe sthirai-
    kādhārāsambhavāt laṅghanābhyāsādivadanāsāditaprakarṣaṃ na sphu-
    ṭamabhijñānamabhijanayituṃ prabhavatisopaplavasya jñānasantānasya
    baddhatve nirupaplavasya ca muktatve yo baddhaḥ sa eva mukta iti
    sāmānādhikaraṇyaṃ na saṅgacchate . āvaraṇamuktirmuktiriti
    jainajanābhimato'pi mārgo na nirgato nirargalaḥ . aṅgabhavān
    pṛṣṭo vyācaṣṭāṃ kimāvaraṇam? dharmmādharmabhrāntaya iti cet
    iṣṭameva . atha dehamevāvaraṇaṃ tathā ca tannivṛttau pañjarānmu-
    ktasya śukasyevātmanaḥ satatorddhvagamanaṃ muktiriti cettadā
    vaktavyaṃ kimayamātmā mūrtto'mūrtto vā . prathame niravayavaḥ
    sāvayavo vā niravayavatve niravayavo mūrttaḥ paramāṇuriti
    paramāṇulakṣaṇāpattyā paramāṇudharmavadātmadharmāṇāmatīndriyatvaṃ
    prasajet . sāvayavatve yat sāvayavaṃ tadanityamiti pratibandhavale-
    nānityatvāpattau kṛtapraṇāśākṛtābhyāgamau niṣpratibandhau prasa-
    jyeyātām . amūrttatve gamanamanupapannameva calanātmikāyāḥ
    kriyāyāḥ mūrttaprativandhāt . pāratantryaṃ bandhaḥ svātantryaṃ
    mokṣa iti cārvākapakṣe'pi svātantryaṃ duḥkhanivṛttiścedavi-
    vādam . aiśvaryyaṃ cet sātiśayatayā sadṛkṣatayā ca prekṣāvatāṃ
    nābhimatam . prakṛtipuruṣānyatvakhyātau prakṛtyuparame puruṣasya
    svarūpeṇāvasthānaṃ muktiriti sāṅkhyakhyāte'pi pakṣe duḥkho-
    cchedo'bhyupeyate vivekajñānaṃ puruṣāśrayaṃ prakṛtyāśrayaṃ veti etāva-
    davaśiṣyate tatra puruṣāśrayamiti na śliṣyate puruṣasya kauṭasthyāt
    sthānanirodhāpātānnāpi prakṛtyāśrayaḥ acetanatvāt tasyāḥ .
    kiñca prakṛtiḥ pravṛttisvabhāvā vā nivṛttisvabhāvā vā ādye
    anirmokṣaḥ svābhāvasyānapāyāt dvitoye samprati saṃsāro'-
    stamiyāt . nityaniratiśayasukhābhivyaktimuktiriti bhaṭṭa-
    sarvvajñādyabhimate'pi duḥkhanivṛttirabhimataiva parantu nitya-
    sukhaṃ na pramāṇapaddhatimadhyāste . śrutistatra pramāṇamiti
    cenna yogyānupalabdhibādhite tadanavakāśādavakāśe vā grā-
    vaplāve'pi tathābhāvaprasaṅgāt . nanu sukhābhivyaktirmukti-
    riti pakṣaṃ parityajya duḥkhanivṛttireva muktiriti svīkāraḥ
    kṣīraṃ vihāyārocakagrastasya sauvīrarucimanuharatīti cetta-
    deta nnāṭakapakṣapatitatvadvaca ityupekṣyate . sukhasya sāti-
    śayatvena pratyakṣatayā bahupratyanīkākrāntatayā sādhanaprārthanā-
    parikliṣṭatayā ca duḥkhāvinābhūtatvena viṣānuṣaktamadhuvat
    duḥkhapakṣanikṣepāt . nanvekamanusandhitsato'paraṃ pracyavate
    iti nyāyena duḥkhavat sukhamapyucchidyata iti akāmyo-
    'yaṃ pakṣa iti cenmaivaṃ maṃsthāḥ sukhasampādane duḥkhasā-
    dhanabāhulyānuṣaṅganiyamena taptāyaḥpiṇḍe tapanīyabuddhyā
    pravarttamānena sāmyāpātāt tathā hi nyāyopārjjiteṣu
    viṣayeṣu kiyantaḥ sukhakhadyotāḥ kiyanti duḥkhadurdi
    nāni, anyāyopārjjiteṣu tu yadbhaviṣyati tanmanasāpi ci-
    ntayituṃna śakyamityetat svānubhavamapracchādayantaḥ santovidāṃ-
    kurvvantu vidāṃvarā bhavantaḥ . tasmāt pariśeṣāt parameśvarā-
    nugrahavaśācchravaṇādikrameṇātmatattvasākṣātkāravataḥ puruṣadhau-
    reyasya duḥkhanivṛttirātyantikī niḥśreyasamiti niravadyam .
    nanvīśvarasadbhāve kiṃ pramāṇaṃ pratyakṣamanumānamāgamo vā na
    tāvadatra pratyakṣaṃ kramate rūpādirahitatvenātīndriyatvāt nā-
    pyanumānaṃ tadvyāptiliṅgābhāvāt nāgamaḥ vikalpāsahatvāt
    kiṃ nityo'vagamayatyanityo vā . ādye apasiddhāntāpātaḥ
    dvitīye parasparāśrayāpātaḥ . upamānādikama śakyaśaṅkamani-
    yataviṣayatvāt . tasmādīśvaraḥ śaśaviṣāṇāyate iti cetta-
    detanna caturacetasāṃ cetasi camatkāramāviṣkaroti . vivā-
    dāspadaṃ nagasāgarādikaṃ sakartṛkaṃ kāryyatvāt kumbhavat .
    na cāyamasiddho hetuḥ sāvayavatvena tasya susādhatvāt .
    nanu kimidaṃ sāvayavatvam avayavasaṃyogitvam avayavasamavā-
    yitvaṃ vā nādyaḥ gaganādau vyabhicārāt na dvitīyaḥ tantvā-
    dāvanaikāntyāt . tasmādanupapannamiti cenmaivaṃ vādīḥ
    samavetadravyatvaṃsāvayavatvamiti niruktervaktuṃ śakyatvāt . avā-
    ntaramahattvavattvena vā kāryyatvānumānasya sukaratvāt . nāpi
    viruddho hetuḥ sādhyaviparyya yavyāpterabhāvāt, nāpyanaikāntikaḥ,
    pakṣādanyatra vṛtteradarśanāt . nāpi kālātyayopadiṣṭaḥ, bādha-
    kānupalambhāt . nāpi satpratipakṣaḥ, pratibhaṭādarśanāt . nanu
    nagādikamakartṛkaṃ śarīrājanyatvāt gaganavaditi cennaitat
    parīkṣākṣamamīkṣyate nahi kaṭhorakaṇṭīravasya kuraṅgaśāvaḥ pra-
    tibhaṭo bhavati ajanyatvasyaiva samarthatayā śarīraviśeṣaṇavaiya-
    ryyāt . tarhyajanyatvameva sādhanamiti cennāsiddheḥ nāpi
    sopādhikatvaśaṅkākalaṅkāṅkuraḥ sambhavī anukūlatarkasambhavāt
    yadyayamakartṛkaḥ syāt kāryyo'pi na syādiha jagati nāstyeva
    tatkāryyaṃ nāma yatkārakacakramavadhīryyātmānamāsādayeditye-
    tadavivādam . taccarsavaṃ kartṛviśeṣopahitamaryyādaṃ kartṛtvaṃ
    cetarakārakāprayojyatve sati sakalakārakaprayoktṛtvalakṣaṇaṃ
    jñānacikīrṣāprayatnādhāratvam . evañca kartṛvyāvṛttestadupa-
    hitasamastakārakavyāvṛttāvakāraṇakakāryyotpādaprasaṅga iti
    sthūlaḥ pramādaḥ . tathā niraṭaṅki śaṅkarakiṅkareṇa . “anukūlena
    tarkeṇa sanāthe sati sādhane . sādhyavyāpakatābhaṅgāt pakṣe
    nopādhisambhava” iti . yadīśvaraḥ karttā syāttarhi śarīrī
    syādityādipratikūlaṃtarkajātaṃ jāgarttīti cedīśvarasiddhya-
    siddhibhyāṃ vyāghātāt taduditamudayanena! “āgamādeḥ
    pramāṇatve bāghanādaniṣedhanabh . ābhāsatve tu saiva
    syādāśrayāsiddhiruddhaṭā” iti . na ca viśeṣavirodhaḥ
    śakyaśaṅkaḥ jñātatvāṃjñātatvavikalpaparāhatatvāt . tadetat
    parameśvarasya jagannirmmāṇe pravṛttiḥ kimarthā svārthā
    parārthā vā ādye'pīṣṭaprāptyarthā aniṣṭaparihārārthā vā
    nādyaḥ avāptasakalakāmasya tadanupapatteḥ ataeva na
    dvitīyaḥ . dvitīye pravṛttyanupapattiḥ kaḥ khalu parārthaṃ
    pravarttamānaṃ prekṣāvānityācakṣīta . atha karuṇayā pravṛttyu-
    papattirityācakṣīta kaścit taṃ pratyācakṣīta tarhi sarvvān
    prāṇinaḥ sukhina eva sṛjedīśvaraḥ na duḥkhaśavalān
    karuṇāvirodhāt . svārthamanapekṣya paraduḥkhapraharaṇecchā hi
    kāruṇyaṃ tasmādīśvarasya jagatsarjanaṃ na yujyate . taduktaṃ
    bhaṭṭācāryyaiḥ . “prayojanamanuddiśya na mando hi pravarttate .
    jagacca sṛjatastasya kiṃ nāma na kṛtaṃ bhavediti” . nāsti-
    kaśiromaṇe! tāvadīrṣyākaṣāyite cakṣuṣī nimīlya pari-
    bhāvayatu bhavān karuṇayā pravṛttirastyeva na ca nisargataḥ
    sukhaśnayasargaprasaṅgaḥ, sṛjyaprāṇikṛtasukṛtaduṣkṛtaparipākaviśe-
    ṣādvaicitryopapatteḥ na ca sātantryabhaṅgaḥ śaṅkanīyaḥ svāṅgaṃ
    svavyavadhāyakaṃ na bhavatīti nyāyena pratyuta tannirvāhāt eka
    eva rudro nadvitīyo'vatasthe” ityādirāgamastatra pramāṇam .
    yadyevaṃ tarhi parasparāśrayabādhavyādhiṃ samādhatsveti cet
    tasyānutthānāt kimutpattau parasparāśrayaḥ śaṅkyate jñaptau
    vā . nādyaḥ āgamasyeśvarādhīnotpattikatve'pi parameśvarasya
    nityatvenotpatteranupapatteḥ nāpi jñaptau parameśvarasya āgamā-
    dhīnajñaptikatve'pi tasyānyato'vagamāt nāpi tadanityatva
    jñaptau āgamānityatvasya tīvrādidharmmopetatvādinā sugama-
    tvāt . tasmānnivarttakadharmmānuṣṭhānavaśādīśvaraprasādasiddhā-
    vabhimateṣṭasiddhiriti sarvvamavadātam” . asyāścātmatattva-
    jñānahetutvādātmavidyātvam . “trayī cānvīkṣikī caiva vārttā
    ca bharatarṣabha! daṇḍanītiśca vipulā vidyāstatra nidarśitāḥ”
    śā0 pa0 59 adhyā0 . “traividyebhyastrayīṃ vidyāṃ daṇḍanītiñca
    śāśvatīm . “ānvīkṣikīñcātmavidyāṃ vārttārambhāṃśca lokataḥ”
    manuḥ “tatraupaniṣadaṃ tāta pariśeṣantu pārthiva . mathnāmi
    manasā tattvaṃ dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām” bhā0 śā0 pa0 .
    “ānvīkṣikī kośalānāmiti” gītā . “seyasānvīkṣikī
    vidyā pramāṇādibhiḥ padārthaiḥ pravibhajyamānā . pradīpaḥ
    sarvavidyānāmupāyaḥ sarvakarmaṇām . āśrayaḥ sarvadharmāṇāṃ
    vidyoddeśe parīkṣitā” pakṣilasvāmī . anvīkṣā śīla-
    masyāḥ tasyai hitaṃ vā ṭhak . 2 durgāyāñca “ātmavedanaśī
    latvādanvīkṣaṇaparā'tha vā . anvīkṣākāraṇatvādvā tasmā-
    dānvīkṣikī smṛtā” devīpu0 taṃnniruktiḥ .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 177.
    ānvīkṣikī , strī, (śravaṇādanu īkṣā paryyālocanā
    prayojanamasyāḥ . anu + īkṣā + ṭhañ + ṅīp .)
    tarkavidyā . nyāyavidyā . ityamaraḥ .. durgā . yathā,
    “ātmavedanaśīlatvādanvīkṣaṇaparāthavā .
    anvīkṣāṃ kurute yasmāttasmādānvīkṣikī smṛtā” ..
    iti devīpurāṇe 45 adhyāyaḥ .. (adhyātmavidyā,
    pratyakṣaparokṣābhyāmīkṣitasya arthasyānu paścāt
    īkṣaṇaṃ anvīkṣā sā prayojanaṃ yasyāḥ sā ānvī-
    kṣikī anumānavidyā nyāyadarśanavaiśiṣikā-
    dikā . iyaṃ hi trayīvārttādividyācatuṣṭayānta-
    rgatā ātmavijñānahetukā dharmmārthasaṃsādhikā rā-
    jabhiravaśyaṃ rakṣaṇīyā satī vidyeti kathyate ..
    yathā, kāmandakīyanītisāre .
    “ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītiśca śāśvato .
    vidyāścatasra evaitā lokasaṃsthitihetavaḥ” ..
    “ānvīkṣikyātmavijñānaṃ dharmmādharmmau trayīsthitau .
    arthanarthau ca vārttāyāṃ daṇḍanītau nayānayau” ..
    iti .)