Blog
Sanskrit
About
ānvīkṣikī
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 114 .
ānvīkṣikī f. (
-kī ) Logical philosophy, metaphysics.
E. anu according to, īkṣa to see, ṭhak aff.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 91, col. 1 .
ānvīkṣikī (kī) 3. f. Metaphysics.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 122, col. 3 .
ānvīkṣikī ānvīkṣikī, f. (fr.
anv-īkṣā ),
logic, logical philosophy, metaphysics.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 243, col. 2 .
ānvīkṣikī [
anvīkṣā prayojanamasyāḥ ṭhañ ]
1 Logic, logical philosophy.
2 Metaphysics (
ātmavidyā q. v. );
ānvīkṣikyātmavidyā syādīkṣaṇātsukhaduḥkhayoḥ . īkṣamāṇastayā tattvaṃ harṣaśokau vyudasyati .. Kām. 2. 11;
ānvīkṣikīśravaṇāya Māl. 1;
Ms. 7. 43; (
nyāya ānvīkṣikī paṃcādhyāyī gautamena praṇītā Madhusūdana ).
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 63 .
ānvīkṣikī (±vidyā ) f. logic.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 39, col. 3 .
ānvīkṣikī ānvīkṣ-ikī, f. logic.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 142, col. 1 .
ānvīkṣikī f. (
fr. anv-īkṣā ), logic, logical philosophy, metaphysics,
MBh. ;
Mn. ;
Gaut. &c.
☞
p. 1319, col. 3 .
(also, with
buddhi ) an argumentative mind,
R.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 93, col. 2 .
ānvīkṣikī f. (-kī ) Logical philosophy, metaphysics.
E. anu according to, īkṣ to see, ṭhak aff.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 337 .
ānvīkṣikī [anvīkṣā prayojanamasyāḥ ṭhañ ] 1 Logic, logical philosophy. -2 Metaphysics (ātmavidyā q. v.); ānvīkṣikyātmavidyā syādīkṣaṇātsukhaduḥkhayoḥ | īkṣamāṇastayā tattvaṃ harṣaśokau vyudasyati || Kām.2.11; ānvīkṣikīśravaṇāya Māl.1; Ms.7.43; (nyāya ānvīkṣikī pañcādhyāyī gautamena praṇītā Madhusūdhana). -3 Philosophy of Sāṅkhya, Yoga and Lokāyata; sāṅkhyaṃ yogo lokāyataṃ cetyānvīkṣikī Kau. A.1.2. cf. also ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītiśceti vidyāḥ Kau. A.1.2. āśrayaḥ sarvadharmāṇāṃ śaśvadānvīkṣikī matā Kau. A.1.2; Bhāg.7.12.23.
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 75, col. 1 .
ānvīkṣikī ānvīkṣikī f. (īkṣ) philosophie logique; métaphysique.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 649 .
ānvīkṣikī (von
anvīkṣā ) f.
Logik AK. 1, 1, 5, 5.
H. 251. 253.
M. 7, 43.
nyāya ānvīkṣikī pañcādhyāyī gautamena praṇītā MADHUS. in
Ind. St. 1, 18.
☞
vol. 5,
p. 1107 .
ānvīkṣikī MBH. 12, 6737 = 13,2195.
SARVADARŚANAS. 115,3.
Verz. d. Oxf. H. 86,b,5 v. u.
vidyāmānvīkṣikīm MĀLATĪM. 41, 6.
BHĀG. P. 11, 20, 24. pl.
VARĀH. BṚH. S. 19, 11.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 175, col. 1 .
ānvīkṣikī f.
Logik GAUT. 11,3.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 96, col. 1 .
ānvīkṣikī Adj. in Verbindung mit buddhi so v.a. kritisch, R. Gorr. 2, 109, 30.
Vācaspatyam
☞
p. 734, col. 1 .
ānvīkṣikī strī śravaṇādanu īkṣā paryyālocanā rā- prayojanamasyāḥ ṭhañ . tarkavidyāyām gautamaprarṇātāyā mātmavidyāyām . tatpratipādakagranthaśca akṣapādena pañcādhyāyī racitaḥ tatrādimaṃ sūtraṃ “pramāṇaprameyasaṃśaya prayojanadṛṣṭāntasiddhāntāvayavatarkanirṇṇayavādajalpavitaṇḍāhe- tvābhāsacchalajātinigrahasthānānāṃ tattvajñānānniśreya- sādhigama ” iti antimasūtrañca “hetvābhāsāśca yathoktāḥ ” iti . tatra pratipādyaviṣayāśca padārthatattvajñānānmukti phalaṃ tatra kramoktiḥ . pratyakṣānumānopamānāgamarūpa- pramāṇacatuṣṭhayam teṣāṃ lakṣaṇavibhāgādi . ātmadehendriyā- rthabuddhimanaḥpravṛttidoṣapre tthabhāvaphaladuḥkhāpavargarūpaprameyavibhā- gaḥ . icchādveṣaprayatnasukhaduḥkhajñānāni ātmaliṅgāni . ceṣṭāvadantyāvayavitvamindriyāśrayatvaṃ vā dehalakṣaṇam . ghrāṇarasanacakṣustvakśrotrarūpendriyavibhāgaḥ teṣāṃ pṛthi- vyādibhyaḥ krameṇotpattiḥ . tatkāraṇāni ca krameṇa pṛthi- vyaptejovāyvākāśātmakāni pañca bhūtāni . gandharasa- rūpasparśarūpaviṣayapañcakaṃ pṛthivyādīnāṃ viśeṣaguṇāsteṣāṃ ca krameṇa ghrāṇādibhirgrāhyatā . mahattattvāparyyāyāyā buddhe- rjñānarūpatvam . manaso lakṣaṇam . pravṛttilakṣaṇam rāgadve- ṣābhiniveśarūpadoṣatrayalakṣaṇam . punarutpattirūpapretyabhāva- lakṣaṇam pravṛttijanitārtharūpaphalalakṣaṇam . bādhanārūpaṃ duḥkha- lakṣaṇam . duḥkhātyantanivṛttirūpāpapargalakṣaṇam . ekasmin dharmmiṇi bhāvābhāvaviruddhakoṭidvayajñānatvaṃ saṃśayalakṣaṇam tatra sādhāraṇadharmmavaddharmmijñānamasādhārṇadharmmavaddharmmijñānaṃ vipratipattivākyajanyakoṭidvayopasthitiśca kāraṇam . pravṛ- ttihetvicchāviṣayatvaṃ prayojanalakṣaṇam . vādipra- tivādinoḥ sādhyasādhanadvayaprakārakatadabhāvadvayaprakārakānya- taraniścayaviṣayatvaṃ dṛṣṭāntalakṣaṇam prativādanirasanena niḥ- sandhigdhatayā arthaniścayarūpatvaṃ siddhāntalakṣaṇam . sarvatantra- siddhāntaḥ, pratitantrasiddhāntaḥ, adhikaraṇasiddhāntaḥ abhyugama- siddhānta iti siddhāntacatuṣṭhayavibhāgāḥ tallakṣaṇāni ca . pra- tijñāhetūdāharaṇopanayanigamarūpāvayavavibhāgaḥ . bhāṣye tu jijñāsā, saṃśayaḥ śakyaprāptiḥ prayojanaṃ saṃśayavyudāsaśceti adhikāḥ pañcāvayavā uktāstena daśāvayavā iti sthitam . tātpaparyyaṭīkāyāṃ tadvyākhyātañca tatra jijñāsā'jñātādibu- ddhisiddhaye pravarttikā icchā jijñāsā . tajjanyaśca saṃśuyaḥ śakyaprāptiḥ pramāṇānāṃ jñānajananasāmarthyaṃ saṃśayavyudā- sastarkaḥ iti . jijñāsā vipratipattiriti kecit . e- teṣāṃ nyāyāvayavatvaṃ nāstīti vṛttau sthitam . sādhyaviśi- ṣṭatayā pakṣasya nirdeśaḥ pratijñālakṣaṇam vyāptiviśiṣṭahetu- bodhakaḥ śabdo heturūpāvayaḥ . vyāptiśca anvayavyatireka bhedena dvividhā tathā ca jñātānvaya vyāptikakahetubodhakaḥ ajñātavyatirekavyāptikahetubodhakaśca . sādhanavattāprayukta sādhyavattānubhāvako'vayavaḥ sādhyasādhanavyāptipradarśakaḥ udāharaṇam tatra vyāptiśca dvibidhā anvayovyatirekaśca . prakṛtodāharaṇopadarśitavyāptimaddhetuviśiṣṭapakṣayodhaka upa- nayāvayavaḥ vyāptiśca anvayavyatirekabhedena dvidhā praviṣṭā . vyāptiviśiṣṭasya hetoḥ pakṣavṛttitākathana- pūrvakasādhyaviśiṣṭapakṣabodhakavākyatvaṃ nigamanalakṣaṇam . vyāpakābhāvavattvena nirṇṇīte dharmmiṇi vyāpyasyāhāryyā ropāt vyāpakasyāhāryyārīpaḥ tarka iti tarkalakṣaṇam yathā nirvahnitvāropānnirdhūmatvāropaḥ nirvahniḥsyānnirdhū maḥsyāditvādi . sandigdhapakṣasya sādhanayuktyā pratipakṣasya bādhanayuktyā ca arthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti tallakṣaṇam . ityete 1 maa0 1 ma āhnike padārthā darśitāḥ . vādādila- kṣaṇāni . tatra pramāṇatarkasādhanopālambhaḥ siddhāntāvi- ruddhaḥ pañcāvayavopapannaḥ pakṣapratipakṣaparigrahovādaḥ iti vādalakṣaṇaṃ pramāṇatarkābhyāṃ svapakṣasya sādhanaṃ vipakṣasyopā- lambho dūṣaṇaṃ cayatra . pakṣapratipakṣau vipratipattikoṭī tayoḥ parigrahaḥ tatsādhanoddeśyakoktipratyuktirūpavākyavi- śeṣo vāda iti tadarthaḥ . chalajātinigrahasthānā- dikaṃ vipakṣe sasudbhāvya tasya dūṣaṇena syapakṣasthāpana vākyatvaṃ jalpalakṣaṇam . svapakṣasthāpanārāhityena parapakṣa- nirākaraṇavākyatvam vitaṇḍālakṣaṇam . savyabhicāraviruddha prakaraṇasamasādhyasamātītakālarūpān pañca hetvābhāsān vibhajya teṣāṃ lakṣaṇāni . vādyukta vacanasya arthāntarapara- tvakalpanena yuktyā tatkhaṇḍanaṃ chalamiti chalalakṣaṇam . ta- ccavākchalārthacchalopacāracchalabhedena trividham . vyāptinira- pekṣatayā dūṣaṇoktirjātiḥ tadbhedāścaturviṃśatiḥ 5 a0 vācyāḥ . uddeśyānuguṇasamyagjñānābhāvaliṅgatvaṃ nigrahasyānalakṣaṇa miti 1 a0 2 āhnike ete padārthā uktāḥ . saṃśayakā- raṇādinirūpaṇam pramāṇāt prameyasiddhiḥ . pratyakṣapramāṇa- lakṣaṇe pariśiṣṭavivecanam . manaso'ṇutve jñānāyaugapadyasya hetutayoktiḥ . pratyakṣasya kvacidanmityātmakatāśaṅkā- yāṃ tannirākaraṇam . avayavebhyo'vayavino'tiriktatā sādhanam . anumānāprāmāṇyaśaṅkātannirāsau . varttamā- nāvasthānirākaraṇatatsthāpane . upamānāprāmāṇyaśaṅkā nirākaraṇe . anumāne upamānasya gatārthatvamāśaṅkya śābdavodhasyānumāne'ntarbhāvamāśaṅkyaca tannivāraṇam . saśa- ktikasyaiva śabdasya bodhakatvavyavasthāpanam . dṛṣṭādṛṣṭārtha- katvena śabdadvaividhyam . tatrādṛṣṭāryakasya vedaśabdasya anṛtavyāghātapunaruktadoṣebhyaḥ aprāmāṇyamāśaṅkya yuktyā prāmāṇyasamarthanam . vidhyarthavādānuvādabhedāt brāhmaṇarūpa vedabhāgasya traividhyoktiḥ . vidhilakṣaṇam . stutiḥ nindā parakṛtiḥ purākalpa iti bhedādarthavādacāturvidhyoktiḥ vidhivihitasyānukathanamanuvādaityanuvādalakṣaṇam . vedai- kadeśaviṣaharamantrādeḥ ārogyārthauṣadhādipratipādakā- yurvedabhāgasya saṃvādiphalakatvena taddṛṣṭāntena itaraveda- bhāgasya prāmāṇyavyavasthāpanam . 2 a0 1 āhnike ete padārthāḥ . aitidyārthāpattisambhavābhāvarūpāṇāmatiriktapra- māṇatvamāśaṅkya aitihyasya śabde'ntarbhāvaḥ arthāpattisambhavābhā- vānāñcānumāne'ntarbhāva iti samarthanam . abhāvasya prameyatva- vyavasthāpanam . śabdasyānityatāvyavasthāpanam . śabdasya ghaṇṭā- dyāśrayakatvanirākaraṇam . vyākaraṇavidhau varṇṇānāṃ vikārapakṣa- nirākaraṇenādeśapakṣavyavasthāpanam . varṇṇānāmavikāritve- 'pi guṇāntarāpattyupamarddahrāsavṛddhileśaśleṣaiḥ vikāravyavahāra iti vyavasthāpanam . tatra udātte'nudāttatvaṃ guṇāntarāpattiḥ . upamarddo dharmminivṛttiḥ yathā asterbhūḥ . hrāsaḥdīrghasya hrasvatā, vṛddhirhrasvasya dīrdhatā, leśa ekadeśavikṛtiḥ yathā aste- rallopaḥ . śleṣaḥ āgabha iḍādi . etairvikāravyavahāraḥ . padalakṣaṇam . jātyādīnāṃ pratyekaṃ padārthatvapakṣaṃ nirākṛtya jātyākṛtivyaktīnāṃ samuditānāṃ padārthatvavyavasthāpanam . vyaktyākṛtijātīnāṃ lakṣaṇāni ete 2 a0 2 āhnika gatārthāḥ . inndriyacaitanyavādanirākaraṇam . bhūtacaitanya- vādanirākāraṇam ubhayagolakenetraikyavyavasthāpanam . ā- tmana indriyabhede yuktipradarśanam . manasa ātmatvanirākaraṇam . ātmanityatāsādhanam . manuṣyadehasya pārthivatvasādhanam . tasya pārthivāpyataijasatvamatopanyāsaḥ cāturbhautikatvamato- panyāsaḥ pāñcabhautikatvamatopanyāsaḥ . indiyāṇāṃ golakātiriktatvasya vyavasthāpanam . teṣāmāhaṅkāriktvani- rākaraṇena bhautikatvavyavasthāpanam . indriyāṇāmapratyakṣatve 'pyanumeyatāvyapasthāpanam . cakṣuṣaḥ prāpyakāritvasādhanam . indriyaikatvamāśaṅkya teṣāṃ pañcatvasādhanam . bhūtānāṃ viśeṣa- guṇāḥ teṣāñcaikaikendriyagrāhyateti nirūpaṇam . ghrāṇādīnā- manudbhūtagandhādisādhanam . 3 a0 1 ma āhnikagatārthāḥ . sāṃkhyamatasiddhabuddhernityatvanirākaraṇam manaso'ṇutvena- jñānānāṃ kramikatvasādhanam . manasovibhutvegatyabhāvaprasaṅgena sarvendriyaiḥ sarvadāsambandhāpattyā ca sarvaviṣayakajñānāpattido- ṣāt vibhutvanirāsaḥ . bhāvānāṃ niyamena kṣaṇikatvapakṣakha- ṇḍanam . pariṇāmavādakhaṇḍanam . indriyārthayoranvayavyatire- kasattve'pi jñānasya na tayordharmmatvaṃ kintu ātmadharmma- tvamiti samarthanam . jñānā'nityatvasādhanam smaraṇāyaugapavye kāraṇapradarśanam . jñānavat icchādīnāmātmadharmma- tvavyavasthāpanam . itaraguṇatvanivāraṇena jñānāderā- tmadharmmatvavyavasthāpanam . smaraṇopayogipraṇidhānādikā raṇāni . buddhyādeḥ āśuvināśitvavyavasthāpanam . rūpāderiva yāvaddravyabhāvitvābhāvena jñānādiviśeṣaguṇānāṃ dehadharmmatvanirāsenātmadharmmatvasamarthanam . keśanakhādiṣu sukhādyanulabdheḥ tvakparyyantasyaiva dehasya sukhādyavacchedakatva- sādhanam . pratidehaṃ manaso nānātvakhaṇḍanam . ekatve'pi manasaḥ śīghrasañcāraḥ . jñānayaugapadyasya bhramatvasamarthanena mano'ṇutvasādhanam . dehasya adṛṣṭasāpekṣotpattikatva sādhanam . adṛṣṭasahakāreṇaiva mātāpitrāhārasya tadārambhakatvasamarthanam . adṛṣṭābhāve nityātmanaḥ saṃyoge- 'pi na dehotpattiriti nirūpaṇam . ātmanovi- bhutve sarvaśarīraiḥ saṃyoge satyapi tadadṛṣṭajanyadeha eva tasyaviśeṣasaṃyīgaḥ bhogasādhaka iti niyamanam . paramāṇu- gatādṛṣṭāṅgīkartturārhatasya matanirākaraṇam adṛṣṭasya mano- guṇatvasyāmi tanmatasiddhasya nirākaraṇam . 3 a0 2 ā0 gatārthāḥ . pravṛttisādhanarāgadveṣābhiniveśātmakadīṣatraividhya- kathanam . tatra mohasya sarvvānarthamūlatvena pāpīyastvasamarthanam . ātmanonityatva eva pretyabhāvasiddhiḥ anityatve na tat- siddhistathā ca ekajātīyaśarīreṇādyaḥsamvandha utpādaḥ tatra caramasambandhanāśomaraṇaṃ tayorekasmin ātmani nitye eva sambhavaḥ śarīrādernaṣṭatvāt na tadāśrayatvamiti samarthanam utpattiprakāranirūpaṇam . vījānāmupabharddenāṅkurotpatti- darśanāt abhāvādeva bhāvotpattiriti abhāvopādanatvama- tanirākaraṇam . karmmanirapekṣasyaīśvarasyaiva jagatkāraṇatvamata khaṇḍanena karmasāpekṣasya tasya jagatkāraṇatvavyabasthāpanam . paramāṇvādivadīśvarasya nopādānatvamiti vyavasthāpanam . bhāṣpe tu guṇaviśiṣṭamātmāntaramīśvara itīśvaralakṣaṇamuktam . tadarthaśca “guṇairnityajñānecchāprayatnarūpaviśeṣaguṇaiḥ sāmānya- guṇaiśca saṃyogādibhirviśiṣṭam ātmāntaraṃ jīvebhyo bhinna ātmā jagadārādhyaḥ sṛṣṭyādikarttā veddvārā hitāhitopa- deśakojagataḥ piteti ” vṛttāvuktaḥ . kaṇṭakataikṣṇyavajjagatāmā- kasmikatvakhaṇḍanam . sarvānityatvakhaṇḍanam . sarvanityatvakha- ṇḍanam . ghaṭādīnāṃ paramāṇupuñjātmakatāvādakhaṇḍanena ekā- vayavisādhanam sarvabhūtānāmabhāvarūpatānirākaraṇam . saṃkhyai- kāntavādanirākaraṇam . saṃkhyaikāntavādāśca bhāṣye bahavo darśitāḥ . “sarvamekaṃ sadaviśeṣāt, sarvaṃ dvedhā nityānityabhe- dāt, sarvaṃ trevā jñātā jñeyaṃ jñānamiti, sarvaṃ caturddhā pramātā pramāṇam pramitiḥ prameyamiti, evamanye'pi ” . tatra yathā nityatvānityatvābhyāṃdvaidhaṃ tathā sattvenaikyam ghaṭaḥ san paṭaḥ sannityekākārasattvapratīteḥ . anye tu ekamityadvaitamāhu- stathā ca brahmaivaikaṃ nirviśeṣaṃ sat sarvamanyanmithyā . anye'- pīti rūpasaṃjñāsaṃskāravedanānubhavāḥ pañcaskandhāḥ ṣaṭpadārthī saptapadārthītyādi matabhedāḥ . tatrādvaitapakṣanirākaraṇaṃ yathā brahmādvaitasvīkāre tatsādhakapramāṇasyāsiddhiḥ pramāṇasattve tu na sarttvaikatvasiddhiritthaṃ dūṣaṇena sattvaikatvavādanirākara- ṇam . yathā vṛkṣamūlasekāt tadīyāvayavopacayadvāravaśena phalotpattistathā yāgādernāśe'pi tajjanyādṛṣṭarūpadvārasattvāt svargādyutpattiriti vyavasthāpanam . svargādeḥ svarūpeṇa phala- tvasādhanam . phalasya utpatteḥ prāgasattvena śaśaśṛṅgāderiva utpattyasambhavaḥ sattve ca utpattyayogyatayā kāraṇavyāpā- rānarthakyaṃ sadasattvāṅgīkāre ca virodha ityāśaṅkya phalasya utpatteḥ prāk asattvavyapasthāpanam asata utpattau iha tantuṣu paṭo bhaviṣyatīti prāgabhāvajñānasyaiva pravarttaka- tayā'niyamavāraṇam . karmmakarttṛdehādernāśe'pi adṛ- ṣṭasyātmanyevotpatteḥ tenaiva cādṛṣṭena jāyamāne svargyādi- dehe sukhabhoge sāmānādhiraṇyasambhavenādṛṣṭajanyasvargā- diphalasyātmaniṣṭhatvavyavasthāpanam . sukhaduḥkhayoreva sukhya- phalatvaṃ strīputrādestu tatsāvanatvādaupacārikaphalatva- miti nādṛṣṭasāmānādhikaraṇavyāghāta iti samarthanam . deha- sambandhasyaiva vividhabādhanāyogahetutvādduḥkharūpatvakathanam vividhaduḥkhayuktatayā śarīrasya duḥkhatvena bhāvanākathanam duḥkhamadhye sukhasyāsyutpatte statpratyākhyānānaucitye'pi tadupārjjanādau duḥkhabāhulyāt dehasaṃbaddhaṃ sarvvaṃ duḥkhamityeva bhāvanīyamiti nirūpaṇam . prati- ṣiddhabhojanamaithunādau pravṛttinivāraṇārthamapi duḥkhasya heyotvoktiḥ . ārṣadaivapaitrarṇṇāpākaraṇānubandhenāpava- rgakālābhāvamāśaṅkya āyuṣaścaturthabhāge'pavargasādhanakāla- tvasādhanam tathā kāmanāśūnyasya viraktasya tato'rvāgapi tatsevanavyavasthāpanam . tattvajñānotpattau prārabdhā- tiriktakarmmajanyādṛṣṭamātranāśena na khargaphalakādṛṣṭena pratibandha iti kathanam . kleśānubandhakṛtāpavargābhāvamāśa- ṅkya suṣuptasya sarvvakleśābhāvavadapavarga iti suṣupti- dṛṣṭāntena hetvabhāvenā'pavarge du khābhāvasādhanam . rā- gaśūnyasyānutpatteḥ rāgādīnāṃ ca mitthājñānanimittakatvena tattvajñānena ca mithyājñānanivṛttau duḥkhanivṛttiriti kramakathanam 4 a0 1 ā0 gatārthāḥ . dehātmabuddhverdoṣa- janyatayā doṣasya ca mithyājñānādhīnatvena tattvajñānāt ātmanodehādibhyo bhedajñānanivṛttau tadabhedajñānanirā- sena mithyājñānanivṛttiḥ tasyāṃ ca satyāṃ krameṇa pravṛttini- vṛttyā duḥkhanivṛttirūpāpavargasiddhiḥ ato'pavargasādhanaṃ tattva jñānamityevaṃpratipādanam . sādhutayā bhāvitānāṃ rūpādi- viṣayāṇāṃ doṣahetutvakathanam . saundaryyaṃ paśyato rāgādirbra- hmaṇo'pyasukaraparihāra ityāśaṅkyatatra saundaryyabuddhe rāgā- dhīnatayā taruṇyādidehe saundaryyābhimānasya tyājyatākathanam . bhāṣye tu “pariṣkārabuddhiranurañjanasaṃjñā sā heyā doṣa- darśanamaśubhasaṃjñā sā bhāvanīyā ” ityuktam . tathā ca “khela- tkhañjananayanā pariṇatavimbadhārā pṛthuśroṇī . kamalasu kulastanīyam pūrṇṇendumukhī sukhāya me bhaviteti ” anurañjana- saṃjñā . “carmmanirmmitapātrīyaṃ māṃsāsūkpūyapūritā . asyāṃ rajyati yo mūḍhaḥ piśācaḥ kastato'dhikaḥ ” aśubhasaṃjñā evaṃ svadehādāvapi cintanam . paramāṇupuñjasyaiva ghaṭādi- rūpatā'tonāsti atirikto'vayavīti sautrāntikavaibhāṣikayo- rmatasya pūrvvadūṣitasyāpi svamatadārḍhyāya punardūṣaṇam . paramāṇostruṭiparatvavyavasthāpanam . ākāśasya sarvvagatatvaṃ sarvamūttasaṃyogitvaṃ tatra saṃyogasyāvyāpyavṛttitayā tadavacchedaka- bhedaṃ vinā'nupapattyā sāvayevatvāpattimāśaṅkya mūrtta padārthasyai- vāvayavānāṃ tadavacchedakatvam ityuktyā tasya nirayava- tvasamarthanam . sarvvatra śabdotpattyā tajjanakasaṃyogānu- mānāt ākāśasya sarvvamūrttasaṃyogitvasamarthanam ākāśe ca pratihatasya parāvarttanarūpavyūhasya uttaradeśagatipra- tibandharūpaviṣṭambhasyābhāvāt vibhutvavyavasthāpanam . para- sāṇoḥ saṃyogavattvānyathānupapattyā sāvayavatvāpattiḥ saṃyogasya avyāpyavṛttitayā avyāpyavṛtteścāvacchedakabhedaṃ vinā sattvā- sambhavādityāśaṅkya tadavayavānāmapi saṃyogasiddhaye sāvayavatva kalpanāyāmanavasthāpattirato digvibhāgānāmeva saṃyogāva- cchedakatvakalpanena paramāṇorniravayavatvasamarthanam . jñānāti- riktobāhyapadārtho nāstītyatra yadi pramāṇamasti tadā jñā- nātiriktapramāṇarūpabāhyasya sattvānna bāhyāmābaḥ atha tatra prasāṇaṃ nāsti tadā niṣpramāṇakatvānna tatsiddhirityevaṃ rūpeṇa bāhyārthābhāvāṅgīkarttṛmatanirākaraṇam . svapnasya smṛtiviśeṣarūpatvaṃ vyavasthāpya śuktirajatavijñāne rajatāṃśasya jñānalakṣaṇayā upanītasya saṃsargamātra bodha iti vyavasthāpananena svapladṛṣṭāntena jñāna- mātrasyāsadviṣayakatvavādimatanirākaraṇam . ityevaṃghāhyā- ryabhaṅganirākaraṇam . jñānasāmānyāt tattvajñānasyāpi kṣaṇikatvāt tannāśe pratibandhakāpāye pūrvvavāsanāvaśāt mithyājñānaṃ punarutapapadyeteti tattvajñānasya na mithyājñāno- cchedakatetyāśaṅkāyāṃ tannirāsaḥ . samādhiviśeṣābhyā- sāt tattvajñānasya vivṛddhiḥ . tadvṛddhyā ca miyyājñānavāsa- nātiromāvānna tat phalāyālamiti samarthanam . tataśca tattvajñānasaṃskāraḥ anyasaṃskāraprativandhī bhavatīti vyavasthāpanam . tatra prativandhaśca kāryyākṣamatvasampādanaṃ vi- nāśoveti . svābhāvikaviṣayarāgādinā pratibandhāt sa- mādhyasambhavamāśaṅkya pūrvvakṛteśvarādhanādinā abhyāsa- pāṭave janite tatsaṃskārāt samādhisiddhiriti samarthanam . tathā ca pūrvvakṛteśvarānusandhānādisahakāreṇaiva tattvajñāne jananīye na rāgādeḥ pratibandhakatvam . araṇyaguhā- pulinādiṣu yogābhyāsasthānatvakathanam . apavarge prārabdha karmmānusāreṇa dehādeḥ sattvena tadanurūpārthāyabhāsasadbhā- vakathanam . prārabdhakarmmāvasāne dehābhāve videhakaivalyaprāpti kathanam . samādhisiddhaye yamaniyamādyaṣṭāṅgayogābhyāsa syāvaśyarutoktiḥ . śravaṇamanananididhyāsanairātmasākṣātkāro- tpattikathanam . etacchāstrābhijñaiḥ saha svaniścitārthadārḍhyāya etacchāstroditārthaniścayasya saṃvādaḥ karttavya iti prati- pādanam . saṃvādaśca śiṣyagurusabrahmacāriśreyīrthibhiḥ jigīṣāhīnaiḥ saha kāryya iti nirūpaṇam . tattvanirṇṇayārthaṃ pratikūlapakṣahīnatayā saṃvādaḥ karaṇīyaḥ na jigīṣayeti nirūpaṇam . tattvaniścayasaṃrakṣaṇārthaṃ vījaprarohasaṃrakṣārtha kaṇṭhakavaraṇavat trayībāhyaiḥ saha jalpavitaṇḍe āśraya ṇīye na vāda ityetkathanam tathā ca yadi trayībāhyaiḥ svapakṣaākṣipyate tadā jalpavitaṇḍābhyāṃ teṣāṃ mataṃ khaṇḍanīyam . ete arthāḥ 4 a0 2 ā0 uktāḥ . sādharmyavaidharmyotkarṣāpakarṣavarṇyāvarṇyavikalpasādhyaprāptyaprā- ptiprasaṅgapratidṛṣṭāntānutpattisaṃśayaprakaraṇahetutvarthāpattyaviśe- ṣopapattyupalabdhinityānityakāryyasamāścaturviśatiṃ jāto- rvibhajya tallakṣaṇānyuktāni . kathābhāsaprakaraṇam . 5 a0 1 maā0 gatārthāḥ . pratijñāhāniḥ pratijñāntaraṃ pratijñā virodhaḥ pratijñāsaṃnyāsaḥ hetvantaramarthāntaram nirarthaka mavijñātārthamaprāptakālaṃ nyūnamadhikaṃ punaruktamananubhā- ṣaṇanajñānamapratibhā vikṣepomatānujñā paryyanuyojyopekṣaṇaṃ niranuyojyānuyogo'pasiddhāntohetvābhāsāśca nigraha- sthānāni iti nigrahasthānāni vibhajya teṣāṃ krameṇa lakṣaṇāni uktāni 5 a0 2 ā0 gatārthāḥ . yathā padārtha tattvajñānādapavargastathā tanmataṃ sarvva0 da0 mamagrāhi . yathā “nanu tattvajñānānniḥśreyasambhavatītyuktaṃ tatra kiṃ tattvajñānā- danantarameva niḥśreyasaṃ sampadyate, netyucyate tattvajñānādduḥ- khajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadananta- rābhāva iti . tatra mithyājñānaṃ nāmānātmani dehādā- vātmabuddhiḥ tadanukūleṣu rāgaḥ tatpratikūleṣu ca dveṣaḥ vastu- tastvātmanaḥ pratikūlamanukūlaṃ vā na kiñcit samasti para- sparānubandhatvāttu rāgādīnāṃ, mūḍhora jyati rakto muhmati mūḍhaḥ kupyatikupito muhyatīti tatastairdauṣaiḥ preritaḥ prāṇī pratiṣiddhāni śarīreṇa hiṃsāsteyādīnyācarati vācā anṛtādīni, manasā paradrohādīni, seyaṃ pāparūpā pravṛ- ttiradharmamāvahatīti . śarīreṇa praśastāni dānaparapari- trāṇādīni, vācā hitasatyādīni, manasā ahiṃsādīni, seyaṃ puṇyarūpā pravṛttirdharmam . seyamubhayī pravṛttiḥ tataḥ svānurūpaṃ praśastaṃ ninditaṃ vā janma punaḥ śarīrādeḥ prādu- rbhāvaḥ tasmin sati pratikūlavedanīyatayā vāsanātmakaṃ duḥkhaṃ bhavati ta ime mithyājñānādayo duḥkhāntā avicchedena pravarttamānāḥ saṃsāraśabdārtho ghaṭīcakravanniravadhiranuvarttate . yadā kaścit puruṣadhaureyaḥ purākṛtasukṛtaparipākavaśādā- cāryyopadeśena sarvvamidaṃ duḥkhāyatanaṃ duḥkhānuṣaktañca paśyati tadā tatsarvvaṃ heyatvena budhyate tatastannivarttakamavidyādi nivarttayitumicchati tannivṛttyupāyaśca tattvajñānamiti kasya- ciccatamṛbhirvidyābhirvimaktaṃ bhāvayataḥ samyagdarśanapadavedanīya- tayā tattvajñānaṃ jāyate tattvajñānānmithyājñānamapaiti, mi- thyājñānāpāye doṣāḥ apayānti, doṣāpāye pravṛttirapaiti, pravṛttyapāye janmāpaiti, janmāpāye duḥkhamatyantaṃ nivarttate sātyantikī nivṛttirapavargaḥ . nivṛtterātyantikatvaṃ nāma nivarttyasajātīyasya punastatrānutpāda iti tathā ca pārama- rṣasūtram “duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarābhāvādapavarga ” iti . nanu duḥkhātyantocchedo'pavarga ityetadadyāpi kaphoṇiguḍāyitaṃ varttate tatkathaṃ siddhavat- kṛtvā vyavahriyata iti cenmaivaṃ sarvveṣāṃ mokṣavādināmapava- rgadaśāyāmātyantikī duḥkhanivṛttirastītyasyārthasya sarvva- tantrasiddhāntasiddhatayā ghaṇṭāpathatvāt nahyapravṛttasya duḥkhaṃ pratyāpadyate iti kaścit prapadyate tathā hi ātmocchedo mokṣa iti mādhyamikamate duḥkhocchedo'stītyetāvattāvadavi- vādam . atha manyethāḥ śarīrādivadātmāpi duḥkhahetutvā- ducchedya iti tanna saṅgacchate vikalpānupapatteḥ kimātmā jñānasantāno vivakṣitaḥ tadarikto vā . prathame na viprati- pattiḥ kaḥ khalvanukūlamācarati pratikūlamācaret . dvitīye- tasya nityatve nivṛttiraśakyavidhānaiva pravṛttyanupapattiścā- dhikaṃ dūṣaṇaṃ na khalukaścit prekṣāvān “ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatīti ” sarvvataḥ priyatamasyātmanaḥ samucchedāya prayatate sarvohi prāṇī mukta iti vyavaharati . nanu dharminivṛttau nirmalajñānodayo mahodaya iti vijñānavā- divāde sāmagryabhāvaḥ sāmānādhikaraṇyānupapattiśca bhāvanā- catuṣṭayaṃ hi tasya kāraṇamabhīṣṭaṃ tacca kṣaṇabhaṅgapakṣe sthirai- kādhārāsambhavāt laṅghanābhyāsādivadanāsāditaprakarṣaṃ na sphu- ṭamabhijñānamabhijanayituṃ prabhavatisopaplavasya jñānasantānasya baddhatve nirupaplavasya ca muktatve yo baddhaḥ sa eva mukta iti sāmānādhikaraṇyaṃ na saṅgacchate . āvaraṇamuktirmuktiriti jainajanābhimato'pi mārgo na nirgato nirargalaḥ . aṅgabhavān pṛṣṭo vyācaṣṭāṃ kimāvaraṇam? dharmmādharmabhrāntaya iti cet iṣṭameva . atha dehamevāvaraṇaṃ tathā ca tannivṛttau pañjarānmu- ktasya śukasyevātmanaḥ satatorddhvagamanaṃ muktiriti cettadā vaktavyaṃ kimayamātmā mūrtto'mūrtto vā . prathame niravayavaḥ sāvayavo vā niravayavatve niravayavo mūrttaḥ paramāṇuriti paramāṇulakṣaṇāpattyā paramāṇudharmavadātmadharmāṇāmatīndriyatvaṃ prasajet . sāvayavatve yat sāvayavaṃ tadanityamiti pratibandhavale- nānityatvāpattau kṛtapraṇāśākṛtābhyāgamau niṣpratibandhau prasa- jyeyātām . amūrttatve gamanamanupapannameva calanātmikāyāḥ kriyāyāḥ mūrttaprativandhāt . pāratantryaṃ bandhaḥ svātantryaṃ mokṣa iti cārvākapakṣe'pi svātantryaṃ duḥkhanivṛttiścedavi- vādam . aiśvaryyaṃ cet sātiśayatayā sadṛkṣatayā ca prekṣāvatāṃ nābhimatam . prakṛtipuruṣānyatvakhyātau prakṛtyuparame puruṣasya svarūpeṇāvasthānaṃ muktiriti sāṅkhyakhyāte'pi pakṣe duḥkho- cchedo'bhyupeyate vivekajñānaṃ puruṣāśrayaṃ prakṛtyāśrayaṃ veti etāva- davaśiṣyate tatra puruṣāśrayamiti na śliṣyate puruṣasya kauṭasthyāt sthānanirodhāpātānnāpi prakṛtyāśrayaḥ acetanatvāt tasyāḥ . kiñca prakṛtiḥ pravṛttisvabhāvā vā nivṛttisvabhāvā vā ādye anirmokṣaḥ svābhāvasyānapāyāt dvitoye samprati saṃsāro'- stamiyāt . nityaniratiśayasukhābhivyaktimuktiriti bhaṭṭa- sarvvajñādyabhimate'pi duḥkhanivṛttirabhimataiva parantu nitya- sukhaṃ na pramāṇapaddhatimadhyāste . śrutistatra pramāṇamiti cenna yogyānupalabdhibādhite tadanavakāśādavakāśe vā grā- vaplāve'pi tathābhāvaprasaṅgāt . nanu sukhābhivyaktirmukti- riti pakṣaṃ parityajya duḥkhanivṛttireva muktiriti svīkāraḥ kṣīraṃ vihāyārocakagrastasya sauvīrarucimanuharatīti cetta- deta nnāṭakapakṣapatitatvadvaca ityupekṣyate . sukhasya sāti- śayatvena pratyakṣatayā bahupratyanīkākrāntatayā sādhanaprārthanā- parikliṣṭatayā ca duḥkhāvinābhūtatvena viṣānuṣaktamadhuvat duḥkhapakṣanikṣepāt . nanvekamanusandhitsato'paraṃ pracyavate iti nyāyena duḥkhavat sukhamapyucchidyata iti akāmyo- 'yaṃ pakṣa iti cenmaivaṃ maṃsthāḥ sukhasampādane duḥkhasā- dhanabāhulyānuṣaṅganiyamena taptāyaḥpiṇḍe tapanīyabuddhyā pravarttamānena sāmyāpātāt tathā hi nyāyopārjjiteṣu viṣayeṣu kiyantaḥ sukhakhadyotāḥ kiyanti duḥkhadurdi nāni, anyāyopārjjiteṣu tu yadbhaviṣyati tanmanasāpi ci- ntayituṃna śakyamityetat svānubhavamapracchādayantaḥ santovidāṃ- kurvvantu vidāṃvarā bhavantaḥ . tasmāt pariśeṣāt parameśvarā- nugrahavaśācchravaṇādikrameṇātmatattvasākṣātkāravataḥ puruṣadhau- reyasya duḥkhanivṛttirātyantikī niḥśreyasamiti niravadyam . nanvīśvarasadbhāve kiṃ pramāṇaṃ pratyakṣamanumānamāgamo vā na tāvadatra pratyakṣaṃ kramate rūpādirahitatvenātīndriyatvāt nā- pyanumānaṃ tadvyāptiliṅgābhāvāt nāgamaḥ vikalpāsahatvāt kiṃ nityo'vagamayatyanityo vā . ādye apasiddhāntāpātaḥ dvitīye parasparāśrayāpātaḥ . upamānādikama śakyaśaṅkamani- yataviṣayatvāt . tasmādīśvaraḥ śaśaviṣāṇāyate iti cetta- detanna caturacetasāṃ cetasi camatkāramāviṣkaroti . vivā- dāspadaṃ nagasāgarādikaṃ sakartṛkaṃ kāryyatvāt kumbhavat . na cāyamasiddho hetuḥ sāvayavatvena tasya susādhatvāt . nanu kimidaṃ sāvayavatvam avayavasaṃyogitvam avayavasamavā- yitvaṃ vā nādyaḥ gaganādau vyabhicārāt na dvitīyaḥ tantvā- dāvanaikāntyāt . tasmādanupapannamiti cenmaivaṃ vādīḥ samavetadravyatvaṃsāvayavatvamiti niruktervaktuṃ śakyatvāt . avā- ntaramahattvavattvena vā kāryyatvānumānasya sukaratvāt . nāpi viruddho hetuḥ sādhyaviparyya yavyāpterabhāvāt, nāpyanaikāntikaḥ, pakṣādanyatra vṛtteradarśanāt . nāpi kālātyayopadiṣṭaḥ, bādha- kānupalambhāt . nāpi satpratipakṣaḥ, pratibhaṭādarśanāt . nanu nagādikamakartṛkaṃ śarīrājanyatvāt gaganavaditi cennaitat parīkṣākṣamamīkṣyate nahi kaṭhorakaṇṭīravasya kuraṅgaśāvaḥ pra- tibhaṭo bhavati ajanyatvasyaiva samarthatayā śarīraviśeṣaṇavaiya- ryyāt . tarhyajanyatvameva sādhanamiti cennāsiddheḥ nāpi sopādhikatvaśaṅkākalaṅkāṅkuraḥ sambhavī anukūlatarkasambhavāt yadyayamakartṛkaḥ syāt kāryyo'pi na syādiha jagati nāstyeva tatkāryyaṃ nāma yatkārakacakramavadhīryyātmānamāsādayeditye- tadavivādam . taccarsavaṃ kartṛviśeṣopahitamaryyādaṃ kartṛtvaṃ cetarakārakāprayojyatve sati sakalakārakaprayoktṛtvalakṣaṇaṃ jñānacikīrṣāprayatnādhāratvam . evañca kartṛvyāvṛttestadupa- hitasamastakārakavyāvṛttāvakāraṇakakāryyotpādaprasaṅga iti sthūlaḥ pramādaḥ . tathā niraṭaṅki śaṅkarakiṅkareṇa . “anukūlena tarkeṇa sanāthe sati sādhane . sādhyavyāpakatābhaṅgāt pakṣe nopādhisambhava ” iti . yadīśvaraḥ karttā syāttarhi śarīrī syādityādipratikūlaṃtarkajātaṃ jāgarttīti cedīśvarasiddhya- siddhibhyāṃ vyāghātāt taduditamudayanena! “āgamādeḥ pramāṇatve bāghanādaniṣedhanabh . ābhāsatve tu saiva syādāśrayāsiddhiruddhaṭā ” iti . na ca viśeṣavirodhaḥ śakyaśaṅkaḥ jñātatvāṃjñātatvavikalpaparāhatatvāt . tadetat parameśvarasya jagannirmmāṇe pravṛttiḥ kimarthā svārthā parārthā vā ādye'pīṣṭaprāptyarthā aniṣṭaparihārārthā vā nādyaḥ avāptasakalakāmasya tadanupapatteḥ ataeva na dvitīyaḥ . dvitīye pravṛttyanupapattiḥ kaḥ khalu parārthaṃ pravarttamānaṃ prekṣāvānityācakṣīta . atha karuṇayā pravṛttyu- papattirityācakṣīta kaścit taṃ pratyācakṣīta tarhi sarvvān prāṇinaḥ sukhina eva sṛjedīśvaraḥ na duḥkhaśavalān karuṇāvirodhāt . svārthamanapekṣya paraduḥkhapraharaṇecchā hi kāruṇyaṃ tasmādīśvarasya jagatsarjanaṃ na yujyate . taduktaṃ bhaṭṭācāryyaiḥ . “prayojanamanuddiśya na mando hi pravarttate . jagacca sṛjatastasya kiṃ nāma na kṛtaṃ bhavediti ” . nāsti- kaśiromaṇe! tāvadīrṣyākaṣāyite cakṣuṣī nimīlya pari- bhāvayatu bhavān karuṇayā pravṛttirastyeva na ca nisargataḥ sukhaśnayasargaprasaṅgaḥ, sṛjyaprāṇikṛtasukṛtaduṣkṛtaparipākaviśe- ṣādvaicitryopapatteḥ na ca sātantryabhaṅgaḥ śaṅkanīyaḥ svāṅgaṃ svavyavadhāyakaṃ na bhavatīti nyāyena pratyuta tannirvāhāt eka eva rudro nadvitīyo'vatasthe ” ityādirāgamastatra pramāṇam . yadyevaṃ tarhi parasparāśrayabādhavyādhiṃ samādhatsveti cet tasyānutthānāt kimutpattau parasparāśrayaḥ śaṅkyate jñaptau vā . nādyaḥ āgamasyeśvarādhīnotpattikatve'pi parameśvarasya nityatvenotpatteranupapatteḥ nāpi jñaptau parameśvarasya āgamā- dhīnajñaptikatve'pi tasyānyato'vagamāt nāpi tadanityatva jñaptau āgamānityatvasya tīvrādidharmmopetatvādinā sugama- tvāt . tasmānnivarttakadharmmānuṣṭhānavaśādīśvaraprasādasiddhā- vabhimateṣṭasiddhiriti sarvvamavadātam ” . asyāścātmatattva- jñānahetutvādātmavidyātvam . “trayī cānvīkṣikī caiva vārttā ca bharatarṣabha! daṇḍanītiśca vipulā vidyāstatra nidarśitāḥ ” śā0 pa0 59 adhyā0 . “traividyebhyastrayīṃ vidyāṃ daṇḍanītiñca śāśvatīm . “ānvīkṣikīñcātmavidyāṃ vārttārambhāṃśca lokataḥ ” manuḥ “tatraupaniṣadaṃ tāta pariśeṣantu pārthiva . mathnāmi manasā tattvaṃ dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām ” bhā0 śā0 pa0 . “ānvīkṣikī kośalānāmiti ” gītā . “seyasānvīkṣikī vidyā pramāṇādibhiḥ padārthaiḥ pravibhajyamānā . pradīpaḥ sarvavidyānāmupāyaḥ sarvakarmaṇām . āśrayaḥ sarvadharmāṇāṃ vidyoddeśe parīkṣitā ” pakṣilasvāmī . anvīkṣā śīla- masyāḥ tasyai hitaṃ vā ṭhak . 2 durgāyāñca “ātmavedanaśī latvādanvīkṣaṇaparā'tha vā . anvīkṣākāraṇatvādvā tasmā- dānvīkṣikī smṛtā ” devīpu0 taṃnniruktiḥ .
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 177 .
ānvīkṣikī , strī, (śravaṇādanu īkṣā paryyālocanā prayojanamasyāḥ . anu + īkṣā + ṭhañ + ṅīp .) tarkavidyā . nyāyavidyā . ityamaraḥ .. durgā . yathā, “ātmavedanaśīlatvādanvīkṣaṇaparāthavā . anvīkṣāṃ kurute yasmāttasmādānvīkṣikī smṛtā ” .. iti devīpurāṇe 45 adhyāyaḥ .. (adhyātmavidyā, pratyakṣaparokṣābhyāmīkṣitasya arthasyānu paścāt īkṣaṇaṃ anvīkṣā sā prayojanaṃ yasyāḥ sā ānvī- kṣikī anumānavidyā nyāyadarśanavaiśiṣikā- dikā . iyaṃ hi trayīvārttādividyācatuṣṭayānta- rgatā ātmavijñānahetukā dharmmārthasaṃsādhikā rā- jabhiravaśyaṃ rakṣaṇīyā satī vidyeti kathyate .. yathā, kāmandakīyanītisāre . “ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītiśca śāśvato . vidyāścatasra evaitā lokasaṃsthitihetavaḥ ” .. “ānvīkṣikyātmavijñānaṃ dharmmādharmmau trayīsthitau . arthanarthau ca vārttāyāṃ daṇḍanītau nayānayau ” .. iti .)