• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ānarthakya

    See also ānarthakyam, ānarthakyaṃ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 113.
    ānarthakya n. (-kyaṃ)

    1 Unfitness, impropriety.

    2 Uselessness, unprofitableness.

    E. anartha unprofitable, ṣyañ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 90, col. 2.
    āna_rthakya (kyaṃ) 1. n. Uselessness.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 121, col. 3.
    ānarthakya ānarthakya, am, n. (fr. an-

    arthaka), unfitness, impropriety; uselessness, un-

    profitableness.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 39, col. 3.
    ānarthakya ānarthak-ya, n. uselessness.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 140, col. 2.
    ānarthakya n. (fr. an-arthaka), uselessness, unprofitableness, KātyŚr.; Pāṇ. &c.
    ☞ p. 140, col. 2.
    unfitness, impropriety, L.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 93, col. 1.
    ānarthakya

    n. (-kyaṃ)

    1. Unfitness, impropriety.

    2. Uselessness, unprofit-
    ableness.

    E. anartha unprofitable, ṣyañ aff.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 86.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 644.
    ānarthakya (von anarthaka) n. Zwecklosigkeit KĀTY. ŚR. 1, 8, 5. 6. P. 2, 4, 82, Vārtt. PAT. zu 1, 2, 6. KAIY. zu 8, 2, 85.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 173, col. 3.
    ānarthakya n. Zwecklosigkeit JAIM. 1,2,1. KAP. 4,15.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 727, col. 2.
    ānarthakya na0 anarthasya bhāvaḥ ṣyañ . 1 niṣprayoja-
    natve prayojanābhāve . “śrutyānarthakyamiti cet” kātyā0
    71, 8, 5, “āmnāyasya kriyārthatvādānarthakyamatadarthānām”
    jai0 sū0 . anena kriyāpratipādakabhinnavedabhāgānāmāna-
    rthakyokteḥ vedāntavākyānāṃ na svārthe prāmāṇyaṃ saptadvīpā
    vasumatītyādivākyavat teṣāṃ bhūtārthopadeśakatvāt tathā
    ca upāsanāvidhiviśeṣatayaiva teṣāṃ prāmāṇyam iti
    mīmāṃsakā manyante . tadetanmatam pūrvvapakṣatvenopanyasya “tattu
    samanvayāditi” śārīrakasūtrabhāṣye nirākṛtaṃ yathā
    “yadyapi śāstrapramāṇakaṃ brahma tathāpi pratipattividhivi-
    ṣayatayaiva śāstreṇa brahma samarpyate . yathā yūpāhavanīyā-
    dīnyalaukikānyapi vidhiviśeṣatayā samarpyante tadvat . pra-
    vṛttinivṛttiprayojanatvācchāstrasya . tathā hi śāstratāt-
    ṣaryyavida āhuḥ . “dṛṣṭohi tasyārthaḥ . karmāvavodhana-
    ñcodaneti kriyāyāḥ pravarttakaṃ vacanam . tasya jñānamupadeśaḥ .
    tadbhūtānāṃ kriyārthena samāmnāyaḥ” . “āmnāyasya kriyā-
    rthatvādānarthakyamatadarthānāmiti ca” . ataḥ puruṣaṃ kvacidviṣaya
    viśeṣe pravarttayat kutaścidviṣayaviśeṣānnivarttayaccārthavacchā-
    stram taccheṣatayā cānyadupayuktam . tatsāmānyādvedā-
    ntānāmapi tathaivārthavattvaṃ syāt . sati ca vidhiparatve-
    yathā syargādikāmasyāgnihotrādi sādhanaṃ vidhīyate eva-
    mamṛtatvakāmasya brahmajñānaṃ vidhīyata iti yuktam . nanviha
    jijñāsyavailakṣaṇyamuktam . karmakāṇḍe bhavyodharmojijñāsyaḥ
    iha tu bhūtaṃ nityavṛttaṃ brahma jijñāsyamiti . tatra dharmma-
    jñānaphalādanuṣṭhānāpekṣādvilakṣaṇaṃ brahmajñānaphalaṃ bhavitu
    marhati . nārhatyevaṃ bhavitum . kāryavidhiprayuktasyaiva
    brahmaṇaḥ pratipādyamānatvāt . “ātmā vā are draṣṭavyaḥ”
    “yo'yamātmā'pahatapāpamā so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsi-
    tavyaḥ” . “ātmetyevopāsīta” . “ātmānameva lokanupā-
    sīta” “brahma veda brahmaiva bhavati” ityādiṣu hi vidhāneṣu
    satsu ko'sāvātmā brahmetyākāṅkṣāyāṃ tatsvarūpasamarpaṇena sarve
    vedāntā upayuktāḥ nityaḥ sarvajñaḥ sarvvagatonityatṛptonitya
    śuddhabuddhamuktasvabhāvovijñānānandaṃ brahmatyevamādayaḥ . tadu-
    pāsanācca śāstradṛṣṭo'dṛṣṭomokṣaḥ phalaṃ bhaviṣyati . karttavya-
    vidhyananupraveśena vastumātrakathane hānopādānāsambhavāt
    “saptadvīpā vasumatī” “rājāsau gacchati” ityādi vākyavadve-
    dānta vākyānāmānarthakyameva syāt . nanu vastumātrakathane'pi
    rajjuriyaṃ sarpa ityādau mrāntijanitabhītinivarttanenārthavattvaṃ
    dṛṣṭaṃ tathehāpyasaṃsāryyātmavastukathanena saṃsāritvabhrāntini-
    vartanenārthavattvaṃ syāt . syādevaṃ yadi rajjusvarūpaśrava-
    ṇaiva sarpabhrāntiḥ saṃsāritvabhrāntirbrahmasvarūpaśravaṇamā-
    treṇa nivarttate śrutabrahmaṇo'pi yathāpūrvvaṃ sukhaduḥkhādi
    saṃsāritvadharmadarśanāt . “śrotavyomantavyonididhyāsitavyaḥ”
    iti ca śravaṇottarakālayormanananididhyāsanayordarśanāt .
    tasmātpratipattividhiviṣayatayaiva śāstrapramāṇakaṃ brahmā'bhyupa-
    gantavyamiti” (pūrvvapakṣaḥ) . “yadapi śāstra tātparyya vidā-
    manukramaṇam . dṛṣṭohi tasyārthaḥ karmmāvavodhanamityevamādi .
    tat dharmajijñāsāviṣayatvādvidhipratiṣedhaśāstrābhiprāyaṃ draṣṭa-
    vyam . api ca “āmnāyasya kriyārthatvādānarthakyamatadarthā-
    nām” ityetadekāntenābhyugacchatāṃ bhūtopadeśānāmānarthakyapra-
    saṅgaḥ . pravṛttinivṛttivyatirekeṇa bhūtañcet vastūpadiśati
    bhavyārthatvena, kūṭasthaṃ nityaṃbhūtaṃ nopadiśatītyatrakohetuḥ? .
    na hi bhūtamupadiśyamānaṃ kriyā bhavati . akriyātvepi
    bhūtasya kriyāsādhanatvāt kriyārthaeva bhūtopadeśa iti cennai-
    ṣa doṣaḥ . kriyārthatve'pi kriyānirvarttanarśaktimadvastūpadi-
    ṣṭameva . kriyārthatvantu prayojanaṃ tasya, na caitāvatā vastvanupa-
    diṣṭaṃ bhavati . yadi nāmopadiṣṭaṃ kiṃ tava tena syāditi
    ucyate . anavagatātmavastūpadeśaśca tathaiva mavitumarhati .
    tadavagatyā mithyājñānasya saṃsārahetornivṛttiḥ prayojanaṃ
    kriyataityaviśiṣṭamarthavattvaṃ kriyāsādhanavastūpadeśena . api
    ca “brāhmaṇona hantavyaḥ” iti caivamādyā nivṛttirupadi-
    śyate . na ca sā kriyā nāpi kriyāsādhanam . akri-
    yārthānāmupadeśo'narthakaścet “brāhmaṇona hantavyaḥ” ityādi
    nivṛttyupadeśānāmānarthakyaṃ prāptaṃ taccāniṣṭam . na ca sva-
    bhāvaprāptahantyarthānurāgeṇa nañaḥ śakyamaprāptakriyārthaṃtvaṃ
    kalpayituṃ hananakriyānivṛttyaudāsīnyavyatirekeṇa . naña
    ścaiṣa svabhāvoyat svasambandhino'bhāvaṃ bodhayati . abhāva
    buddhistvaudāsīnyakāraṇam . sā ca dagdhendhanāgnivat svaya-
    mevopaśāmyati . tasmātprasaktakriyānivṛttyaudāsīnyameva
    brāhmaṇonahantavya ityādiṣu pratiṣedhārthaṃ manyāmahe anyatra
    prajāpativratādibhyaḥ . tasmāt puruṣārthānupayogyupākhyā-
    nādibhūtārthavādapiṣayamānarthakyābhidhānaṃ draṣṭavyam” bhā0 .
    (siddhāntaḥ) vākyādeḥ 2 arthabodhakatābhāve ca . mīmāṃsakamate
    kāryyānvita eva śabdānāṃ śaktigrahaniyamāt liṅādeśca
    kāryyatābodhakatayā tacchūnyavākyasyārthabodhakatvābhāva iti
    prābhākarāmanyante .