ānarthakya
See also
ānarthakyam,
ānarthakyaṃ.
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 113.
ānarthakya n. (
-kyaṃ)
1 Unfitness, impropriety.
2 Uselessness, unprofitableness.
E. anartha unprofitable, ṣyañ aff.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 90, col. 2.
āna_rthakya (kyaṃ) 1. n. Uselessness.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 121, col. 3.
ānarthakya ānarthakya, am, n. (fr.
an- arthaka), unfitness, impropriety; uselessness, un-
profitableness.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 39, col. 3.
ānarthakya ānarthak-ya, n. uselessness.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 140, col. 2.
ānarthakya n. (
fr. an-arthaka), uselessness, unprofitableness,
KātyŚr.;
Pāṇ. &c.
☞
p. 140, col. 2.
unfitness, impropriety,
L.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 93, col. 1.
ānarthakya n. (-kyaṃ)
1. Unfitness, impropriety.
2. Uselessness, unprofit-
ableness.
E. anartha unprofitable, ṣyañ aff.
Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit
☞
vol. 1,
p. 86.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 644.
ānarthakya (von
anarthaka) n.
Zwecklosigkeit KĀTY. ŚR. 1, 8, 5. 6.
P. 2, 4, 82, Vārtt.
PAT. zu 1, 2, 6.
KAIY. zu 8, 2, 85.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 173, col. 3.
ānarthakya n.
Zwecklosigkeit JAIM. 1,2,1.
KAP. 4,15.
Vācaspatyam
☞
p. 727, col. 2.
ānarthakya na0 anarthasya bhāvaḥ ṣyañ . 1 niṣprayoja-
natve prayojanābhāve . “śrutyānarthakyamiti cet” kātyā0
71, 8, 5, “āmnāyasya kriyārthatvādānarthakyamatadarthānām”
jai0 sū0 . anena kriyāpratipādakabhinnavedabhāgānāmāna-
rthakyokteḥ vedāntavākyānāṃ na svārthe prāmāṇyaṃ saptadvīpā
vasumatītyādivākyavat teṣāṃ bhūtārthopadeśakatvāt tathā
ca upāsanāvidhiviśeṣatayaiva teṣāṃ prāmāṇyam iti
mīmāṃsakā manyante . tadetanmatam pūrvvapakṣatvenopanyasya “tattu
samanvayāditi” śārīrakasūtrabhāṣye nirākṛtaṃ yathā
“yadyapi śāstrapramāṇakaṃ brahma tathāpi pratipattividhivi-
ṣayatayaiva śāstreṇa brahma samarpyate . yathā yūpāhavanīyā-
dīnyalaukikānyapi vidhiviśeṣatayā samarpyante tadvat . pra-
vṛttinivṛttiprayojanatvācchāstrasya . tathā hi śāstratāt-
ṣaryyavida āhuḥ . “dṛṣṭohi tasyārthaḥ . karmāvavodhana-
ñcodaneti kriyāyāḥ pravarttakaṃ vacanam . tasya jñānamupadeśaḥ .
tadbhūtānāṃ kriyārthena samāmnāyaḥ” . “āmnāyasya kriyā-
rthatvādānarthakyamatadarthānāmiti ca” . ataḥ puruṣaṃ kvacidviṣaya
viśeṣe pravarttayat kutaścidviṣayaviśeṣānnivarttayaccārthavacchā-
stram taccheṣatayā cānyadupayuktam . tatsāmānyādvedā-
ntānāmapi tathaivārthavattvaṃ syāt . sati ca vidhiparatve-
yathā syargādikāmasyāgnihotrādi sādhanaṃ vidhīyate eva-
mamṛtatvakāmasya brahmajñānaṃ vidhīyata iti yuktam . nanviha
jijñāsyavailakṣaṇyamuktam . karmakāṇḍe bhavyodharmojijñāsyaḥ
iha tu bhūtaṃ nityavṛttaṃ brahma jijñāsyamiti . tatra dharmma-
jñānaphalādanuṣṭhānāpekṣādvilakṣaṇaṃ brahmajñānaphalaṃ bhavitu
marhati . nārhatyevaṃ bhavitum . kāryavidhiprayuktasyaiva
brahmaṇaḥ pratipādyamānatvāt . “ātmā vā are draṣṭavyaḥ”
“yo'yamātmā'pahatapāpamā so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsi-
tavyaḥ” . “ātmetyevopāsīta” . “ātmānameva lokanupā-
sīta” “brahma veda brahmaiva bhavati” ityādiṣu hi vidhāneṣu
satsu ko'sāvātmā brahmetyākāṅkṣāyāṃ tatsvarūpasamarpaṇena sarve
vedāntā upayuktāḥ nityaḥ sarvajñaḥ sarvvagatonityatṛptonitya
śuddhabuddhamuktasvabhāvovijñānānandaṃ brahmatyevamādayaḥ . tadu-
pāsanācca śāstradṛṣṭo'dṛṣṭomokṣaḥ phalaṃ bhaviṣyati . karttavya-
vidhyananupraveśena vastumātrakathane hānopādānāsambhavāt
“saptadvīpā vasumatī” “rājāsau gacchati” ityādi vākyavadve-
dānta vākyānāmānarthakyameva syāt . nanu vastumātrakathane'pi
rajjuriyaṃ sarpa ityādau mrāntijanitabhītinivarttanenārthavattvaṃ
dṛṣṭaṃ tathehāpyasaṃsāryyātmavastukathanena saṃsāritvabhrāntini-
vartanenārthavattvaṃ syāt . syādevaṃ yadi rajjusvarūpaśrava-
ṇaiva sarpabhrāntiḥ saṃsāritvabhrāntirbrahmasvarūpaśravaṇamā-
treṇa nivarttate śrutabrahmaṇo'pi yathāpūrvvaṃ sukhaduḥkhādi
saṃsāritvadharmadarśanāt . “śrotavyomantavyonididhyāsitavyaḥ”
iti ca śravaṇottarakālayormanananididhyāsanayordarśanāt .
tasmātpratipattividhiviṣayatayaiva śāstrapramāṇakaṃ brahmā'bhyupa-
gantavyamiti” (pūrvvapakṣaḥ) . “yadapi śāstra tātparyya vidā-
manukramaṇam . dṛṣṭohi tasyārthaḥ karmmāvavodhanamityevamādi .
tat dharmajijñāsāviṣayatvādvidhipratiṣedhaśāstrābhiprāyaṃ draṣṭa-
vyam . api ca “āmnāyasya kriyārthatvādānarthakyamatadarthā-
nām” ityetadekāntenābhyugacchatāṃ bhūtopadeśānāmānarthakyapra-
saṅgaḥ . pravṛttinivṛttivyatirekeṇa bhūtañcet vastūpadiśati
bhavyārthatvena, kūṭasthaṃ nityaṃbhūtaṃ nopadiśatītyatrakohetuḥ? .
na hi bhūtamupadiśyamānaṃ kriyā bhavati . akriyātvepi
bhūtasya kriyāsādhanatvāt kriyārthaeva bhūtopadeśa iti cennai-
ṣa doṣaḥ . kriyārthatve'pi kriyānirvarttanarśaktimadvastūpadi-
ṣṭameva . kriyārthatvantu prayojanaṃ tasya, na caitāvatā vastvanupa-
diṣṭaṃ bhavati . yadi nāmopadiṣṭaṃ kiṃ tava tena syāditi
ucyate . anavagatātmavastūpadeśaśca tathaiva mavitumarhati .
tadavagatyā mithyājñānasya saṃsārahetornivṛttiḥ prayojanaṃ
kriyataityaviśiṣṭamarthavattvaṃ kriyāsādhanavastūpadeśena . api
ca “brāhmaṇona hantavyaḥ” iti caivamādyā nivṛttirupadi-
śyate . na ca sā kriyā nāpi kriyāsādhanam . akri-
yārthānāmupadeśo'narthakaścet “brāhmaṇona hantavyaḥ” ityādi
nivṛttyupadeśānāmānarthakyaṃ prāptaṃ taccāniṣṭam . na ca sva-
bhāvaprāptahantyarthānurāgeṇa nañaḥ śakyamaprāptakriyārthaṃtvaṃ
kalpayituṃ hananakriyānivṛttyaudāsīnyavyatirekeṇa . naña
ścaiṣa svabhāvoyat svasambandhino'bhāvaṃ bodhayati . abhāva
buddhistvaudāsīnyakāraṇam . sā ca dagdhendhanāgnivat svaya-
mevopaśāmyati . tasmātprasaktakriyānivṛttyaudāsīnyameva
brāhmaṇonahantavya ityādiṣu pratiṣedhārthaṃ manyāmahe anyatra
prajāpativratādibhyaḥ . tasmāt puruṣārthānupayogyupākhyā-
nādibhūtārthavādapiṣayamānarthakyābhidhānaṃ draṣṭavyam” bhā0 .
(siddhāntaḥ) vākyādeḥ 2 arthabodhakatābhāve ca . mīmāṃsakamate
kāryyānvita eva śabdānāṃ śaktigrahaniyamāt liṅādeśca
kāryyatābodhakatayā tacchūnyavākyasyārthabodhakatvābhāva iti
prābhākarāmanyante .