• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ānandamaya

    See also ānaṃdamaya.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 113.
    ānandamaya mfn. (-yaḥ-yī-yaṃ) Blissful, made up or consisting of happiness. n. (-yaṃ) The Supreme Spirit.

    E. ānanda and mayaṭ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 90, col. 1.
    ānanda-maya (yaḥ-yā-yaṃ) a. Happy. n.
    God, the supreme Spirit.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 78, col. 2.
    ānandamaya ānanda + maya, adj., f.

    yī, Full of joy or happiness, Kathās.

    23, 85; Vedāntas. in Chr. 204, 22.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 62.
    ānandamaya f. ī made up of joy, blissful. Abstr. °tva n.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 140, col. 1.
    ā-nanda—maya mf(ī)n. blissful, made up or consisting of happiness, TUp.; MāṇḍUp.; Vedāntas.; Kathās.
    ☞ p. 140, col. 1.
    ā-nanda—maya n. (scil. brahman) the supreme spirit (as consisting of pure happiness cf. ānanda above)

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 92, col. 2.
    ānandamaya

    mfn. (-yaḥ-yī-yaṃ) Blissful, made up or consisting of happiness.
    n. (-yaṃ) The Supreme Spirit.

    E. ānanda and mayaṭ aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 334.
    ānandamaya a. Blissful, full of joy, made up or consisting of happiness; suṣuptisthāna ekībhūtaḥ prajñānaghana evānandamayo hyānandabhuk Māṇḍ. Up.5. -yaḥ The Supreme Spirit; Br. Sū.1.1.12. -yā A form of Durgā. ˚kośaḥ the inner- most wrapper or vesture of the body, causal frame enshrining the soul; see kośa.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 642.
    ānandamaya (von ānanda) adj. f. ī ganz Wonne seiend: suṣuptasthāna ekībhūtaḥ prajñāghana evānandamayo hyānandabhuk MĀṆḌ. UP. 5. TAITT. UP. 2, 5. 8. 3, 10, 5. ānandamayyāṃ puri KATHĀS. 23, 85. SĀH. D. 29, 17. °yatva 20. ānandamayakoṣaḥ = sattvapradhānājñānam . tatparyāyaḥ . kāraṇaśarīram . suṣuptiḥ . iti vedāntaḥ . ŚKDR. Vgl. Ind. St. 1, 301.
    ☞ vol. 5, p. 1104.
    ānandamaya , kośa VEDĀNTAS. (Allah.) No. 27.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 173, col. 2.
    ānandamaya Adj. (f. ī) Adj. aus Wonne bestehend , wonnevoll 259,12. 272,6. Davon Nom.abstr. °tva n.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 41, col. 2.
    ānandamaya f. ī aus Wonne bestehend wonnig. Abstr. °tva n.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 725, col. 1.
    ānandamaya pu0 ānandaḥ pracuro'sya prācuryye mayaṭ . pracurā-
    nandasvarūpe paramātmani “ānandamayo'bhyāsāt” śā0 sū0 .
    yathā ca ānandapracuratvāt tasya ānandabhayatvaṃ tathā tadbhā-
    ṣye nirṇṇītam yathā “taittirīyake'nnamayaṃ manomayaṃ
    vijñānamayaṃ cānukramyāmnāyate “tasmādvā etasmā
    dvijñānamayādanyo'ntara ātmānandamaya” iti tatra
    saṃśayaḥ kimihānandamayaśabdena paraevātmocyate yatapra-
    kṛtaṃ “satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti” kiṃ vānnamayādivat bra-
    hmaṇo'rthāntaramiti . kintāvatprāptaṃ brahmaṇo'rthāntaramamukhya
    ātmānandamayaḥ syātkasmāt? annamayāmukhyātmapravāhapatita-
    tvāt . athāpi syātsarvāntaratvādānandamdayomukhya evātme-
    ti, na syātpriyādyavayavayogācchārīratvaśravaṇācca . mukhtha-
    ścedātmā syāt na priyādisaṃsparśaḥ syāt iha tu “tasya priyameva
    śira” ityādi śrūyate . śārīratvañca śrūyate . “tasyaikaeva-
    śārīra ātmā yaḥ pūrvasyeti” . tasya pūrvasya vijñānamaya-
    syaikaeva śārīra ātmā yaeṣa ānandamaya ityarthaḥ . na ca
    saśarīrasya sataḥ priyāpriyasaṃsparśīvārayituṃśakyaḥ . tasmāt
    saṃsāryyevānandamaya ātmāityevaṃ prāpte idamucyate . paraeva
    ānandamayo bhavitumarhati kutaḥ? abhyāsātparasminnevahyā-
    tmanyānandaśabdo bahukṛtvo'bhyasyate ānandamayaṃ prastutya “ra-
    sovaisa” iti tasyaiva rasatvamuktvocyate “rasaṃ hyevāyaṃ labdhvānandī
    bhavati kohyevānyāt kaḥ prāṇyādyadeṣa ākāśa ānandona
    syādeṣa hyevānandāyati saiṣānandasya mīmāṃsā bhavati” .
    “eṣa ānandamayamātmānamupasaṃkrāmati” “ānandaṃ brahmaṇo-
    vidvān na bibheti kutaścana” “ānando brahmeti vyajānā-
    diti” ca . śrutyantare ca “vijñānamānandaṃ brahmeti” brahma-
    ṇyevānandaśabdodṛṣṭaḥ . evamānandaśabdasya bahukṛtvobrahmaṇme-
    vābhyāsādānandamaya ātmā brahmeti gamyate . yattūktam
    annamayādyamukhyātmapravāhapatitatvādānandamayasyāpyamukhyātma-
    tvamiti . nāsau doṣaḥ ānandamayasya sarvāntara-
    tvāt . mukhyameva hyātmānamupadidikṣu śāstraṃ lokabuddhi-
    manusaradannamayaṃ śarīramanātmānamatyantabhūḍhānāmātmatvena
    prasiddhamanūdya mūṣāniṣiktadrutatāmrādipratimāvat tato-
    'ntaramityevaṃ pūrveṇa pūrveṇa samānamuttaramuttaramanātmā-
    namātmeti grāhayat pratipattisaukaryyāpekṣayā sarvāntaraṃ
    mukhyamānandamayamātmānamupadideśeti śliṣṭataram . yathā-
    'rundhatīnidarśane bahvīṣvapi tārāsvamukhyāsvarundhatīṣu darśi-
    tāsu yā'ntyā pradarśyate sā mukhyaivārundhatī bhavati eva-
    mihāpyānandamayasya sarvāntaratvāmmukhyamātmatvam . yattu
    brūṣe priyādīnāṃ śirastvādikalpanānupapannā mukhyasyātmana
    iti atītānantaropādhijanitā sā na svābhāvikītya-
    doṣaḥ . śārīratvamapyānandamayasyānnamayādiśarīraparamparayā
    pradarśyamānatvāt na punaḥ sākṣādeva saśarīratvaṃ saṃsārivad
    tasmādānandamayaḥ paraevātmā . “vikāraśabdānneti
    cenna prācurcyāt” sū0 . atrāha nānandamayaḥ parātmā
    bhavitumarhati kasmāt? vikāraśabdāt . prakṛtivacanā-
    dayamanyaḥ śabdo vikāravacanaḥ samadhigata ānandamaya iti
    mayaṭovikārārthatvāt tasmādannamayādiśabdavadvikāraviṣaya
    evāyamānandamayaśabda iti cenna prācuryyārthe'pi mayaṭaḥ
    smaraṇāt “tatpratikṛtavacane mayaḍiti” (pā0) pracuratāyāmapi
    hi mayaṭ smaryyate . yathānnamayo yajña iti annapracura
    ucyate . ānandapracuratvañca brahmaṇaḥ manuṣyatvādārabhyottara-
    smimnuttarasmin sthāne śataguṇa ānanda ityuktvā
    brahmānandasya niratiśayatvāvadhāraṇāt tasmātprācuryyārthe
    mayaṭ . “taddhetuvyapadeśācca” sū0 . itaśca prācuryyārthe
    mayaṭ yasmādānandahetutvaṃ brahmaṇovyapadiśati śrutiḥ
    “eṣa hyevānandāyatīti” . ānandayatītyarthaḥ . yohya-
    nyānānandayati sa pracurānanda iti prasiddhaṃ bhavati
    yathā loke yo'nyeṣāṃ dhanitvamāpādayati sa pracuradhana
    iti gamyate tadvat . tasmātprācuryyārthe'pi mayaṭaḥ sambha-
    vādānandamayaḥ paraeva ātmāḥ . “māntravarṇikameva ca gīya-
    te” sū0 . itaścānandamayaḥ paraevātmā yasmādu “brahmavidā-
    pnoti param” ityupakramyahi “satyaṃ jñānamanantaṃ brahma”
    ityasminmantre yadbrahmaprakṛtaṃ satyajñānānantaviśeṣaṇairnirdhāritaṃ,
    yasmādākāśādikrameṇa sthāvarajaṅgamāni bhūtānyajāyanta, yacca
    bhūtāni sṛṣṭvā tānyanupraviśya guhāyāmavasthitaṃ sarvāntaraṃ,
    yasya vijñānāyā'ntho'ntara ātmeti prakrāntaṃ, tanmāntrava-
    rṇikameva brahmeha gīyate “yo'nyontara ātmānandamaya” iti .
    mantrabrāhmaṇayoścaikārthatvaṃ yuktam avirodhāt . anyathā hi
    prakṛtahānāprakṛtaprakriye syātāṃ, na cānnamayādibhyaivānanda-
    mayādanyontaraṃ ātmā'bhidhīyate etanniṣṭhaiva ca saiṣā
    bhārgavī vāruṇī vidyā “ānando brahmetivyajānāditi” .
    tasmādānandamayaḥ paraevātmā” śā0 bhā0 .
    2 ānandapracure tri0 sarvvāyāsaśūnyasuṣuptyavasthāpanne 3 ā-
    nandamayakoṣābhimānini jīve ca . “kācidantarmukhrāvṛttirā-
    nandaprativimbabhāk . puṇyabhoge bhogaśāntau nidrārūpeṇa
    jāyate . kādācitkītyatīnātmā syādānandamayo'vyayam .
    vimbabhūtoya ānanda ātmāsau sarvvadā sthitaḥ” pañcada0
    ukteḥ jīvasya pāramārthikānandarūpaparātmasvarūpatve'pi
    suṣuptau tasya sphuraṇe'pi ca svalpakālikatvāt brahmānandavai
    lakṣaṇyam . striyāṃ ṅīp . sāca 4 durgāmūrttibhede strī0 .