• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ānanda

    See also ānandaḥ, ānaṃdaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 112.
    ānanda m. (-ndaḥ)

    1 Happiness, joy.

    2 BALARĀMA according to the Jain system of many KṚṢṆAS and many BALARĀMAS. n. (-ndaṃ) GOD, Supreme Spirit, according to the Vedānta. f. (-ndī) A plant, vulgarly Ākanpāta.

    E. āṅ, nadi to be or make happy ghañ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 90, col. 1.
    ā-nanda (ndaḥ) 1. m. Happiness, joy.
    n. ndaṃ God. f. ndī A plant.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 78, col. 2.
    ānanda ā-nand + a, m. 1. Joy, Rām.

    1, 1, 17. 2. Sensual pleasure, Vedāntas.

    in Chr. 209, 20. 3. Happiness, bliss,

    ib. 202, 3; 5. — Comp. Nis-, adj., f. dā,

    joyless, Rām. 2, 47, 10. Parama-, m. 1.

    the highest bliss. 2. the universal soul.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 121, col. 2.
    Ā-nanda, as, m. happiness, joy, enjoyment, sen-

    sual pleasure; N. of the forty-eighth year of the

    cycle of Jupiter; an epithet of Śiva; N. of a Bala-rāma

    according to the Jaina doctrine of many Kṛṣṇas and

    many Bala-rāmas; N. of a cousin and a zealous follower

    and favourite disciple of Buddha Śākya-muni, compiler

    of the Sūtras; (ā and ī), f., N. of two plants; (am),

    n. God, the supreme spirit according to the Vedānta.

    —Ānanda-giri, is, or ānanda-jñāna, as, or ānanda-

    jñāna-giri, is, m., N. of an annotator on Śaṅka-

    rācārya. —Ānanda-tā, f. joyfulness, joy. —Ānanda-

    tīrtha, as, m., N. of a scholiast. —Ānanda-da or

    ānanda-kara, as, ā, am, exhilarating, delighting.

    —Ānanda-datta, as, m. membrum virile. —Ā-

    nanda-paṭa, am, n. a bridal garment. —Ānanda-

    pūrṇa, as, m., N. of a man. —Ānanda-prabhava,

    am, n. the seminal fluid. —Ānanda-bodhendra

    (°dha-in°), as, m., N. of a scholiast. —Ānanda-

    bhairava, as, ā, am, causing both enjoyment and

    fear. —Ānanda-maya, as, ī, am, blissful, made up

    or consisting or happiness; (am), n. the supreme

    spirit. —Ānandamaya-koṣa, as, m. the innermost

    case of the body, or causal frame enshrining the soul.

    —Ānanda-rāma, as, m., N. of a man. —Ānanda-

    lahari, is or ī, f. ‘wave of enjoyment,’ title of a

    hymn by Śaṅkarācārya, addressed to Pārvatī. —Ā-

    nanda-vana, as, m., N. of a scholiast. —Ānanda-

    vardhana, as, ā, am, enhancing enjoyment; (as),

    m., N. of a poet. —Ānanda-vallī, f. title of the

    second part of the Taittirīya-Upaniṣad. —Ānanda-

    veda, as, m., N. of a man. —Ānandānandana

    (°da-ān°), as, m. a king. —Ānandāśrama (°da-āś°),

    as, m., N. of a scholiast.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 62.
    ānandá m. (n.) joy, pleasure, bliss.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 39, col. 3.
    ānanda ā-nandá, m. (n.) joy, bliss; sensual
    pleasure: -ka, a. gladdening, delighting;
    -thu, m. joy, delight; -na, a. delighting;
    -bāṣpa, m. tears of joy; -maya, a. (ī) consisting
    of joy, blissful; -yitṛ, m. delighter;
    -vardhana, m. N. of a poet..

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 139, col. 3.
    ā-nandá as, m. happiness, joy, enjoyment, sensual pleasure, RV.; AV.; VS.; R.; Ragh. &c.
    ☞ p. 139, col. 3.
    ā-nandá (as), m. and (am), n. ‘pure happiness’, one of the three attributes of Ātman or Brahman in the Vedānta philosophy, Vedāntas. &c.
    ☞ p. 139, col. 3.
    ā-nandá (as), m. (in dram.) the thing wished for, the end of the drama [e.g. the VIth Act in the Veṇīs.], Sāh. 399
    ☞ p. 139, col. 3.
    a kind of flute
    ☞ p. 139, col. 3.
    the sixteenth Muhūrta
    ☞ p. 139, col. 3.
    N. of Śiva
    ☞ p. 139, col. 3.
    of a Lokeśvara (Buddh.)
    ☞ p. 139, col. 3.
    of a Bala (Jain.), L.
    ☞ p. 139, col. 3.
    of several men
    ☞ p. 1319, col. 2.
    ānanda (also) N. of one of the chief disciples of Gautama Buddha, MWB. 47 &c.
    ☞ p. 1319, col. 3.
    ānanda N. of various authors &c., Cat.
    ☞ p. 139, col. 3.
    of a country
    ☞ p. 139, col. 3.
    ā-nandá m. and (am), n., N. of the forty-eighth year of the cycle of Jupiter
    ☞ p. 139, col. 3.
    ā-nandá (am), n. a kind of house
    ☞ p. 139, col. 3.
    ānanda (often at the beginning and end of proper names.)

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 92, col. 2.
    ānanda

    m. (-ndaḥ)

    1. Happiness, joy.

    2. BALARAMA according to the Jaina
    system of many KRISHNAS and many BALARAMAS.

    n. (-ndaṃ) GOD,
    Supreme spirit, according to the Vedanta.

    f. (-ndī) A plant, vul-
    garly Ākanpata.

    E. āṅ before nadi to be or make happy, ghaña aff.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 74, col. 1.
    ānanda ānanda a. (nand) heureux, joyeux.

    — S. m. joie.

    Np. m. Ananda, le disciple préféré du Buddha Śākyamuni

    — F. ānandī esp. de plante.

    ānandathu a. joyeux.

    — S. m. joie.

    ānandana n. tout ce qui réjouit, et particulièrement réception courtoise ou amicale.

    ānandapaṭa n. (paṭa) vêtements de fête.

    ānandi m. joie, plaisir.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 116, col. 1.
    ā-nanda- m. (nt. rare) félicité, joie ; -ka- ag. qui réjouit ; -tā- f. fait d'être heureux ; -maya- a. fait de félicité.

    °jala- nt. larmes de joie ; °bāṣpa- m. ānandāśru- nt. id.

    °bhuj- ag. qui jouit de la félicité.

    °vardhana- a. qui accroît la félicité ; m. auteur du Dhvanyāloka.

    ānandotsava- m. fête de joie.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 641.
    ānandá (von nand mit ā)

    1) m.

    a) Lust, Wonne; Wollust AK. 1, 1, 4, 3. 3, 5, 10. H. 316. somênānàndaṃ jànayân ṚV. 9, 113, 6. yatrā̂nàndāścà modā̂ścà mudâḥ pràmudà āsâte 11. VS. 19, 8. 30, 6. 20. ā̀nàndànàndau 20, 9. AV. 9, 7, 23. 10, 2, 9. 11, 7, 26. 8, 24. TS. 5, 7, 19, 1. ānanda evāsya vijñānamātmānandātmāno haivaṃ sarve devāḥ ŚAT. BR. 10, 3, 5, 13. 14. atyānandena retaḥ parāpatat 6, 2, 2, 6. 14, 5, 1, 22. 4, 11. 6, 10, 5 (= BṚH. ĀR. UP. 2, 1, 79. 4, 11. 4, 1, 6) BṚH. ĀR. UP. 4, 3, 9 (an den 3 letzten Stellen pl.). MĀṆḌ. UP. 5. TAITT. UP. 2, 4. 5. 8. R. 1, 1, 17. RAGH. 12, 62. HIT. 42, 8. ad ŚĀK. 81. VID. 51. VEDĀNTAS. in BENF. Chr. 209, 20. SĀṂKHYAK. 28. kṛtapratyudgamaṃ rājñā tamānandamivāparam . prāpa vāsavadattā sā praharṣotphullalocanā KATHĀS. 14, 23. ausnahmsweise auch n.: vijñānamānandaṃ brahma rātirdātuḥ parāyaṇam ŚAT. BR. 14, 6, 9, 34 (= BṚH. ĀR. UP. 3, 9, 28). Dagegen ist TAITT. UP. 1, 6, 2 manaānandam zusammenzuschreiben und als adj. mit brahma zu verbinden: ākāśaśarīraṃ brahma . satyātma prāṇārāmaṃ manaānandam . God, Supreme Spirit, according to the Vedānta WILS. Nach einem Sch. zu AK. ist ānanda auch adj. ŚKDR. Am Ende eines adj. comp. f. āḥ nirānandā R. 2, 47, 10. 4, 19, 14. 5, 18, 3. 6, 7, 18.

    — b) N. des 48sten Jahres im Jupiter - Cyclus KĀLAS. 354.

    — c) ein Bein. Śiva's ŚIV.

    — d) N. pr. der 6te der 9 weissen Bala H. 698.

    — e) N. pr. ein Vetter und eifriger Anhänger Śākyamuni's, Sammler der Sūtra, LALIT. 2. u.s.w. BURN. Intr. 45. 76, N. 1. 197. 205. 392. 535. 578. Lot. de la b. l. 130. fgg. 297. LIA. II, Anh. II. fg. SCHIEFNER, Lebensb. 237 (7). 245 (15). 264 (34) u.s.w. Am ersten Orte werden zwei dieses Namens erwähnt, was auf einem Versehen des Uebersetzers beruht.

    — 2) f. °ndā N. einer Pflanze (vijayā, ārāmaśītalā) RĀJAN. im ŚKDR.

    — 3) °ndī́ gaṇa gaurādi zu P. 4, 1, 41. N. einer Pflanze (vulg. ākanapātā) ŚABDAC. im ŚKDR.

    — 4) n. s. u. 1,a.

    ☞ vol. 5, p. 1104.
    ānanda

    1)

    a) als n. MBH. 13, 1092. surā śaktiḥ śivo māṃsaṃ tadbhoktā bhairavaḥ svayam . tayoraikyaṃ samutpannamānando mokṣa ucyate .. ānando brahmaṇo rūpaṃ tacca dehe vyavasthitam . KULĀRṆAVAT. in Verz. d. Oxf. H. 91,b,5. fgg. In der Dramatik das Eintreffen des Gewünschten, = vāñchitāgama SĀH. D. 399.

    — b) Verz. d. Oxf. H. 332,a,5.

    — e) N. pr. eines der 5 Lokeśvara bei den Buddhisten WILSON, Sel. Works 2, 23.

    — f) N. pr. eines Lehrers (fehlerhaft für ānandabhairava) WILSON, Sel. Works 1, 214. eines Dichters Verz. d. Oxf. H. 167,a,37. Verfassers des Mādhavānala 157,b, No. 340.

    — h) N. pr. einer Oertlichkeit Verz. d. Oxf. H. 339,a,3.

    ☞ vol. 7, p. 1708.
    ānanda m. N. pr. eines Śrāvaka HEM. YOGAŚ. 3, 151.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 178.
    ānandá, m., Lust, Wonne, Freude [nand m. ā́].

    -ám {825,6}.

    -ā́s {825,11}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 173, col. 1.
    ānandá

    — 1) m. Lust , Wonne ; Wollust. Häufig Pl. bisweilen auch n. Am Ende eines adj. Comp. f. ā

    — 2) m. in der Dramatik Eintritt des Erwünschten.

    — 3) m. eine Art Flöte S. S. S. 196.

    — 4) n. eine Art Haus GAL.

    — 5) m. n. das 48te Jahr im Jupiter-Cyclus VARĀH. BṚH. S. 8,45.

    — 6) m. der 16te Muhūrta Ind. St. 10,296.

    — 7) m. Bein. Śiva's.

    — 8) N.pr.

    — a) eines der 5 Lokeśvara bei den Buddhisten.

    — b) *des 6ten der 9 weissen Bala bei den Jaina.

    — c) verschiedener Männer.

    — d) einer Oertlichkeit.

    — 9) *f. ā eine best. Pflanze.

    — 10) *f. ī desgl.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 41, col. 2.
    ānandá m. (n.) Lust, Wonne, Wollust

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 95, col. 2.
    ānanda 9. [ānandā] auch ein Name der Gaurī, Hemādri 1, 395, 16.

    — f. ī, Freude, Divyāvad. 37, 24.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 30, col. 2.
    ānanda m. (r. nand gaudere s. a) gaudium, laetitia, vo-

    luptas. HIT. 42. 8. UR. 63. 10. infr.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 15.
    ānanda;
    pramodapramadau harṣaḥ prītirutkarṣa uddhavaḥ .
    sammado muttathānandaḥ śarma joṣaṃ ca śaṃ sukham .. 123 ..
    1.1.1.123

    Vācaspatyam

    ☞ p. 717, col. 1.
    ānanda pu0 ā + nanda—ghañ . 1 harṣe sukhe 2 duḥkhābhāve,
    3 brahmaṇi ca . arśaāditvādac . 4 ānanda-
    vati tri0 “satyaṃjñānamānandaṃ brahmeti śrutiḥ . naiyāyikā
    ānandaśabdaḥ duḥkhābhāve lākṣaṇikaityāhuḥ brahmaṇi
    ānandābhāve'pi duḥkhābhāvarūpānandasya tatra sattvāt āna-
    ndavattvamiti te manyante vedāntinastu chāndasaṃ napuṃsaka-
    miti ānandasvarūpatvameva brahmaṇaḥ duḥkhābhāvarūpasyā
    nandasyādhikaraṇasvarūpatvādityāhuḥ etadabhiprāyeṇaiva
    vivaraṇe “ānandoviṣayānubhavo nityatvañceti santi-
    dharmmā apṛthaktve'pi pṛthagivāvabhāsante ityuktam”
    yathā ca brahmaṇa ānandapracuratvādānandamayatvaṃ tathā
    “ānandamayo'bhyāsāt” śā0 sū0 bhā0 vyavasthāpitam
    traitti0 upa0 ānandamayaṃ prakṛtya “tasya priyameva śiro-
    mododakṣiṇaḥ pakṣaḥ pramoda uttaraḥpakṣaḥ ānanda ātmā
    brahma puccha pratiṣṭhā” . “tasyāpyānandamayasyātmana iṣṭa-
    putrādidarśanajaṃ priyaṃ śira iva śiraḥ prādhānyāt .
    moda iti priyalābhanimitto harṣaḥ . sa eva ca prakṛṣṭo
    harṣaḥ pramodaḥ . ānandaḥ iti sukhasāmānyam,
    ātmā priyādīnāṃ sukhāvayavānāṃ teṣvanusṛtatvādānanda
    iti paraṃ brahma . taddhi śubhakarmmaṇā pratthupasthāpyamāne
    putramitrādiviṣayaviśeṣopādhāvantaḥkaraṇavṛttiviśeṣe tamasā .
    pracchādyamāne prasanne'bhivyajyate tadviṣayasukhamiti pra-
    siddhaṃ loke . tadvṛttiviśeṣapratyupasthāpakasya karmmaṇo'na-
    vasthitatvātsukhasyaṃ kṣaṇikatvam . tadyadantaḥkaraṇaṃ tapasā-
    tamoghnena, vidyayā, brahmacaryyeṇa, śraddhayā ca nirmalatvamāpa-
    dyate yāvattāvadvivikte prasanne'ntaḥkaraṇaviśeṣa ānanda u-
    llasyate vipulībhavati . vakṣyati ca “raso vai saḥ rasaṃ
    hyevāyaṃ labyvānandī bhavati eṣa heyavānandayāti” “eta-
    syaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvantīti” śrutyantarāt
    evañca kāmopaśamotkarṣāpekṣayā śataguṇottarottarotkarṣa
    ānarndasya vakṣyate . evañcotkṛṣyamāṇasyānandamayasyātmanaḥ
    paramārthabrahmavijñānāpekṣayā brahma parameva yatprakṛtaṃ
    satyajñānāndalakṣaṇaṃ yasya ca pratipattyarthaṃ pañcānnādimayāḥ
    kośā upanyastāḥ . yacca tebhyo'bhyantaraṃ yena ca te sarve
    ātmavantastadbrahma puccha pratiṣṭāḥ” bhā0 brahmaṇa ānanda-
    rūparasatvamapi tatraiva darśitaṃ yathā “yadvaitat sukṛtaṃ raso
    vai saḥ rasaṃ hyevā'yaṃ labdhvānandī bhavati kohyevā-
    nyāt kaḥ prāṇyāt yadeṣa ākāśa ānando na syāt
    eṣa hyevānandayāti yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmeya'-
    nirukte'nilaye'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate” tai0 u0 .
    “kuto rasatvapasiddhirbrahmaṇa ityata āha . yadvaitatsukṛtaṃ
    raso vai saḥ . raso nāma tṛptiheturānandakaro madhurā-
    mlādiḥ prasiddho loke . rasamevāyaṃ labdhvā prāpyānandī
    sukhī bhavati nāsata ānandahetutvaṃ dṛṣṭaṃ loke . vāhyā-
    nandasādhanarahitā apyanīhā nireṣaṇā brāhmaṇā bā-
    hyarasalābhādiva sānandā dṛśyante vidvāṃso nūnam . brahmaiva
    rasasteṣām tasmādasti teṣāmānandakāraṇaṃ rasavadbrahma .
    itaścāsti kutaḥ . prāṇanādikriyādarśanāt . ayamapi
    hi piṇḍo jīvataḥ prāṇena proṇiti apānenāpāniti .
    evaṃ vāyavīyā aindriyakāśca ceṣṭāḥ saṃhataiḥ kāryyakāra-
    ṇairnirvarttyamānā dṛśyante . taccaikārthavṛttitvena saṃhananas
    saṃhanyamānaṃ ca nāntareṇa cetanaṃ saṃhataṃ sambhavati anyatrādarśa-
    nāt . tadāha yadyadi eṣa ākāśe parame vyomni gu-
    hāyāṃ nihita ānando na syānna bhavetko hyeva loke'-
    nyādapānaceṣṭāṃ kuryyādityarthaḥ . kaḥ prāṇyāt prāṇanaṃ ku-
    ryyāttasmādasti tadbrahma . yadarthāḥ kāryya kāraṇaprāṇanā-
    diceṣṭā? tatkṛta evānando lokasya . kutaḥ! eṣa hyeva para
    ātmā ānandayāti ānandayati sukhayati lokaṃ dharmā-
    nurūpam . sa evātmānandarūpo'vidyayā paricchinno vibhā-
    vyate prāṇibhirityarthaḥ” bhā0 . sarvānandāpekṣayā brahmarūpā-
    nandasyotkarṣastatraiva darśito yathā “saiṣānandasya mīmāṃsā
    bhavati . yuvā syāt sādhuyuvādhyāyikaḥ . āśiṣṭho dṛḍhiṣṭho
    baliṣṭhaḥ . tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇṇā syāt .
    sa eko mānuṣa ānandaḥ . te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ
    sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ śrotriyasya cākāma-
    hatasya . te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ sa eko
    devagandharvāṇāmānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasya . te
    ye śataṃ devagandharvvāṇāmānandāḥ sa ekaḥ pitṝṇāṃ cira-
    lokānāmānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasya . te
    ye śataṃ pitṝṇāṃ ciralokānāmānandāḥ . sa eka
    ājānajānāṃ devānāmānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasya .
    te ye śatamājānajānāṃ devānāmānandāḥ sa ekaḥ karmma-
    devānāmānandaḥ ye karmmaṇā devānapi yanti, śrotriyasya
    cākāmahatasya . te ye śataṃ karmmadevānāmānandāḥ sa eko
    devānāmānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasya . te ye śataṃ
    devānāmānandāḥ sa eka indrasyānandaḥ śrotriyasya
    cākāmahatasya . te ye śatamindrasyānandāḥ sa eko
    vṛhaspaterānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasya . te ye
    śataṃ vṛhaspaterānandāḥ . sa eka prajāpaterānandaḥ
    śrotriyasya cākāmahatasya . te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ
    sa eko brahmaṇa ānandaḥ śrotriyasya cākāmahatasya .
    sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa ekaḥ . sa ya ekaṃ-
    vit asmāṃllokātpretya etamannamayamātmānamupasaṅkrā-
    mati, etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkrāmati, etaṃ manoma-
    yamātmānamupasaṅkrāmati, etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkrā-
    mati, etamānandamayamātmānamupasaṅkrāmati” taitti0 upa0
    “tasyāsya brahmaṇa ānandasyaiṣā mīmāṃsā vicāraṇā
    bhavati kimānandasya mīmāṃsyamityucyate . kimānando viṣaya-
    viṣayisambandhajanito laukikānandavadāhosvitsvābhāvika
    ityevameṣānandasya mīmāṃsā . tatra laukika ānando
    bāhyādhyātmikasādhanasampattinimittautkṛṣṭaḥ . sa ya eṣa
    nirddiśyate brahmānandānugamārtham . anena hi prasi-
    ddhenānandena vyāvṛttaviṣayabuddhigamya ānando'nugantuṃ
    śakyate . laukiko'pyānando brahmānandasyaiva mātrā'vi-
    dyayā tiraskriyamāṇo'vijñāto utkṛṣyamāṇāyāṃ cāvi-
    dyāyāṃ brahmādibhiḥ karmmavaśādyathāvijñānaṃ viṣayādi-
    sādhanasambandhavaśo vibhāvyamānaśca loke'navasthito lau-
    kikaḥ sampadyate sa evāvidyākāmakarmmāpakarṣeṇa manuṣyaga-
    ndharvādyuttarottarabhūmiṣvakāmahatavidvacchrotriyapratyakṣo vibhā-
    vyate śataguṇo ttarottarotkarṣeṇa yāvaddhiraṇyagarbhasya brahmaṇa
    ānanda iti . niraste'vidyākṛte viṣayaviṣayivibhāge vi-
    dyayā svābhāvikaḥ paripūrṇṇaeka ānando'dvaite bhavatotye-
    tamarthaṃ vibhāvayiṣyannāha . yuvā prathamavayāḥ sādhuyuveti .
    sādhuścāsau yuvā ceti yūno viśeṣaṇam . yuvāpyasādhurbhavati
    sādhurapyayupā'to viśeṣaṇaṃ yuvā syātsādhuyuveti . ā-
    dhyāyiko'dhītavedaḥ . āśiṣṭha āśāstṛtamaḥ . dṛḍhiṣṭho
    dṛḍhatamaḥ . baliṣṭho balavattamaḥ . evamādhyātmikasādhanasa-
    bhpannaḥ . tasyeyaṃ pṛthivī urvī sarvvā vittasya vittenopabho-
    gasādhanena dṛṣṭārthena ca karmmasādhanena sampannā pūrṇṇā .
    rājā pṛthivīpatirityarthaḥ . tasya ca ya ānandaḥ sa eko
    mānuṣo manuṣyāṇāṃ prakṛṣṭa eka ānandaḥ . te ye śataṃ
    mānuṣā ānandāḥ sa eko manuṣyagandharvvāṇāmānandaḥ .
    manuṣpādānabdācchataguṇenokṛṣṭo manuṣyagandharvvāṇāmānando
    bhavati . manuṣyāḥ santaḥ kammavidyāviśeṣādgandharvatvaṃ prāptāḥ
    manuṣyagandharvāḥ te hyantardhānādiśaktisampannāḥ sūkṣmakāryya-
    kāraṇāḥ . tasmātpratighātālpatvaṃ teṣāṃ dvandvapratighātaśakti-
    sādhanasampattiśca . tato'pratihanyamānasya pratikāravato
    manuṣyagandharvasya syāccittaprasādaḥ . tasya prasādaviśeṣātsu-
    khaviśeṣābhivyaktiḥ . evaṃ pūrvasyāḥ pūrvasyā bhūmeruttarasyā-
    muttarasyāṃ bhūmau prasādaviśeṣataḥ śataguṇenānandotkarṣa upa-
    padyate . prathamantvakāmahatāgrahaṇaṃ manuṣyaviṣayabhogakāma-
    nābhihatasya śrotriyasya manuṣyānandācchataguṇenānandotkarṣo
    manuṣyagandharveṇa tulyo vaktavya ityevamarthaṃ sādhu yuvādhyāyika
    iti śrotriyatvāvṛjinatve gṛhyete . te hyaviśiṣṭe sa-
    rvvatra . akāmahatatvaṃ tu viṣayotkarṣāpakarṣataḥ sukhotkarṣā-
    pakarṣāya viśiṣyate . ato'kāmahatagrahaṇam . tadviśeṣataḥ
    śataguṇāt sukhotkarṣopalabdherakāmahatatvasya paramānandaprāpti-
    sādhanatvavidhānārtham . vyākhyātamanyat . devagandharvā jā-
    tita eva . ciralokānāmiti pitṝṇāṃ piśeṣaṇam . cira-
    kālasthāyī loko yeṣāṃ pitṝṇāṃ te ciralokā iti .
    ājāna iti devalokasta smannājāne jātā ājānajā
    devāḥ smārttakarmmaviśeṣato devasthāneṣu jātāḥ . karmma-
    devā ye vaidikena karmmaṇāgnihotrādinā kevalena devā-
    napi yanti . devā iti trayastriṃśaddhavirbhujaḥ . indrasteṣāṃ
    svāmī tasyācāryo vṛhaspatiḥ prajāpatirvirāḍ
    trailokyaśarīro brahmā . samaṣṭivyaṣṭisvarūpaḥ saṃsāra-
    maraṇānalavyāpī . yatraita ānandabhedā ekatāṃ gaccha-
    nti . dharmmaśca tannimittaṃ jñānañca tadvipayamakāmahatatvaṃ
    ca niratiśayaṃ yatra sa eṣa hiraṇyagarbho brahmā tasyaiva
    ānandaḥ śrotriyeṇāvṛjinenākāmahatena ca saṃrvvataḥ
    pratyakṣamupalabhyate . tasmādetāni trīṇi sādhanānītyava
    gamyate . tatra śrotriyatvṛjinatbe niyate akāmahatatvaṃ
    tūkṛṣyate iti prakṛṣṭasādhanatāvagamyate . tasya tasyākā-
    mahatatvaṃ prakarṣataścopalabhyamānaḥ śrotriyapratyakṣo brahmaṇa
    ānando yasya paramānandasya bhātrā ekadeśaḥ . “etasyai-
    vānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvantīti” śrutyantarāt .
    sa eṣa ānando yasya mātrā samudrāmbhasa iva vipruṣaḥ
    pravibhaktā yatraikatāṅgatāḥ sa eṣa paramānandaḥ svābhāviko-
    'dvaitatvāt . ānandānandinoyāyibhāgo'tra . tadetanmī-
    māṃsāphalamupasaṃhriyate sa yaścāyaṃ puruṣa iti . guhāyāṃ
    nihitaḥ parame vyomnyākāśādikāryyaṃ sṛṣṭvā'nnamayāntaṃ
    tadevātupraviṣṭhaḥ sa ya iti nirddiśyate . sa eko'sāvayaṃ
    puruṣe yaścāsāvāditye yaḥ paramānandaḥ śrotriyapratyakṣo
    nirdidī yarsyakadeśaṃ brahmādīni bhūtāni sukhārhāṇyupa-
    jīvanti sa yaścāsāvāditye iti sa ekaḥ . taṃ mīmāṃsayā
    ca siddhamupasaṃhṛtaṃ bhinnapradeśasthaghaṭākāśākāśaikatvavat .
    nanvānandasya mīmāṃsā prakṛtā tasyā api phalamupasaṃ-
    harttavyam, abhinnaḥ svābhāvika ānandaḥ paramātmaiva na viṣa-
    yaviṣayisambandhajanita iti . nanu tadanurūpaevāyaṃ
    nirdeśaḥ sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa eka iti
    bhinnādhikaraṇasthaviśeṣopamardanena . nanvevamapyādityaviśeṣa-
    ṇagrahaṇamanarthakam . nānarthakam . utkarṣāpakarṣāpohārthatvāt .
    dvaitasya hi yo mūrttāmūrttalakṣaṇasyotkarṣaḥ savitrabhyantaragataḥ
    sa cet puruṣagataviśeṣopamarddena paramānandamapekṣya samo bhavati
    na kaścidutkarṣo'pakarṣo vā tāṃ gatiṃ gatasyetyubhayaṃ pra-
    tiṣṭhāṃ vindata ityupannam” . “sa yaḥ kaścidevaṃ yathoktaṃ bra-
    hmotsṛjyotkarṣāpakarṣamadvaitaṃ satyaṃ jñānamanantamasmīti .
    evaśabdasya prakṛtaparāmarśārthatvāt . sa kim? asmāllokā-
    tpreya dṛṣṭādṛṣṭaviṣayasamudāyo hyayaṃ lokastasmādasmāllo-
    kātpretya pratyāvṛtya nirapekṣo bhūtvā etaṃ yathā vyākhyātam
    annamayamātmānabhupasaṅkrāmati viṣayajātamannamayātpiṇḍā
    tmano vyatiriktaṃ na paśyati sarvaṃ sthūlabhūtamannamayamātmānaṃ
    paśyatītyarthaḥ . tato'bhyantarametaṃ prāṇamayaṃ sarvvānnamayātma-
    sthamavibhaktam . athaitaṃ manomayaṃ vijñānamayamānandamaya-
    mātmānamupasaṃkrāmati . athā'dṛśye'nātmye'nirukte'nila-
    yaye'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate tatraiva nānyatra ca” śāṅkarabhāṣyam

    atra prasaṅgāt sukhaduḥkhādīnāṃ svarūpakāraṇādikaṃ
    tāvannirūpyate prakṛteḥ sukhaduḥkhamohātmakasattvarajastamogu-
    ṇarūpatvāt sukhādīnāṃ sattvādikāryyatvam . yathoktaṃ
    sāṃ0 kā0 “prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛttiniya-
    mārthāḥ . anyonyābhibhavāśrayajananabhithunamavṛttayaśca guṇāḥ”
    asyāḥ sāṃ0 kau0 vyākhyā .
    “prītiḥ sukhaṃ prītyātmakaḥ satvaguṇaḥ, aprītirdukhaṃ aprī-
    tyātmakorajoguṇaḥ, viṣādo mohaḥ viṣādātmakastamoguṇa
    iti . ye tu manyante na prīti rduḥkhābhāvādatiricyate
    evaṃ duḥkhamapi na prītyabhāvādatyaditi tān pratyātmagraha-
    ṇam . netaretarābhāvāḥ sukhādayaḥ api tu bhāvāḥ ātma-
    śabdasya bhāvavacanatvāt prītirātmā bhāvo yeṣāṃ te prītyā-
    tmānaḥ . evamanyadapi vyākhyeyam . bhāvarūpatā caiṣā-
    manubhavasiddhā parasparāmāvātmakatve tu parasparāśrayāpatte-
    rekasyāpyasiddherubhayāsiddhiriti bhāvaḥ . svarūpameṣāmuktvā
    prayojanamāha prakāśapravṛttiniyamārthāḥ atrāpi yathāsaṃ-
    khyameva . rajaḥ pravarttakatvātsarvatra laghu satvaṃ pravarttayet yadi
    tamasā guruṇā na niyamyeta . tamoniyatantu kvacideva-
    pravarttayatīti bhavati tamo niyamārtham . prayojanamuktvā
    kriyāmāha anyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca vṛttiḥ
    kriyā sā ca pratyekamabhisambadhyate . anyonyābhibhavavṛttayaḥ
    eṣāmanyatamenārthavaśādudbhūtenānyadabhibhūyate . tathā hi sattvaṃ
    rajastamasī abhibhūya śāntāmātmano vṛttiṃ pratilabhate
    evaṃ rajaḥ sattvatamasī abhibhūya ghorām, evaṃ tamaḥ sattva-
    rajasī abhibhūya mūḍhāmiti” .
    “prītyaprītiviṣādādyairguṇānāmanyonyaṃ vaidharmmyam” sāṃ0
    sūṃ0 . “guṇānāṃ sattvādidravyatrayāṇāmanyonyaṃ su-
    khaduḥkhaviṣādādyairvaidharmmyam kāryyeṣu taddarśanādityarthaḥ
    sukhādikaṃ ca ghaṭādiviṣayāṇāmapi rūpavadeva dharmmo'ntaḥka-
    raṇopādānatvāt sarvvakāryyāṇāṃ, tattadguṇatvaucityāt
    etaccānupadaṃ nirūpayiṣyate . manasaḥ saṃkalpātmakatāvat
    sattvādīnāṃ sukhādyātmakatā dharmmadharmmyabhedāt” sā0 pra0 bhā0 .
    “heyaṃ duḥkhamanāgatam” ityupakramya “draṣṭṛdṛśyasaṃyogo heya-
    hetuḥ” pāta0 sū0 heyasya duḥkhasya kāraṇaṃ draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyo
    gamuktvā “prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogā-
    pavargārthaṃ dṛśyam” pā0 sūtre dṛśyapadārtho nirūpitaḥ .
    ayamarthaḥ prakāśaśīlaṃ sattvaṃ, kriyāśīlaṃ rajaḥ, prakāśa-
    kriyayoḥ pratibandharūpasthitiśīlaṃ tamaḥ . tatra sattvaṃ
    mṛdutvāt tapyaṃ, tāpakaṃ rajaḥ rañjakatvāt . evaṃ sattva-
    rajasostapyatāpakabhāve sati tamasā mohaḥ sama tāpa ityevaṃ
    rūpabhrāntirūpomohaḥ puruṣasya bhavati . tadidaṃ guṇa-
    trayaṃ svasvakāryye mithaḥ sahāyamavivekibhogyaṃ vive-
    kityājyaṃ parasparāśrayaṃ parasparābhibhāvyābhibhānakabhāvañca
    gacchati” ityevaṃ sthite sati karaṇāntare rajasta-
    masī abhibhūya sattvaṃ yadā pravarddhate tadā sattvodrekāt sukhaṃ
    jāyate . sattvatamasī abhibhūya sati kāraṇāntare yadā rajaḥ
    pravarddhate tadā raja udrekāt duḥkhaṃ bhavati sattvarajasī
    abhibhūya yadā tama udriktaṃ bhavati tadā moha
    viṣādādikaṃ jāyate iti sukhādisamudbhavaprakāraḥ .
    tatra kāraṇaṃ dharmmādharmmādisacivorāgādireva . yathāha
    “sukhānuśayī rāgaḥ” duḥkhānuśayī, dveṣaḥ” pā0 sū0
    sukhānubhave sati smṛtyā tajjātīsukhāntare tatsādhane
    vā tṛṣṇā sa rāgaḥ sukhamanuśete viṣayīkaroti sukhānu-
    śayītyarthaḥ evaṃ duḥkhānubhavituḥ smṛtyā duḥkhe tatsā-
    dhane vā yaḥ krodhaḥ sa dveṣa ityarthaḥ . evañca sukhasya
    smaraṇātmakajñānāt sukhe icchā nānyecchādhīnā iti
    tasya svataḥprayojanatvam anyecchānadhīnecchāviṣayasyasyaiva
    tathātvāt . tatsādhane tu sukhasādhanatvajñānādevecchā ata-
    stasya gauṇaprayojanatvam . smaraṇātmakaduḥkhajñānācca duḥkhe
    dveṣaḥ tatsādhane tu tatsādhanantvajñānāt dveṣaḥ yathāha bhāṣā0
    “sukhantu jagatāmeva kāmyaṃ dharmmeṇa janyate . adharmmajanyaṃ
    duḥkhaṃ syāt pratikūlaṃ sacetasām . nirduḥkhatve sukhe
    cecchā tajjñānādeva jāyate . icchā tu tadupāye syādiṣṭo-
    pāyatvadhīryadi . cikīrṣā kṛtisādhyatvaprakārecchā ca yā
    bhavet . taddhetuḥ kṛtisādhyeṣṭasādhanatvamatirbhavet . bala-
    vadadviṣṭahetutvamatiḥ syāt pratibandhikā . tadahetutvabuddhestu
    hetutvaṃ kasyacinmate . dviṣṭasādhanatābuddhirbhaved dveṣasya kāra-
    ṇam” . icchayā ca tatsādhane pravṛttiḥ . dveṣācca tatsādhane
    nivṛttiḥ . yatra sukhanāntarīyakavidhayā duḥkhamutpadyate tā-
    dṛśe karmmaṇi dviṣṭasādhanatvajñāne satyapi icchātatkāryayordarśanāt
    balavaddviṣṭāsādhanatvajñānasyaiva icchāyāṃ pravṛttau ca kāraṇatvena
    tasya tannāntarīyakatvānna balavaddviṣṭatvam . ataeva kaṇṭaki
    matsyabhakṣaṇādau satuṣadhānyādigrahaṇe ca pravṛttiḥ . kāmukādeḥ
    paradārādigamane narakasādhanatvaṃ viduṣo'pi pravṛttistu
    tatkāle aihikasukhāpekṣayāṃ kālāntarabhāvini narakādau bala-
    vaddve ṣābhāvena balavadviṣṭāsādhanatvajñānādeveti na virodhaḥ .
    tatra sukhaṃ prathamaṃ dvividhaṃ jñānaprasādalabdhaṃ brahmānandādyapara-
    paryyāyaṃ niratiśayam, vaiṣayikaṃ sātiśayañca” tacca taittirīya
    śrutau manuṣyādārabhya brahmaparyyāntānām 717 pṛṣṭheprāgdarśitam
    sātiśayañca sukhaṃ vivekināṃ duḥkhameva . yathoktam viṣaya-
    tṛṣṇārāhityarūpoparatisvarūpatuṣṭipradarśane” sāṃ0 kau0 .
    “arjjanarakṣaṇakṣayabhogahiṃsādoṣadarśanahetujanmāna uparamāḥ
    pañca bhavanti . tathā hi sevādayodhanopārjanopāyāste
    ca sevakādīn duḥkhākurvanti . dṛpyaddurīśvaradvāḥsthahastada-
    ttacaṇḍārddhacandrajāṃ vedanāṃ bhāvayan prājñaḥ kaḥ sevāsu pra-
    sajjate? . evamanye'pya'rjjanopāyā duḥkhā iti viṣayopa-
    parame yā tuṣṭiḥ saiṣā pāramucyate . tathārjitaṃ dhanaṃ rājai-
    kāgārikāgnijalaughādibhyovinaṅkṣyatīti tadrakṣaṇemahadduḥ-
    khamiti bhāvayatoviṣayoparame yā tuṣṭiḥ sā dvitīyā su-
    pāramucyate . tathā mahatāyāsenārjitaṃ dhanaṃ bhujyamānaṃ
    kṣīyate iti tatprakṣayaṃ bhāvavatoviṣayoparame yā tuṣṭiḥ
    sā tṛtīyā pārapāramucyate . evaṃ śabdādibhogābhyā-
    sādvarddhante kāmāste ca viṣayāprāptau kāminaṃ duḥkhayantīti
    bhogadoṣaṃ bhāvayato viṣayoparame yā tuṣṭiḥ sā caturthī a-
    nuttamāmbha ucyate . evaṃ nānupahatya bhūtāni viṣayopabhogaḥ
    sambhavatīti hiṃsādoṣadarśanādviṣayoparame yā tuṣṭiḥ
    sā pañcamī uttamāmbha ucyate” . “pariṇāma tāpasaṃskāra-
    duḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ”
    pāta0 sūtrecoktam . ayamarthaḥ pariṇāmo'nyathābhāvaḥ
    tāpaḥ varttamānaḥ, saṃskārobhūtaḥ etānyeva duḥkhāni
    tairiti vigrahaḥ tathā ca viṣayasukhabhogāt kāmānalo
    varddhate “na jātu kāmaḥ kāmānāmupamogena śāmyati .
    haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate” iti bhāratokteḥ
    tadvṛddhau ca satyāṃ kadācit kāmyālābhe duḥkhamavaśyaṃ
    bhāvi kadācidlābhe'pi kutraścidbhogasaṅkoce duḥkham tataḥ
    saṅkocake dveṣaḥ tataḥ kāmadveṣābhyāṃ pāpasyopacayāt duḥkha-
    mavaśyaṃ bhāvi . asaṅkoce vyādhiḥ pāpañca tatoduḥkham evaṃ
    bhogasya pariṇāmaduḥkhatā . tathā sukhabhogasya tatsā-
    dhanasya nāśe tāpaḥ anutāpaḥ sa ca duḥkhameveti tasya
    tāpaduḥkhatā . tathā bhoganāśe'pi tatsaṃskāraḥ tiṣṭha-
    tyeva sati tasmin tajjātīye punaḥ rāgaḥ rāge ca puṇyā-
    puṇyasādhanāvaśyambhāvaḥ tataḥ punaḥ sukhaduḥkhabhogaḥ tataḥ
    punaḥ saṃskāra ityanantaduḥkhasantatiḥ tathā ca yathā bhoga-
    nāśe na saṃskāro bhavet tathā yatitavyamiti ataevoktam
    “asaktaḥ sukhamanvabhūt” sarvvameva viṣayabhogasādhanaṃ viṣaya-
    janyaṃ sukhaṃ ca duḥkhapakṣe nikṣeptavyam . tatra hetuḥ guṇa-
    vṛttiviparyyayāditi guṇānāṃ cittātmanā pariṇatānāṃ
    sattvarajastamasāṃvṛttīnāṃ sukhaduḥkhamohānāṃ virodhāt paraspa-
    rābhibhāvyābhibhāvakatvarūpavirodhāt iti . tathā ca trigu-
    ṇacittasya yadā rajastamasī sattvāt kiñcidūne mavataḥ
    tadā te githunībhūya sattvābhibhavābhimukhe bhavataḥ . tadānīñca
    tamasā satvāpidhānai kṛte rajasaiśvaryyaṃ kāmayamānena viṣayaḥ
    priyo bhavati tadā tena sattvācchādanena cittaṃ vikṣiptaṃ
    bhavati . yadā tu tamaḥ pradhānaṃ tadā cittaṃ mūḍhaṃ bhavati
    sattvodreke tu sukham ityevamekasyaiva cittasya sattvādi-
    kāraṇodrekabhedena sukhaduḥkhādirūpatā .

    sukhādikañca antaḥkaraṇadharmaḥ dharmmāvarmmaphalatvāt “śā-
    stradeśitaṃ phalamanuṣṭhātarīti” nyāyena kṛtyādīnāmantaḥkaraṇa-
    dharmmatvena taddharmma tvaucityot puruṣe tu tāni tadavivekādau-
    pādhikāni “prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmmāṇi sarvaśaḥ .
    ahaṅkāravimūḍhātmā varttāhamiti manyate” gītokteḥ
    prakṛtiguṇānāṃ vāstavikakarttṛtvasiddheḥ . “tasmāt saṃyo-
    gādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam . guṇakarttṛtve ca tathā
    karttā bhavatyudāsīna” iti sāṃ0 kā0 rājasavṛtteḥ antaḥ-
    karaṇasyaiva vāstavikakarttṛtvokteśca kriyāphalasya sukhāderapi
    tatsāmānādhikaraṇyam . etadāśayenaiva “tatra jarā-
    maraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ prāpnoti cetanaḥ puruṣaḥ . liṅgasyā-
    vinivṛttestasmād duḥkhaṃ svabhāvena sā0 kā0 uktiḥ puruṣe
    aupādhikadu khasya sadbhāvaparā” . kiñca antaḥ-
    karaṇasya tāvat sukhādibhiranvayavyatirekau sarvvasammatau
    ityanvayavyatirekābhyāṃ siddhakāraṇabhāvasya tasyopādānatvameva
    sāṃkhyādibhiḥ kalpyate na punastasya nimittatvaṃ prakalpya
    ātmanastatra samavāyikāraṇatvakalpanaṃ gauravaparāhatatvāt
    nirguṇatvādiśrutivirodhācca . satyapi tasyasvābhāvikākarttṛtve
    bhoktṛtvamastyeveti sāṃkhyā āhuḥ yathoktaṃ sāṃkhyasūtrabhāṣyayoḥ
    “cidavasāno bhogaḥ” sū0 . “puruṣasvarūpe caitanyeparyavasānaṃ
    yasya tādṛśo bhogaḥ siddhirityarthaḥ . buddherbhogasya vyāvarta-
    nāya cidavasāna iti . citaḥ pariṇāmitvarūpadharmmatvādi-
    śaṅkānirāsāyāvasānapadam . citau bhogasya svarūpe paryava-
    sitatvānna kauṭasthyādihānirityāśayaḥ . tathāhi pramāṇā
    khyavṛttyārūḍhaṃ prakṛtipuruṣādikaṃ prameyaṃ vṛttyā saha puruṣe
    prativimbitaṃ sadbhāsate . ato'rthoparaktavṛttipativimbāva-
    cchinnaṃ svarūpacaitanyameva bhānaṃ puruṣasya bhogaḥ pramāṇasya
    ca phalamiti . tataśca pratibimbarūpeṇārthasambandhe dvāratayā
    vṛttīnāṃ karaṇatvamiti . taduktaṃ viṣṇupurāṇe . “gṛhī-
    tānindriyairarthānātmane yaḥ prayacchati . antaḥkaraṇarūpāya
    tasmai viśvātmane namaḥ” iti . rājño hi karaṇavargaḥ
    svāmine bhogyajātaṃ samarpayatīti dṛṣṭamiti . bhoga-
    śabdārthaścābhyavaharaṇam ātmasātkaraṇamiti yāvat .
    sa ca dehādicetanānteṣu sādhāraṇaḥ . viśeṣastvayam .
    apariṇāmitvāt puruṣasya viṣayabhogaḥ pratibimbādāna
    mātram . atyeṣāṃ tu pariṇāmitvāt puṣṭyādirapīti .
    ayameva ca pariṇāmarūpaḥ pāramārthiko bhogaḥ puruṣe
    pratiṣidhyate “buddherbhoga ivātmanītyādibhiriti” mantavyam .
    aṇin sūtre puruṣasyāpi phalavyāpyatā siddhā cida-
    vasānatāyā evātra bhogatvavacanāditi nanu karttureva loke
    kriyāphalabhogo dṛṣṭaḥ . yathā sañcarata eva sañcārottha-
    duḥkhabhoga iti tat kathaṃ buddhikṛtadharmmādiphalasya sukhā-
    dyātmikāyā arthoparaktabuddhivṛtterbhogaḥ puruṣe ghaṭetetyā-
    śaṅkāyāmāha . “akartturapi phalopabhogo'nnādyavat” sū0 .
    buddhikarmmaphalasyāpi vṛtterupabhogastadakartturapi puruṣasya
    yuktaḥ annādyavat . yathānyakṛtasyānnāderupabhogo rājño
    bhavati tadvadityarthaḥ . avivekasya svasvāmibhāvasya vā
    bhoganiyāmakatvāt tu nātiprasaṅgaḥ . sukhaduḥkhādeḥ karmma-
    phalatvamabhyupetya buddhigataṃ karmmaphalaṃ puruṣo bhuṅkta ityu-
    ktam . idānīṃ puruṣagatabhogasyaiva karmmaphalatvaṃ svīkṛtya
    buddhikarmmaṇā puruṣa eva phalamutpadyata iti mukhyasiddhānta-
    māha . “avivekādvā tatsiddheḥ kartuḥ phalāvagamaḥ” sū0 .
    athavā kartari phalameva na bhavati sukhaṃ bhuñjīyetyādi-
    kāmanābhirbhogasyaiva phalatvāt . ato bhoktṛniṣṭhameva phalaṃ
    bhavati “śāstravihitaṃ phalamanuṣṭhātarīti” śāstreṣu karttuḥ
    phalāvagamastu tatsiddherakartṛniṣṭhāyā bhogākhyasiddheḥ
    kartṛbuddhāvavivekādityarthaḥ . yo'haṃ karomi sa evāhaṃ
    bhuñja iti hi laukikānubhava iti . yā ca sukhaṃ
    me bhūyādityādikāmanā sā putro me bhūyāditivat
    phalasādhanatvenaivopapadyate . bhogastu nānyasya sādhanam .
    ataḥ sa eva phalamiti mukhyaḥ siddhāntaḥ . bhogasya
    puruṣakharūpatve'pi vaiśeṣikāṇāṃ mate śrotravat kāryatā
    bodhyā sukhādyavacchinnacitereva bhogatvāt . asmiṃśca
    bhogasya phalatvapakṣe duḥkhabhogābhāva evāpavargo bodhyaḥ .
    athavā bhogyatārūpasvatvasambandhena sukhaduḥkhābhāvayoreva
    phalatvamastu tena sambandhena dhanāderiva sukhāderapi puruṣaniṣṭha-
    tvāditi” pra0 bhā0 yuktañcaitat “kāmaḥ saṃkalpovicikitsā
    śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrmīrityetsarvvaṃ mana eveti”
    śrutyā kāmāderantaḥkaraṇa—dharmmatvoktestatphalasya sukhādestaddha-
    rmmaucityāt teṣāṃ manodharmmatvamiti sāṃkhyādīnāṃ matamevaṃ
    vedāntinām “tadguṇasāraditi” śā0 sū0 tathaiva bhāṣyakṛtā
    nirṇṇītatvāt . iyāṃstu viśeṣaḥ sāṃkhyairviṣayeṣvapi triguṇa-
    kāryyatvāt sukhādikamastītimanyanteyayoktam” sāṃ0 kaumu-
    dyām . “sukhaduḥkhamohāḥ parasparavirodhinaḥ svakhānurūpāṇi
    sukhaduḥ khamohātmakānyeva nimittāni kalpayanti . teṣāñca
    parasparamabhibhāvyābhibhāvakabhāvānnānātvam . tadyathā ekaiva
    strī rūpayauvanakulaśīlasampannā svāminaṃ sukhākaroti tata
    kasya hetoḥ? svāminaṃ prati tasyāḥ sukharūpasamudbhavāt .
    saiva strī sapatnīrduḥkhākaroti tatkasya heroḥ? tāḥ prati
    tasyā duḥkharūpasamudbhavāt . evaṃ puruṣāntaraṃ tāmavindat
    saiva mohayati tatkasya hetoḥ? tatprati tasyā moharūpa-
    samudbhavāt . anayā ca striyā sarve bhāvā vyākhyātāḥ .
    tatra yatsukhahetustatsukhātmakaṃ satvaṃ, yat duḥkhahetustad-
    dukhātmakaṃ rajaḥ, yanmohahetustanbhohātmakaṃ tamaḥ, mukhapra-
    kāśalāghavānāṃ tvekasmin yugapadudbhūtāvavirodhaḥ sahada-
    rśanāt . tasmāt sukhaduḥkhamohairiva virodhibhirekaikaguṇa-
    vṛttibhiḥ sukhaprakāśalāghavairna nimittabhedā unnīyante evaṃ
    duḥkhīpaṣṭambhakatvapravarttakatvairevaṃ mohagurutvāvaraṇairiti siddhaṃ
    traiguṇyamiti” . sāṃ0 sūtre pra0 bhāṣye coktam .
    “makhaduḥkhamohadharmiṇī buddhiḥ sukhaduḥkhamohadharmmātmakadravya-
    janyā kāryatve sati sukhaduḥkhamohātmakatvāt kāntā-
    divaditi kāraṇaguṇānusāreṇaiva kāryyaguṇauvityaṃ cātrānu-
    kūlastarkaḥ śrutismṛtayo'pīti mantavyam . nanu viṣayeṣu
    sukhādimattve pramāṇaṃ nāsti . ahaṃ sukhītyādyevānubhavāt
    tat kathaṃ kāntādiviṣayo dṛṣṭānta iti cenna sukhā-
    dyātmakabuddhikāryyatayā sraksukhaṃ candanasukhamityādyanubhavena
    ca viṣayāṇāmapi sukhādidharmakatvasiddheḥ śrutismṛtiprāmā-
    ṇyācca . kiñca yasyānvayavyatirekau sukhādinā saha dṛśyete
    tasyaiva sukhādyupādānatvamaparikalpyānyasyopādānatvakalpane
    kāraṇadvayakalpanāgauravam . api cānyo'nyasaṃvādena pratya-
    bhijñayā ca viṣayeṣu sarbapuruṣasādhāraṇasthirasukhasiddhiḥ .
    tatsukhagrahaṇāyāsmannaye vṛttiniyamādikalpanāgauravaṃ ca
    phalamukhatvānna dopāvaham . anyathā pratyabhijñayāvayavya-
    siddhiprasaṅgāt tatkāraṇādikalpanāgauravāditi . viṣaye'pi
    sukhādikaṃ ca mārkaṇḍeye proktam . “tat santu cetasyathavāpi
    dehe sukhāni duḥkhāni ca kiṃ mamātra” iti . ahaṃ
    pakhīpādipratyayastu ahaṃ dhanītyādīpratyayavat khakhāmibhāvā-
    khyasambandhaviṣayakasteṣāṃ pratyayānāṃ samavāyasambandhaviṣayakatvama-
    manirāsarthaṃ tu sukhaduḥ khimūḍhebhyaḥ puruṣo vivicyate śāstre-
    ṣviti . śabdādiṣu ca sukhādyātmatāvyavahāra ekārthasamavā-
    yāt . astu vā śabdādiṣu sākṣādeva sukhamuktaprabhāṇebhyaḥ .
    viṣayagatasukhādeśca buddhimātragrāhyatvaṃ phalabalāt . yat tu
    viṣayāsamprayogakāle śāntisukhaṃ sāttvikaṃ suṣuptyādau
    vyajyate tadeva buddhidharmma ātmasukhamucyata iti” .

    vaiśecikādayasta sukhādikamātmanaevadharmmaḥ “buddhyādiṣaṭkaṃ
    saṃkhyādipañcakaṃ bhāvanā tathā . gharmmādharmmau guṇāete ā-
    tmamaḥ syuścaturddaśa” iti bhāṣā0 ukteḥ . manaso'ṇutvāṅgī-
    kāreṇa teṣāṃ tadguṇatve jñānasukhādīnāmapratyakṣatvāpatteḥ .
    pratyakṣe cāśrayamahattvasya hetutvāt manasaśca jñānāyaugapadye-
    nāṇutvena mahattvābhāvāditi yuktiṃ pradarśya śrutau mano-
    dharmmatvacanantu āyurghṛtamityādivadaupacārikamityaṅgī-
    ghakruḥ . tadetanmatamasamīcīnam ekadā hradāvagāhe sakala-
    dehavyāpiśaityopalabdheḥ nṛtyagītābhinayāderekadā śravaṇa-
    darśanāderdarśanān manaso'ṇutvāsiddheḥ śrautamanodharmmatvasya
    nimittaparatvakalpane'pi “annamaśitaṃ tredhā vidhīyate
    tasya yaḥsthaviṣṭhodhātustatpurīṣaṃ yanmadhyamaṃ tanmāṃsaṃ yo-
    'ṇiṣṭhastanmana” iti chā0 u0 śrutyā “annamayaṃ hi saumya! .
    mana” ityuktasya manaso'nnavikāratvasya samarthanāya pravṛttayā
    bodhitasya manaso'nnajanyatvasya annabhojanopacayāpacayābhyāṃ
    tadvṛddhihrāsāvagaternāṇumānatā manasa iti āgamavirodhe
    anumānāpravṛtteḥ aṅgīkṛtañca tairapi śaṅkhadṛṣṭāntena prāṇya-
    ṅgatvahetunā narakapālaśucitvānumāne “nāraṃ spṛṣṭvāsthi
    saṃsnehaṃ sacelaṃ jalamāviśet” manusmṛtyā bādhādaprāmāṇya-
    mataḥ prakṛte'pi tatheti . manaso'naṇutvābhiprāyeṇaiva
    “kramaśo'kramaśaśca vṛttayaḥ” sāṃ0 sūtre manaso'naṇutva-
    nirāsena yugapadvṛttayo'ṅgīkṛtāḥ . tathā sāṃkhya
    kārikākaumudyoruktam . “yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ
    kramaśaśca tasya nirdiṣṭā . dṛṣṭe tathāpyadṛṣṭe trayasya tat-
    pūrvikā vṛttiḥ” kā0 “dṛṣṭe yathā yadā santamasāndhakāre
    vidyutsampātamātrādvyāghramabhimukhamatisannihitaṃ paśyati
    tadā khalvasyālocanasaṅkalpābhimānādhyavasāyā yugapadeva
    prādurbhavanti, yatastata utpatya tatsthānādekapade'pa-
    sarati . kramaśaśca yadā mandāloke prathamaṃ tāvadvastu-
    mātraṃ sammugdhamālocayati atha praṇihitamanāḥ karṇā-
    ntākṛṣṭasaśaraḥ kuñcitapādaḥ śiñcitajyāmaṇḍalīkṛtako-
    daṇḍaḥ pracaṇḍataraḥ pāṭaccaro'yamiti niścinoti atha ca
    māṃ pratyetītyabhimanyate athādhyavasyati apasarāmītaḥ sthānā-
    diti . parokṣe tu antaḥkaraṇatrayasya bāhhyendriyavarjjaṃ
    vṛttirityāha adṛṣṭe trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ . antaḥ-
    karaṇatrayasya yugapat krameṇa ca vṛttirdṛṣṭapūrviketi . anu-
    mānāgamasmṛtayohi parokṣe'rthe darśanapūrvāḥ pravarttante
    nānyathā . yathā dṛṣṭe tathā, adṛṣṭe'pīti yojanā” kau0
    ākare'sya prapañcaḥ . tacca sukhaṃ trividham” . yathā
    “sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabhya! 36 . abhyā-
    sādramate yatra duḥkhāntañca niyacchati . yattadagre viṣamiva
    pariṇāme'mṛtopamam . tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātma-
    ṣuddhiprasādajam 37 . viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛto-
    pamam . pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam
    38 . yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ . nidrā-
    khasyapramādoyaṃ tattāmasamudāhṛtam 39 . na tadasti pṛthi-
    vyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ . sattvaṃ prakṛtijairmukta
    yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ 40” gītīkteḥ . “sukhasya traividhyaṃ
    pratijānīte sukhantviti . spaṣṭo'rthaḥ 36 . tatra sāttvikaṃ
    sukhamāha abhyāsāditi sārddhena . yatra yasmin mukhe
    abhyāsādramate na tu viṣayasukhaiva sahasā ratiṃ prāpnoti
    yasmin ramamāṇaśca duḥkhasyāntamavasānaṃ nitarāṃ yacchati
    prāpnoti . kīvṛśaṃ, yattat kimapi agre prathamaṃ viṣamiva
    manaḥsaṃyamādhīnatvāddaḥkhāvahamiva bhavati pariṇāme
    ttvamṛtasadṛśaṃ ātmaviṣayā buddhirātmabuddhistasyāḥ prasādo-
    rajastamomayatyāgena svacchatayāvasthānaṃ tatojātaṃ yat sukhaṃ
    tatsāttvikaṃ proktaṃ yogibhiḥ 37 . rājasaṃ sukhamāha
    viṣayeti . viṣayāṇāmindriyāṇāñca saṃyogāt yattat
    prasiddhaṃ strīsaṃsargādisukhaṃ amṛtamupamā yasya tādṛśaṃ
    bhavati . agre prathamaṃ pariṇāme ca viṣatulyaṃ ihāmutra
    ca duḥkhahetutvāt tat sukhaṃ rājasaṃ smṛtam 38 . tāmasaṃ
    sukhamāha yaditi . agne ca prathamakṣaṇe anubandhe ca
    paścādapi yatsukhamātmano mohakaram . tadevāha nidrā ca
    ālasyañca pramādaśca karttavyāvadhānarāhityena mamogrāhya-
    metebhya uttiṣṭhati yatsukhaṃ tattāmasamudāhṛtam 39 .
    anuktamapi saṃgṛhṇan prakaraṇārthamupasaṃharati na taditi
    tribhiḥ . ebhiḥ prakṛtisaṃbhavaiḥ sattvādibhirguṇairmuktaṃ
    hīnaṃ sattvaṃ prāṇijātam anyadvā yat syāttat pṛthivyāṃ manu-
    thyādiṣu divi deveṣu ca kvāpi nāstītyarthaḥ” śrīdharaḥ .

    vaiṣayike sukhaduḥkhe ca iṣṭāniṣṭaviṣayendriyasannikarṣaja-
    jñānāt jāyamāne anubhūyete kṣaṇike ca “mātrāsparśāstu
    kaunteya! śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ . āgamāpāyino'-
    nityāstāṃstitikṣakha bhārata! iti gītokteḥ . vaiṣayika-
    sukhasya ca kṣaṇikatvāt pariṇāmādiduḥkharūpatvācca vive-
    kibhiḥ tyājyatvameva “tyājyaṃ sukhaṃ viṣayasaṅgamajanma puṃsām”
    ityukteḥ prāgukta pātañjalasūtrācca viṣayendriyasaṃyogājjātantu
    sukhaṃ rājasaṃ prāguktanītāvākyāt . tatra viṣayāśca śabda-
    sparśarūparasagandhāḥ yathāyathaṃ tadvantaśca tatra śabdaviśeṣarūpa
    gītādiṣu śravaṇendriyasaṃbaddheṣu yat sukhaṃ tat vaiṣayika-
    meva kiṃntu ātmopāsanāṅgatvena gītādikamapi cittai-
    kāgratāsampādunadvārā mokṣasādhanaṃbhavati taduktaṃ yā-
    smṛtau mitākṣarāyāñca .
    “yasya punaścittavṛttirnnirākārālambanatayā samādhau
    nāmiramate tena śabdabrahmopāsanaṃ kāryyamityāha . “yathā-
    vidhānena paṭhan sāmagānamavicyutam . sāvadhānastadabhyāsā-
    tparaṃbrahmādhigacchati” yā0 “khādhyāyāvagatamārgānatikrameṇa
    sāmagānaṃ sāmnogānātmakatve'pi gānamiti viśeṣaṇam
    agītamantravyudāsārtham . avicyutamaskhalitam . sāva-
    dhānaḥ sāmadhvanthanusyūtātmaikāgryacitravṛttiḥ paṭhan tadabhyā-
    savaśāttatra niṣṇātaḥ śabdākārabrahmaṇa upāsane parabrahmā-
    dhigacchati . taduktam . “śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmā-
    dhigacchatīti” . yasya punarvaidikyāṅgītau cittaṃ nāmiramate
    tena laukikagītānusyūtātmopāsanaṅkāryamityāha . “aparā-
    ntakamullopyaṃ madrakamprakarīntathā . auveṇakaṃ sarovindumuttaraṅgī-
    takāgi ca . ṛggāthāpāṇikādakṣavihitā brahmagītikā .
    geyametattadabhyāsakaraṇānmokṣasaṃjñitam” yā0 . aparānta-
    kollopyamadrakaprakaryyauveṇakasarovindusahitañcottaramityetāni
    prakaraṇākhyāni sapta gītakāni . caśabdādāsā-
    ritavarddhamānakādimahāgītakāni gṛhyante . gāthādyā-
    ścatasrogītikā gṛhyante . ṛggāthādyāścatasrogī-
    tikāityetadaparāntakādigītajātamadhyāropitātmamavammokṣa
    sādhanatvānmokṣasaṃjñitaṃ mantavyam tadabhyāsasyaikāgratā-
    pādanadvāreṇārmaikatāpattikāraṇatvāt . kiñca . “vīṣṇā-
    vādanatattvajñaḥ śrutijātiviśāradaḥ . tālajñaścāprayā-
    sena mokṣamārgaṃ niyacchati” yā0 . bharatamunipratipādita
    vīṇāyādanatattvavedī śrūyata iti śrutirdvāviṃśatividhā sa-
    ptasvareṣu . tathā hi ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ pratyekaṃ catuḥ-
    śrutaya ṛṣabhadhaivatau pratyekantriśrutī . gāndhāraniṣādau
    pratyekaṃ dviśrutī iti . jātayastu ṣaḍjādayaḥ sapta śruddhāḥ
    saṅkarajātayastvekādaśetyevamaṣṭādaśavidhāstāsu viśāradaḥ
    pravīṇaḥ tālaiti nītapramāṇaṅkathyate tatkharūpajñaśca
    tadanuviddhabrahmopāsanatayā tālādibhaṅgabhayāccittavṛtte-
    rātmaikāgratāyāḥ sukaratvādalpāyāsenaiva suktipathanniyacchati
    prāpnoti . cittavikṣepādyantārāyopetasya gītajñasya phalā-
    nvaramāha . “gītajñoyadi yogena nāpnoti paramampadam .
    rudrasyānucarobhūtvā saha tenaiva modate” yā0 . gītajñoyadi-
    kathañcidyogena paramampadanna prāpnoti . tarhi rudrasya sacivo-
    bhūtvā tenaiva saha modate krīḍati” mitā0 . vivṛtirgānaśabde .

    sukhaṃ duḥkhañca na pratiniyavaviṣayajanyaṃ vyaktibhedena
    kālabhedena deśādibhedena ca sukhahetorapi duḥkhahetutvaṃ
    duḥkhahetorapi sukhahetutvam . tathā hi khalādiṃ prati
    sādhubhiruktasya vinayavākyasyāpi taṃ prati duḥkhahetutvaṃ katha-
    manyathā tasya śravaṇāt khalāderahitakarmmaṇi pravṛttiḥ syāt
    evaṃ vairiṇaṃ pratyapi sāmavādasya duḥkhahetutvam etadā-
    śayenaiva “sāmavādāḥ sakopasya tasya pratyuta dīpakāḥ” iti
    māghe varṇitam . tathā candrakiraṇanalinabhramaradhvanyāderanyatra
    sukhakarasyāpi virahiṇaṃ prati duḥkhahetutvam, . evaṃduḥkhaheto-
    rviṣṭhāhārāderapi śūkaraṃ prati sukhakaratvam iti tatra na vastu
    niyamaḥ . ataevoktam “viṣamapyamṛtaṃ kvacidbhavedamṛtaṃ vā
    viṣamīśvarecchayā . himasekavipattirutra me nalinī pūrvva-
    nidarśanaṃ gatā” raghuḥ evaṃ kālabhede'pi sukhaduḥkhakarayo-
    rviparyyayaḥ yathā śotakāle duḥkhahetoḥ grīṣme sukhahetutvam
    evamagnyāditāpasya śītakāle sukhakarasya grīṣme duḥkhakaratvam
    evaṃ deśabhede'pi yathā tintidyāderanyatra sevane rogādi
    duḥkhadatvaṃ kṣāradeśe tu sukhakaratvam ataevoktaṃ
    “kimāścaryyaṃ kṣāradeśe prāṇadā yamadūtiketi” yathā ca
    vastumātrasya triguṇātmakatvāt vyaktibhedena kālādi-
    bhedena ca sattvarajastamasāṃ samudrekāt viparyyastarūpatā-
    pattiḥ tathā prāguktasāṃkhvatattvakaumudī vākye spaṣṭaiva . ata
    eva rasādau lokasiddhakāraṃṇaviparyyayaḥ” sā0 da0 uktaḥ yathā
    “hetutvaṃ śokaharṣādergatebhyo lokasaṃśrayāt . śokaharṣā-
    dayo loke jāyantāṃ nāma laukikāḥ . alaukikavibhā-
    vatvaṃ prāptebhyaḥ kāvyasaṃśrayāt . sukhaṃ sañcāyate tebhyaḥ
    sarvvebhyo'pīti kā kṣatiḥ . ye khalu rāmavanavāsādayo
    loke duḥkhakāraṇāni ityucyante ta eva hi kāvya-
    nāṭyasamarpi tā alaukikavibhāvanavyāpāravattayā kāraṇa-
    śabdavācyatvaṃ vihāyālaukikavibhāvaśabdavācyatvaṃ bhajante .
    tebhyaśca surate dantaghātādibhya iva sukhameva jāyate .
    ataśca laukikaśākaharṣādikāraṇebhyo laukikaśokaharṣādayo
    jāyante iti loka eva pratiniyamaḥ . kāvye punaḥ
    “sarvveyo'pi vibhāvādibhyaḥ sukhameva jāyate” iti
    niyamānna kaściddoṣaḥ . kathaṃ tarhi hariścandrādicaritasya
    kāvyanāṭyayorapi darśanaśravaṇābhyāmaśrupātādayo jāyantai-
    tyucyate . aśrupātādayastadvaddrutatvāccetaso matāḥ” .

    vaiṣayikasukheṣu kāvyādirasāsvādasukhamatīvacamatkārā-
    dhāyakatayā brahmānandatulyamityālaṅkārikā manyante yathoktam”
    sā0 da0 . “satvedrekādakhaṇḍasvaprakāśānandacinmayaḥ . vedyā-
    ntarasparśaśūnyo brahmāsvādasahodaraḥ . lokottaracamatkāra-
    prāṇaḥ kaiścit pramātṛbhiḥ . svākāravadabhinnatvenāyamākhā-
    dyate rasaḥ . rajastamobhyāmaspṛṣṭaṃ manaḥ satvamihocyate .
    ityuktaprakāro bāhyameyavimukhatāpādakaḥ kaścanāntaro dharmmaḥ
    satvaṃ tasyodrekaḥ rajastamasī abhibhūyāvirbhāvaḥ . atra ca
    hetustathāvidhālaukikakāvyārthapariśīlanam . akhaṇḍa ityeka
    evāyaṃ vibhāvādiratyadiprakāśalakṣaṇacamatkārātmakaḥ .
    atra hetuṃ vakṣyāmaḥ . svaprakāśatvādyapi vakṣyamāṇarītyā!
    cinmaya iti svarūpārthe mayaṭ . camatkāraścittavistāra-
    rūpo vismayāparaparyyāyaḥ” . “rase sāraścamatkāraḥ sarvva-
    trāpyanubhūyate . taccamatkārasāratve sarvatrāpyadbhuto rasaḥ” .
    “puṇyavantaḥ pramiṇvanti yogivadrasasantatiṃmiti” . yadyapi
    “svādaḥ kāvyārthasambhedādātmānandasamudbhavaḥ” ityuktadiśā
    rasasyāsvādānatiriktatvaguktaṃ tathāpi “rasaḥ khādyate” iti
    kālpanikaṃ bhedamurarīkṛtya karmmakarttari vā prayogaḥ . taduktam .
    “rasyamānatāmātrasāratvāt prakāśaśarīrādananya eva hi rasa”
    iti ca . “ānandajāśrubhiranusriyamāṇamārgān” “sa tamāna-
    ndamavindata dvija” iti ca naiṣadham evaṃ tatratyasarvvasargeṣu
    upāntimaślokeṣu udā0 . “ānandāddhyeva prajāḥ prajāyante
    ānandena jīvanti ānande pravilīyante” iti śrutiḥ .
    5 viṣṇau . “ānandīnandanonanda” viṣṇusa0 . 6 ādigurau-
    trikale dagaṇe 7 ṣaḍivaṃśairagaṇai racite daṇḍakachandobhede .
    ānandayati ā + nadi—ṇic—ac . 8 ānandakare ti0 .
    ṣaṣṭisaṃvatsaramadhye aṣṭācatvāriṃśe 9 varṣabhede pu0 . “niṣpattiḥ
    sarvvaśasyānāṃ sarvaśasyamahārthatā . ghṛtaṃ tailaṃ samaṃ yāti
    ānande nandinī prajā” jyoti0 tallakṣaṇam . 10 madye na0 .
    11 gṛhabhede ca tallakṣma gṛhaśabde vakṣyate . 12 viṣṇu-
    gaṇabhede pu0 .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 35, col. 2.
    Ānanda1, one of the warriors of Skanda. § 615u (Skanda):

    IX, 45η, 2567.

    ☞ p. 35, col. 2.
    Ānanda2 = Viṣṇu (1000 names).

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 158.
    Ānanda (I) (c) — a kingdom adjoining the Dundubhi

    hill in Plakṣadvīpa.

    Br. II. 14. 39; 17. 16.
    ☞ vol. 1, p. 158.
    Ānanda (II) — a Satya god.

    Br. II. 36. 35.
    ☞ vol. 1, p. 158.
    Ānanda (III) — The Lord of first kalpa consisting 100

    lakhs of years by name Bhāva; this is the place of Brahmā.

    Vā. 21. 28.
    ☞ vol. 1, p. 158.
    Ānanda (IV) — a son of Medhātithi; a varṣa after his

    name, in Plakṣadvīpa.

    Vā. 33. 32; Vi. II. 4. 4 and 5.

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 96, col. 1.
    Ānanda (= Pali id.), (1) n. of a well-known disciple

    of the Buddha, a Śākyan: son of Śuklodana Mv iii.176.14,

    and of Mṛgī Mv ii.157.9; iii.176.15; called servant (upasthā-

    yaka) of Buddha Divy 90.7--8; 396.15--18; 612.1--2; called

    Ānanda-sthavira Mv ii.114.9, Ānanda-bhadra SP 217.8;

    218.12; in Mv iii.47.10 ff. story of how his followers among

    the monks proved imperfect, and how he was rebuked

    and instructed by Mahākāśyapa; called a śaikṣa SP 2.8;

    a few (out of many) other occurrences are Mv i.77.16;

    iii.225.10 ff.; SP 215.1; 216.3; 221.3; Divy 20.6; 56.2;

    69.9; 72.17; 76.10 (= 465.11); 91.21; LV 2.4; 60.12;

    73.2; 87.3; 443.7; Suv 202.5, 6; Sukh 2.11; 92.7; Karmav

    155.2; Bhīk 3b.2; (2) n. of a Śākyan youth (perhaps =

    prec.?): LV 152.12; 153.21; (3) n. of a cakravarti-rājan

    (listed among other names ordinarily applied to disciples

    of Buddha): Mvy 3609; (4) n. of a devaputra: LV 6.12

    (but omitted in some mss. and prob. not original); (5) n.

    of a yakṣa: Māy 18; (6) n. of a king (prob. not = 3):

    MSV i.114.7.

    Aufrecht’s Catalogus Catalogorum

    ☞ vol. 1, p. 45, col. 2.
    ānanda younger brother of Iṣṭarāma and Bilhaṇa (q.v.).
    ☞ vol. 1, p. 45, col. 2.
    ānanda a naiyāyika, contemporary of Maṅkha. Śrī-
    kaṇṭhacarita 25, 84.
    ☞ vol. 1, p. 45, col. 2.
    ānanda a vaidya, son of the poet Śambhu, contemporary
    of Maṅkha. Śrīkaṇṭhacarita 25, 97.
    ☞ vol. 1, p. 45, col. 2.
    ānanda poet. See Thoānanda.
    ☞ vol. 1, p. 45, col. 2.
    ānanda or ānandācārya, a poet. Padyāvalī. Mentioned
    in Liṅgaviśeṣavidhi Oxf. 167^a.
    ☞ vol. 1, p. 46, col. 1.
    ānanda

    Ānandakāvya. Report VII.

    ☞ vol. 1, p. 46, col. 1.
    ānanda

    Kārakānanda gr. L. 2414.

    ☞ vol. 1, p. 46, col. 1.
    ānanda

    Dharmasampradāyadīpikā dh. Report XXIII.

    ☞ vol. 1, p. 46, col. 1.
    ānanda

    Bhagavadgītāṭīkā Svātmānandavivardhinī. BP. 271.

    ☞ vol. 1, p. 46, col. 1.
    ānanda or ānandadhara

    Mādhavānalakāmakandalākathā.

    ☞ vol. 1, p. 46, col. 1.
    ānanda

    Rāmārcanacandrikā. K. 192.

    ☞ vol. 1, p. 46, col. 1.
    ānanda

    Saṃnyāsapaddhati śr. Ben. 11. Bhk. 24 (by
    Ānandāśrama).

    ☞ vol. 1, p. 47, col. 2.
    ānanda is an alternate of ānandadhara. ānandadhara or ānanda pupil of Vidyadhara:

    Mādhavānalanāṭaka.

    ☞ vol. 1, p. 774, col. 1.
    ānanda

    Rāmārcanacandrikā. See Ānandavana.

    ☞ vol. 3, p. 10, col. 2.
    ānanda son of Prabhākara, of the Daśaputra family:
    Āhnika.

    Puranic Encyclopedia

    ☞ p. 89, col. 1.
    ĀNANDA . A forest on the top of the mountain Mahā-

    meru. It was inhabited by celestial damsels, devas,

    gandharvas and Maharṣis. (Chapter 93, Bhūmi

    Khaṇḍa, Padma Purāṇa).
    ☞ p. 89, col. 1.
    ĀNANDA (CĀKṢUṢA). Son of Maharṣi Anamitra. It

    was he who was born as Cākṣuṣa, the sixth Manu.

    There is a story behind his birth. One day, while his

    mother was keeping him in her lap and caressing him

    the baby laughed and questioned “Oh mother why are

    you caressing me, but look at those two cats. They

    consider me as their food”. After some time one of the

    cats took the child away and put it in the cradle of the

    child of King Vikrānta. Vikrānta took the child as his

    for granted and reared him. At the time of Upanayana

    the King asked the boy to prostrate before his mother at

    which the boy exclaimed “Oh King, I am not your son.

    Your son is at some other place. By births and rebirths

    all of us have many mothers and so it is better to be

    above rebirths”. After having said so much Ānanda

    went to the forest and started doing penance. Brahmā

    appeared before him and blessing him said that he

    would become the sixth Manu and lead the world to

    righteousness. By the blessing of Brahmā Ānanda was

    reborn as Cākṣuṣamanu. (See under Cākṣuṣa). (Mār-

    kaṇḍeya Purāṇa).

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 1, p. 194.