1 Happiness, joy.
2 BALARĀMA according to the Jain system of many KṚṢṆAS and many BALARĀMAS. n. (-ndaṃ) GOD, Supreme Spirit, according to the Vedānta. f. (-ndī) A plant, vulgarly Ākanpāta.
E. āṅ, nadi to be or make happy ghañ aff.
1, 1, 17. 2. Sensual pleasure, Vedāntas.
in Chr. 209, 20. 3. Happiness, bliss,
ib. 202, 3; 5. — Comp. Nis-, adj., f. dā,
joyless, Rām. 2, 47, 10. Parama-, m. 1.
the highest bliss. 2. the universal soul.
m. (-ndaḥ)
1. Happiness, joy.
2. BALARAMA according to the Jaina
system of many KRISHNAS and many BALARAMAS.
n. (-ndaṃ) GOD,
Supreme spirit, according to the Vedanta.
f. (-ndī) A plant, vul-
garly Ākanpata.
E. āṅ before nadi to be or make happy, ghaña aff.
— S. m. joie.
Np. m. Ananda, le disciple préféré du Buddha Śākyamuni
— F. ānandī esp. de plante.
ānandathu a. joyeux.
— S. m. joie.
ānandana n. tout ce qui réjouit, et particulièrement réception courtoise ou amicale.
ānandapaṭa n. (paṭa) vêtements de fête.
ānandi m. joie, plaisir.
°jala- nt. larmes de joie ; °bāṣpa- m. ānandāśru- nt. id.
°bhuj- ag. qui jouit de la félicité.
°vardhana- a. qui accroît la félicité ; m. auteur du Dhvanyāloka.
ānandotsava- m. fête de joie.
1) m.
a) Lust, Wonne; Wollust AK. 1, 1, 4, 3. 3, 5, 10. H. 316. somênānàndaṃ jànayân ṚV. 9, 113, 6. yatrā̂nàndāścà modā̂ścà mudâḥ pràmudà āsâte 11. VS. 19, 8. 30, 6. 20. ā̀nàndànàndau 20, 9. AV. 9, 7, 23. 10, 2, 9. 11, 7, 26. 8, 24. TS. 5, 7, 19, 1. ānanda evāsya vijñānamātmānandātmāno haivaṃ sarve devāḥ ŚAT. BR. 10, 3, 5, 13. 14. atyānandena retaḥ parāpatat 6, 2, 2, 6. 14, 5, 1, 22. 4, 11. 6, 10, 5 (= BṚH. ĀR. UP. 2, 1, 79. 4, 11. 4, 1, 6) BṚH. ĀR. UP. 4, 3, 9 (an den 3 letzten Stellen pl.). MĀṆḌ. UP. 5. TAITT. UP. 2, 4. 5. 8. R. 1, 1, 17. RAGH. 12, 62. HIT. 42, 8. ad ŚĀK. 81. VID. 51. VEDĀNTAS. in BENF. Chr. 209, 20. SĀṂKHYAK. 28. kṛtapratyudgamaṃ rājñā tamānandamivāparam . prāpa vāsavadattā sā praharṣotphullalocanā KATHĀS. 14, 23. ausnahmsweise auch n.: vijñānamānandaṃ brahma rātirdātuḥ parāyaṇam ŚAT. BR. 14, 6, 9, 34 (= BṚH. ĀR. UP. 3, 9, 28). Dagegen ist TAITT. UP. 1, 6, 2 manaānandam zusammenzuschreiben und als adj. mit brahma zu verbinden: ākāśaśarīraṃ brahma . satyātma prāṇārāmaṃ manaānandam . God, Supreme Spirit, according to the Vedānta WILS. Nach einem Sch. zu AK. ist ānanda auch adj. ŚKDR. Am Ende eines adj. comp. f. āḥ nirānandā R. 2, 47, 10. 4, 19, 14. 5, 18, 3. 6, 7, 18.
— b) N. des 48sten Jahres im Jupiter - Cyclus KĀLAS. 354.
— c) ein Bein. Śiva's ŚIV.
— d) N. pr. der 6te der 9 weissen Bala H. 698.
— e) N. pr. ein Vetter und eifriger Anhänger Śākyamuni's, Sammler der Sūtra, LALIT. 2. u.s.w. BURN. Intr. 45. 76, N. 1. 197. 205. 392. 535. 578. Lot. de la b. l. 130. fgg. 297. LIA. II, Anh. II. fg. SCHIEFNER, Lebensb. 237 (7). 245 (15). 264 (34) u.s.w. Am ersten Orte werden zwei dieses Namens erwähnt, was auf einem Versehen des Uebersetzers beruht.
— 2) f. °ndā N. einer Pflanze (vijayā, ārāmaśītalā) RĀJAN. im ŚKDR.
— 3) °ndī́ gaṇa gaurādi zu P. 4, 1, 41. N. einer Pflanze (vulg. ākanapātā) ŚABDAC. im ŚKDR.
— 4) n. s. u. 1,a.
1)
a) als n. MBH. 13, 1092. surā śaktiḥ śivo māṃsaṃ tadbhoktā bhairavaḥ svayam . tayoraikyaṃ samutpannamānando mokṣa ucyate .. ānando brahmaṇo rūpaṃ tacca dehe vyavasthitam . KULĀRṆAVAT. in Verz. d. Oxf. H. 91,b,5. fgg. In der Dramatik das Eintreffen des Gewünschten, = vāñchitāgama SĀH. D. 399.
— b) Verz. d. Oxf. H. 332,a,5.
— e) N. pr. eines der 5 Lokeśvara bei den Buddhisten WILSON, Sel. Works 2, 23.
— f) N. pr. eines Lehrers (fehlerhaft für ānandabhairava) WILSON, Sel. Works 1, 214. eines Dichters Verz. d. Oxf. H. 167,a,37. Verfassers des Mādhavānala 157,b, No. 340.
— h) N. pr. einer Oertlichkeit Verz. d. Oxf. H. 339,a,3.
-ám {825,6}.
-ā́s {825,11}.
— 1) m. Lust , Wonne ; Wollust. Häufig Pl. bisweilen auch n. Am Ende eines adj. Comp. f. ā
— 2) m. in der Dramatik Eintritt des Erwünschten.
— 3) m. eine Art Flöte S. S. S. 196.
— 4) n. eine Art Haus GAL.
— 5) m. n. das 48te Jahr im Jupiter-Cyclus VARĀH. BṚH. S. 8,45.
— 6) m. der 16te Muhūrta Ind. St. 10,296.
— 7) m. Bein. Śiva's.
— 8) N.pr.
— a) eines der 5 Lokeśvara bei den Buddhisten.
— b) *des 6ten der 9 weissen Bala bei den Jaina.
— c) verschiedener Männer.
— d) einer Oertlichkeit.
— 9) *f. ā eine best. Pflanze.
— 10) *f. ī desgl.
— f. ī, Freude, Divyāvad. 37, 24.
luptas. HIT. 42. 8. UR. 63. 10. infr.
atra prasaṅgāt sukhaduḥkhādīnāṃ svarūpakāraṇādikaṃ
tāvannirūpyate prakṛteḥ sukhaduḥkhamohātmakasattvarajastamogu-
ṇarūpatvāt sukhādīnāṃ sattvādikāryyatvam . yathoktaṃ
sāṃ0 kā0 “prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛttiniya-
mārthāḥ . anyonyābhibhavāśrayajananabhithunamavṛttayaśca guṇāḥ”
asyāḥ sāṃ0 kau0 vyākhyā .
“prītiḥ sukhaṃ prītyātmakaḥ satvaguṇaḥ, aprītirdukhaṃ aprī-
tyātmakorajoguṇaḥ, viṣādo mohaḥ viṣādātmakastamoguṇa
iti . ye tu manyante na prīti rduḥkhābhāvādatiricyate
evaṃ duḥkhamapi na prītyabhāvādatyaditi tān pratyātmagraha-
ṇam . netaretarābhāvāḥ sukhādayaḥ api tu bhāvāḥ ātma-
śabdasya bhāvavacanatvāt prītirātmā bhāvo yeṣāṃ te prītyā-
tmānaḥ . evamanyadapi vyākhyeyam . bhāvarūpatā caiṣā-
manubhavasiddhā parasparāmāvātmakatve tu parasparāśrayāpatte-
rekasyāpyasiddherubhayāsiddhiriti bhāvaḥ . svarūpameṣāmuktvā
prayojanamāha prakāśapravṛttiniyamārthāḥ atrāpi yathāsaṃ-
khyameva . rajaḥ pravarttakatvātsarvatra laghu satvaṃ pravarttayet yadi
tamasā guruṇā na niyamyeta . tamoniyatantu kvacideva-
pravarttayatīti bhavati tamo niyamārtham . prayojanamuktvā
kriyāmāha anyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca vṛttiḥ
kriyā sā ca pratyekamabhisambadhyate . anyonyābhibhavavṛttayaḥ
eṣāmanyatamenārthavaśādudbhūtenānyadabhibhūyate . tathā hi sattvaṃ
rajastamasī abhibhūya śāntāmātmano vṛttiṃ pratilabhate
evaṃ rajaḥ sattvatamasī abhibhūya ghorām, evaṃ tamaḥ sattva-
rajasī abhibhūya mūḍhāmiti” .
“prītyaprītiviṣādādyairguṇānāmanyonyaṃ vaidharmmyam” sāṃ0
sūṃ0 . “guṇānāṃ sattvādidravyatrayāṇāmanyonyaṃ su-
khaduḥkhaviṣādādyairvaidharmmyam kāryyeṣu taddarśanādityarthaḥ
sukhādikaṃ ca ghaṭādiviṣayāṇāmapi rūpavadeva dharmmo'ntaḥka-
raṇopādānatvāt sarvvakāryyāṇāṃ, tattadguṇatvaucityāt
etaccānupadaṃ nirūpayiṣyate . manasaḥ saṃkalpātmakatāvat
sattvādīnāṃ sukhādyātmakatā dharmmadharmmyabhedāt” sā0 pra0 bhā0 .
“heyaṃ duḥkhamanāgatam” ityupakramya “draṣṭṛdṛśyasaṃyogo heya-
hetuḥ” pāta0 sū0 heyasya duḥkhasya kāraṇaṃ draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyo
gamuktvā “prakāśakriyāsthitiśīlaṃ bhūtendriyātmakaṃ bhogā-
pavargārthaṃ dṛśyam” pā0 sūtre dṛśyapadārtho nirūpitaḥ .
ayamarthaḥ prakāśaśīlaṃ sattvaṃ, kriyāśīlaṃ rajaḥ, prakāśa-
kriyayoḥ pratibandharūpasthitiśīlaṃ tamaḥ . tatra sattvaṃ
mṛdutvāt tapyaṃ, tāpakaṃ rajaḥ rañjakatvāt . evaṃ sattva-
rajasostapyatāpakabhāve sati tamasā mohaḥ sama tāpa ityevaṃ
rūpabhrāntirūpomohaḥ puruṣasya bhavati . tadidaṃ guṇa-
trayaṃ svasvakāryye mithaḥ sahāyamavivekibhogyaṃ vive-
kityājyaṃ parasparāśrayaṃ parasparābhibhāvyābhibhānakabhāvañca
gacchati” ityevaṃ sthite sati karaṇāntare rajasta-
masī abhibhūya sattvaṃ yadā pravarddhate tadā sattvodrekāt sukhaṃ
jāyate . sattvatamasī abhibhūya sati kāraṇāntare yadā rajaḥ
pravarddhate tadā raja udrekāt duḥkhaṃ bhavati sattvarajasī
abhibhūya yadā tama udriktaṃ bhavati tadā moha
viṣādādikaṃ jāyate iti sukhādisamudbhavaprakāraḥ .
tatra kāraṇaṃ dharmmādharmmādisacivorāgādireva . yathāha
“sukhānuśayī rāgaḥ” duḥkhānuśayī, dveṣaḥ” pā0 sū0
sukhānubhave sati smṛtyā tajjātīsukhāntare tatsādhane
vā tṛṣṇā sa rāgaḥ sukhamanuśete viṣayīkaroti sukhānu-
śayītyarthaḥ evaṃ duḥkhānubhavituḥ smṛtyā duḥkhe tatsā-
dhane vā yaḥ krodhaḥ sa dveṣa ityarthaḥ . evañca sukhasya
smaraṇātmakajñānāt sukhe icchā nānyecchādhīnā iti
tasya svataḥprayojanatvam anyecchānadhīnecchāviṣayasyasyaiva
tathātvāt . tatsādhane tu sukhasādhanatvajñānādevecchā ata-
stasya gauṇaprayojanatvam . smaraṇātmakaduḥkhajñānācca duḥkhe
dveṣaḥ tatsādhane tu tatsādhanantvajñānāt dveṣaḥ yathāha bhāṣā0
“sukhantu jagatāmeva kāmyaṃ dharmmeṇa janyate . adharmmajanyaṃ
duḥkhaṃ syāt pratikūlaṃ sacetasām . nirduḥkhatve sukhe
cecchā tajjñānādeva jāyate . icchā tu tadupāye syādiṣṭo-
pāyatvadhīryadi . cikīrṣā kṛtisādhyatvaprakārecchā ca yā
bhavet . taddhetuḥ kṛtisādhyeṣṭasādhanatvamatirbhavet . bala-
vadadviṣṭahetutvamatiḥ syāt pratibandhikā . tadahetutvabuddhestu
hetutvaṃ kasyacinmate . dviṣṭasādhanatābuddhirbhaved dveṣasya kāra-
ṇam” . icchayā ca tatsādhane pravṛttiḥ . dveṣācca tatsādhane
nivṛttiḥ . yatra sukhanāntarīyakavidhayā duḥkhamutpadyate tā-
dṛśe karmmaṇi dviṣṭasādhanatvajñāne satyapi icchātatkāryayordarśanāt
balavaddviṣṭāsādhanatvajñānasyaiva icchāyāṃ pravṛttau ca kāraṇatvena
tasya tannāntarīyakatvānna balavaddviṣṭatvam . ataeva kaṇṭaki
matsyabhakṣaṇādau satuṣadhānyādigrahaṇe ca pravṛttiḥ . kāmukādeḥ
paradārādigamane narakasādhanatvaṃ viduṣo'pi pravṛttistu
tatkāle aihikasukhāpekṣayāṃ kālāntarabhāvini narakādau bala-
vaddve ṣābhāvena balavadviṣṭāsādhanatvajñānādeveti na virodhaḥ .
tatra sukhaṃ prathamaṃ dvividhaṃ jñānaprasādalabdhaṃ brahmānandādyapara-
paryyāyaṃ niratiśayam, vaiṣayikaṃ sātiśayañca” tacca taittirīya
śrutau manuṣyādārabhya brahmaparyyāntānām 717 pṛṣṭheprāgdarśitam
sātiśayañca sukhaṃ vivekināṃ duḥkhameva . yathoktam viṣaya-
tṛṣṇārāhityarūpoparatisvarūpatuṣṭipradarśane” sāṃ0 kau0 .
“arjjanarakṣaṇakṣayabhogahiṃsādoṣadarśanahetujanmāna uparamāḥ
pañca bhavanti . tathā hi sevādayodhanopārjanopāyāste
ca sevakādīn duḥkhākurvanti . dṛpyaddurīśvaradvāḥsthahastada-
ttacaṇḍārddhacandrajāṃ vedanāṃ bhāvayan prājñaḥ kaḥ sevāsu pra-
sajjate? . evamanye'pya'rjjanopāyā duḥkhā iti viṣayopa-
parame yā tuṣṭiḥ saiṣā pāramucyate . tathārjitaṃ dhanaṃ rājai-
kāgārikāgnijalaughādibhyovinaṅkṣyatīti tadrakṣaṇemahadduḥ-
khamiti bhāvayatoviṣayoparame yā tuṣṭiḥ sā dvitīyā su-
pāramucyate . tathā mahatāyāsenārjitaṃ dhanaṃ bhujyamānaṃ
kṣīyate iti tatprakṣayaṃ bhāvavatoviṣayoparame yā tuṣṭiḥ
sā tṛtīyā pārapāramucyate . evaṃ śabdādibhogābhyā-
sādvarddhante kāmāste ca viṣayāprāptau kāminaṃ duḥkhayantīti
bhogadoṣaṃ bhāvayato viṣayoparame yā tuṣṭiḥ sā caturthī a-
nuttamāmbha ucyate . evaṃ nānupahatya bhūtāni viṣayopabhogaḥ
sambhavatīti hiṃsādoṣadarśanādviṣayoparame yā tuṣṭiḥ
sā pañcamī uttamāmbha ucyate” . “pariṇāma tāpasaṃskāra-
duḥkhairguṇavṛttivirodhācca duḥkhameva sarvaṃ vivekinaḥ”
pāta0 sūtrecoktam . ayamarthaḥ pariṇāmo'nyathābhāvaḥ
tāpaḥ varttamānaḥ, saṃskārobhūtaḥ etānyeva duḥkhāni
tairiti vigrahaḥ tathā ca viṣayasukhabhogāt kāmānalo
varddhate “na jātu kāmaḥ kāmānāmupamogena śāmyati .
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate” iti bhāratokteḥ
tadvṛddhau ca satyāṃ kadācit kāmyālābhe duḥkhamavaśyaṃ
bhāvi kadācidlābhe'pi kutraścidbhogasaṅkoce duḥkham tataḥ
saṅkocake dveṣaḥ tataḥ kāmadveṣābhyāṃ pāpasyopacayāt duḥkha-
mavaśyaṃ bhāvi . asaṅkoce vyādhiḥ pāpañca tatoduḥkham evaṃ
bhogasya pariṇāmaduḥkhatā . tathā sukhabhogasya tatsā-
dhanasya nāśe tāpaḥ anutāpaḥ sa ca duḥkhameveti tasya
tāpaduḥkhatā . tathā bhoganāśe'pi tatsaṃskāraḥ tiṣṭha-
tyeva sati tasmin tajjātīye punaḥ rāgaḥ rāge ca puṇyā-
puṇyasādhanāvaśyambhāvaḥ tataḥ punaḥ sukhaduḥkhabhogaḥ tataḥ
punaḥ saṃskāra ityanantaduḥkhasantatiḥ tathā ca yathā bhoga-
nāśe na saṃskāro bhavet tathā yatitavyamiti ataevoktam
“asaktaḥ sukhamanvabhūt” sarvvameva viṣayabhogasādhanaṃ viṣaya-
janyaṃ sukhaṃ ca duḥkhapakṣe nikṣeptavyam . tatra hetuḥ guṇa-
vṛttiviparyyayāditi guṇānāṃ cittātmanā pariṇatānāṃ
sattvarajastamasāṃvṛttīnāṃ sukhaduḥkhamohānāṃ virodhāt paraspa-
rābhibhāvyābhibhāvakatvarūpavirodhāt iti . tathā ca trigu-
ṇacittasya yadā rajastamasī sattvāt kiñcidūne mavataḥ
tadā te githunībhūya sattvābhibhavābhimukhe bhavataḥ . tadānīñca
tamasā satvāpidhānai kṛte rajasaiśvaryyaṃ kāmayamānena viṣayaḥ
priyo bhavati tadā tena sattvācchādanena cittaṃ vikṣiptaṃ
bhavati . yadā tu tamaḥ pradhānaṃ tadā cittaṃ mūḍhaṃ bhavati
sattvodreke tu sukham ityevamekasyaiva cittasya sattvādi-
kāraṇodrekabhedena sukhaduḥkhādirūpatā .
sukhādikañca antaḥkaraṇadharmaḥ dharmmāvarmmaphalatvāt “śā-
stradeśitaṃ phalamanuṣṭhātarīti” nyāyena kṛtyādīnāmantaḥkaraṇa-
dharmmatvena taddharmma tvaucityot puruṣe tu tāni tadavivekādau-
pādhikāni “prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmmāṇi sarvaśaḥ .
ahaṅkāravimūḍhātmā varttāhamiti manyate” gītokteḥ
prakṛtiguṇānāṃ vāstavikakarttṛtvasiddheḥ . “tasmāt saṃyo-
gādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam . guṇakarttṛtve ca tathā
karttā bhavatyudāsīna” iti sāṃ0 kā0 rājasavṛtteḥ antaḥ-
karaṇasyaiva vāstavikakarttṛtvokteśca kriyāphalasya sukhāderapi
tatsāmānādhikaraṇyam . etadāśayenaiva “tatra jarā-
maraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ prāpnoti cetanaḥ puruṣaḥ . liṅgasyā-
vinivṛttestasmād duḥkhaṃ svabhāvena sā0 kā0 uktiḥ puruṣe
aupādhikadu khasya sadbhāvaparā” . kiñca antaḥ-
karaṇasya tāvat sukhādibhiranvayavyatirekau sarvvasammatau
ityanvayavyatirekābhyāṃ siddhakāraṇabhāvasya tasyopādānatvameva
sāṃkhyādibhiḥ kalpyate na punastasya nimittatvaṃ prakalpya
ātmanastatra samavāyikāraṇatvakalpanaṃ gauravaparāhatatvāt
nirguṇatvādiśrutivirodhācca . satyapi tasyasvābhāvikākarttṛtve
bhoktṛtvamastyeveti sāṃkhyā āhuḥ yathoktaṃ sāṃkhyasūtrabhāṣyayoḥ
“cidavasāno bhogaḥ” sū0 . “puruṣasvarūpe caitanyeparyavasānaṃ
yasya tādṛśo bhogaḥ siddhirityarthaḥ . buddherbhogasya vyāvarta-
nāya cidavasāna iti . citaḥ pariṇāmitvarūpadharmmatvādi-
śaṅkānirāsāyāvasānapadam . citau bhogasya svarūpe paryava-
sitatvānna kauṭasthyādihānirityāśayaḥ . tathāhi pramāṇā
khyavṛttyārūḍhaṃ prakṛtipuruṣādikaṃ prameyaṃ vṛttyā saha puruṣe
prativimbitaṃ sadbhāsate . ato'rthoparaktavṛttipativimbāva-
cchinnaṃ svarūpacaitanyameva bhānaṃ puruṣasya bhogaḥ pramāṇasya
ca phalamiti . tataśca pratibimbarūpeṇārthasambandhe dvāratayā
vṛttīnāṃ karaṇatvamiti . taduktaṃ viṣṇupurāṇe . “gṛhī-
tānindriyairarthānātmane yaḥ prayacchati . antaḥkaraṇarūpāya
tasmai viśvātmane namaḥ” iti . rājño hi karaṇavargaḥ
svāmine bhogyajātaṃ samarpayatīti dṛṣṭamiti . bhoga-
śabdārthaścābhyavaharaṇam ātmasātkaraṇamiti yāvat .
sa ca dehādicetanānteṣu sādhāraṇaḥ . viśeṣastvayam .
apariṇāmitvāt puruṣasya viṣayabhogaḥ pratibimbādāna
mātram . atyeṣāṃ tu pariṇāmitvāt puṣṭyādirapīti .
ayameva ca pariṇāmarūpaḥ pāramārthiko bhogaḥ puruṣe
pratiṣidhyate “buddherbhoga ivātmanītyādibhiriti” mantavyam .
aṇin sūtre puruṣasyāpi phalavyāpyatā siddhā cida-
vasānatāyā evātra bhogatvavacanāditi nanu karttureva loke
kriyāphalabhogo dṛṣṭaḥ . yathā sañcarata eva sañcārottha-
duḥkhabhoga iti tat kathaṃ buddhikṛtadharmmādiphalasya sukhā-
dyātmikāyā arthoparaktabuddhivṛtterbhogaḥ puruṣe ghaṭetetyā-
śaṅkāyāmāha . “akartturapi phalopabhogo'nnādyavat” sū0 .
buddhikarmmaphalasyāpi vṛtterupabhogastadakartturapi puruṣasya
yuktaḥ annādyavat . yathānyakṛtasyānnāderupabhogo rājño
bhavati tadvadityarthaḥ . avivekasya svasvāmibhāvasya vā
bhoganiyāmakatvāt tu nātiprasaṅgaḥ . sukhaduḥkhādeḥ karmma-
phalatvamabhyupetya buddhigataṃ karmmaphalaṃ puruṣo bhuṅkta ityu-
ktam . idānīṃ puruṣagatabhogasyaiva karmmaphalatvaṃ svīkṛtya
buddhikarmmaṇā puruṣa eva phalamutpadyata iti mukhyasiddhānta-
māha . “avivekādvā tatsiddheḥ kartuḥ phalāvagamaḥ” sū0 .
athavā kartari phalameva na bhavati sukhaṃ bhuñjīyetyādi-
kāmanābhirbhogasyaiva phalatvāt . ato bhoktṛniṣṭhameva phalaṃ
bhavati “śāstravihitaṃ phalamanuṣṭhātarīti” śāstreṣu karttuḥ
phalāvagamastu tatsiddherakartṛniṣṭhāyā bhogākhyasiddheḥ
kartṛbuddhāvavivekādityarthaḥ . yo'haṃ karomi sa evāhaṃ
bhuñja iti hi laukikānubhava iti . yā ca sukhaṃ
me bhūyādityādikāmanā sā putro me bhūyāditivat
phalasādhanatvenaivopapadyate . bhogastu nānyasya sādhanam .
ataḥ sa eva phalamiti mukhyaḥ siddhāntaḥ . bhogasya
puruṣakharūpatve'pi vaiśeṣikāṇāṃ mate śrotravat kāryatā
bodhyā sukhādyavacchinnacitereva bhogatvāt . asmiṃśca
bhogasya phalatvapakṣe duḥkhabhogābhāva evāpavargo bodhyaḥ .
athavā bhogyatārūpasvatvasambandhena sukhaduḥkhābhāvayoreva
phalatvamastu tena sambandhena dhanāderiva sukhāderapi puruṣaniṣṭha-
tvāditi” pra0 bhā0 yuktañcaitat “kāmaḥ saṃkalpovicikitsā
śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrmīrityetsarvvaṃ mana eveti”
śrutyā kāmāderantaḥkaraṇa—dharmmatvoktestatphalasya sukhādestaddha-
rmmaucityāt teṣāṃ manodharmmatvamiti sāṃkhyādīnāṃ matamevaṃ
vedāntinām “tadguṇasāraditi” śā0 sū0 tathaiva bhāṣyakṛtā
nirṇṇītatvāt . iyāṃstu viśeṣaḥ sāṃkhyairviṣayeṣvapi triguṇa-
kāryyatvāt sukhādikamastītimanyanteyayoktam” sāṃ0 kaumu-
dyām . “sukhaduḥkhamohāḥ parasparavirodhinaḥ svakhānurūpāṇi
sukhaduḥ khamohātmakānyeva nimittāni kalpayanti . teṣāñca
parasparamabhibhāvyābhibhāvakabhāvānnānātvam . tadyathā ekaiva
strī rūpayauvanakulaśīlasampannā svāminaṃ sukhākaroti tata
kasya hetoḥ? svāminaṃ prati tasyāḥ sukharūpasamudbhavāt .
saiva strī sapatnīrduḥkhākaroti tatkasya heroḥ? tāḥ prati
tasyā duḥkharūpasamudbhavāt . evaṃ puruṣāntaraṃ tāmavindat
saiva mohayati tatkasya hetoḥ? tatprati tasyā moharūpa-
samudbhavāt . anayā ca striyā sarve bhāvā vyākhyātāḥ .
tatra yatsukhahetustatsukhātmakaṃ satvaṃ, yat duḥkhahetustad-
dukhātmakaṃ rajaḥ, yanmohahetustanbhohātmakaṃ tamaḥ, mukhapra-
kāśalāghavānāṃ tvekasmin yugapadudbhūtāvavirodhaḥ sahada-
rśanāt . tasmāt sukhaduḥkhamohairiva virodhibhirekaikaguṇa-
vṛttibhiḥ sukhaprakāśalāghavairna nimittabhedā unnīyante evaṃ
duḥkhīpaṣṭambhakatvapravarttakatvairevaṃ mohagurutvāvaraṇairiti siddhaṃ
traiguṇyamiti” . sāṃ0 sūtre pra0 bhāṣye coktam .
“makhaduḥkhamohadharmiṇī buddhiḥ sukhaduḥkhamohadharmmātmakadravya-
janyā kāryatve sati sukhaduḥkhamohātmakatvāt kāntā-
divaditi kāraṇaguṇānusāreṇaiva kāryyaguṇauvityaṃ cātrānu-
kūlastarkaḥ śrutismṛtayo'pīti mantavyam . nanu viṣayeṣu
sukhādimattve pramāṇaṃ nāsti . ahaṃ sukhītyādyevānubhavāt
tat kathaṃ kāntādiviṣayo dṛṣṭānta iti cenna sukhā-
dyātmakabuddhikāryyatayā sraksukhaṃ candanasukhamityādyanubhavena
ca viṣayāṇāmapi sukhādidharmakatvasiddheḥ śrutismṛtiprāmā-
ṇyācca . kiñca yasyānvayavyatirekau sukhādinā saha dṛśyete
tasyaiva sukhādyupādānatvamaparikalpyānyasyopādānatvakalpane
kāraṇadvayakalpanāgauravam . api cānyo'nyasaṃvādena pratya-
bhijñayā ca viṣayeṣu sarbapuruṣasādhāraṇasthirasukhasiddhiḥ .
tatsukhagrahaṇāyāsmannaye vṛttiniyamādikalpanāgauravaṃ ca
phalamukhatvānna dopāvaham . anyathā pratyabhijñayāvayavya-
siddhiprasaṅgāt tatkāraṇādikalpanāgauravāditi . viṣaye'pi
sukhādikaṃ ca mārkaṇḍeye proktam . “tat santu cetasyathavāpi
dehe sukhāni duḥkhāni ca kiṃ mamātra” iti . ahaṃ
pakhīpādipratyayastu ahaṃ dhanītyādīpratyayavat khakhāmibhāvā-
khyasambandhaviṣayakasteṣāṃ pratyayānāṃ samavāyasambandhaviṣayakatvama-
manirāsarthaṃ tu sukhaduḥ khimūḍhebhyaḥ puruṣo vivicyate śāstre-
ṣviti . śabdādiṣu ca sukhādyātmatāvyavahāra ekārthasamavā-
yāt . astu vā śabdādiṣu sākṣādeva sukhamuktaprabhāṇebhyaḥ .
viṣayagatasukhādeśca buddhimātragrāhyatvaṃ phalabalāt . yat tu
viṣayāsamprayogakāle śāntisukhaṃ sāttvikaṃ suṣuptyādau
vyajyate tadeva buddhidharmma ātmasukhamucyata iti” .
vaiśecikādayasta sukhādikamātmanaevadharmmaḥ “buddhyādiṣaṭkaṃ
saṃkhyādipañcakaṃ bhāvanā tathā . gharmmādharmmau guṇāete ā-
tmamaḥ syuścaturddaśa” iti bhāṣā0 ukteḥ . manaso'ṇutvāṅgī-
kāreṇa teṣāṃ tadguṇatve jñānasukhādīnāmapratyakṣatvāpatteḥ .
pratyakṣe cāśrayamahattvasya hetutvāt manasaśca jñānāyaugapadye-
nāṇutvena mahattvābhāvāditi yuktiṃ pradarśya śrutau mano-
dharmmatvacanantu āyurghṛtamityādivadaupacārikamityaṅgī-
ghakruḥ . tadetanmatamasamīcīnam ekadā hradāvagāhe sakala-
dehavyāpiśaityopalabdheḥ nṛtyagītābhinayāderekadā śravaṇa-
darśanāderdarśanān manaso'ṇutvāsiddheḥ śrautamanodharmmatvasya
nimittaparatvakalpane'pi “annamaśitaṃ tredhā vidhīyate
tasya yaḥsthaviṣṭhodhātustatpurīṣaṃ yanmadhyamaṃ tanmāṃsaṃ yo-
'ṇiṣṭhastanmana” iti chā0 u0 śrutyā “annamayaṃ hi saumya! .
mana” ityuktasya manaso'nnavikāratvasya samarthanāya pravṛttayā
bodhitasya manaso'nnajanyatvasya annabhojanopacayāpacayābhyāṃ
tadvṛddhihrāsāvagaternāṇumānatā manasa iti āgamavirodhe
anumānāpravṛtteḥ aṅgīkṛtañca tairapi śaṅkhadṛṣṭāntena prāṇya-
ṅgatvahetunā narakapālaśucitvānumāne “nāraṃ spṛṣṭvāsthi
saṃsnehaṃ sacelaṃ jalamāviśet” manusmṛtyā bādhādaprāmāṇya-
mataḥ prakṛte'pi tatheti . manaso'naṇutvābhiprāyeṇaiva
“kramaśo'kramaśaśca vṛttayaḥ” sāṃ0 sūtre manaso'naṇutva-
nirāsena yugapadvṛttayo'ṅgīkṛtāḥ . tathā sāṃkhya
kārikākaumudyoruktam . “yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ
kramaśaśca tasya nirdiṣṭā . dṛṣṭe tathāpyadṛṣṭe trayasya tat-
pūrvikā vṛttiḥ” kā0 “dṛṣṭe yathā yadā santamasāndhakāre
vidyutsampātamātrādvyāghramabhimukhamatisannihitaṃ paśyati
tadā khalvasyālocanasaṅkalpābhimānādhyavasāyā yugapadeva
prādurbhavanti, yatastata utpatya tatsthānādekapade'pa-
sarati . kramaśaśca yadā mandāloke prathamaṃ tāvadvastu-
mātraṃ sammugdhamālocayati atha praṇihitamanāḥ karṇā-
ntākṛṣṭasaśaraḥ kuñcitapādaḥ śiñcitajyāmaṇḍalīkṛtako-
daṇḍaḥ pracaṇḍataraḥ pāṭaccaro'yamiti niścinoti atha ca
māṃ pratyetītyabhimanyate athādhyavasyati apasarāmītaḥ sthānā-
diti . parokṣe tu antaḥkaraṇatrayasya bāhhyendriyavarjjaṃ
vṛttirityāha adṛṣṭe trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ . antaḥ-
karaṇatrayasya yugapat krameṇa ca vṛttirdṛṣṭapūrviketi . anu-
mānāgamasmṛtayohi parokṣe'rthe darśanapūrvāḥ pravarttante
nānyathā . yathā dṛṣṭe tathā, adṛṣṭe'pīti yojanā” kau0
ākare'sya prapañcaḥ . tacca sukhaṃ trividham” . yathā
“sukhaṃ tvidānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabhya! 36 . abhyā-
sādramate yatra duḥkhāntañca niyacchati . yattadagre viṣamiva
pariṇāme'mṛtopamam . tatsukhaṃ sāttvikaṃ proktamātma-
ṣuddhiprasādajam 37 . viṣayendriyasaṃyogādyattadagre'mṛto-
pamam . pariṇāme viṣamiva tatsukhaṃ rājasaṃ smṛtam
38 . yadagre cānubandhe ca sukhaṃ mohanamātmanaḥ . nidrā-
khasyapramādoyaṃ tattāmasamudāhṛtam 39 . na tadasti pṛthi-
vyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ . sattvaṃ prakṛtijairmukta
yadebhiḥ syāttribhirguṇaiḥ 40” gītīkteḥ . “sukhasya traividhyaṃ
pratijānīte sukhantviti . spaṣṭo'rthaḥ 36 . tatra sāttvikaṃ
sukhamāha abhyāsāditi sārddhena . yatra yasmin mukhe
abhyāsādramate na tu viṣayasukhaiva sahasā ratiṃ prāpnoti
yasmin ramamāṇaśca duḥkhasyāntamavasānaṃ nitarāṃ yacchati
prāpnoti . kīvṛśaṃ, yattat kimapi agre prathamaṃ viṣamiva
manaḥsaṃyamādhīnatvāddaḥkhāvahamiva bhavati pariṇāme
ttvamṛtasadṛśaṃ ātmaviṣayā buddhirātmabuddhistasyāḥ prasādo-
rajastamomayatyāgena svacchatayāvasthānaṃ tatojātaṃ yat sukhaṃ
tatsāttvikaṃ proktaṃ yogibhiḥ 37 . rājasaṃ sukhamāha
viṣayeti . viṣayāṇāmindriyāṇāñca saṃyogāt yattat
prasiddhaṃ strīsaṃsargādisukhaṃ amṛtamupamā yasya tādṛśaṃ
bhavati . agre prathamaṃ pariṇāme ca viṣatulyaṃ ihāmutra
ca duḥkhahetutvāt tat sukhaṃ rājasaṃ smṛtam 38 . tāmasaṃ
sukhamāha yaditi . agne ca prathamakṣaṇe anubandhe ca
paścādapi yatsukhamātmano mohakaram . tadevāha nidrā ca
ālasyañca pramādaśca karttavyāvadhānarāhityena mamogrāhya-
metebhya uttiṣṭhati yatsukhaṃ tattāmasamudāhṛtam 39 .
anuktamapi saṃgṛhṇan prakaraṇārthamupasaṃharati na taditi
tribhiḥ . ebhiḥ prakṛtisaṃbhavaiḥ sattvādibhirguṇairmuktaṃ
hīnaṃ sattvaṃ prāṇijātam anyadvā yat syāttat pṛthivyāṃ manu-
thyādiṣu divi deveṣu ca kvāpi nāstītyarthaḥ” śrīdharaḥ .
vaiṣayike sukhaduḥkhe ca iṣṭāniṣṭaviṣayendriyasannikarṣaja-
jñānāt jāyamāne anubhūyete kṣaṇike ca “mātrāsparśāstu
kaunteya! śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ . āgamāpāyino'-
nityāstāṃstitikṣakha bhārata! iti gītokteḥ . vaiṣayika-
sukhasya ca kṣaṇikatvāt pariṇāmādiduḥkharūpatvācca vive-
kibhiḥ tyājyatvameva “tyājyaṃ sukhaṃ viṣayasaṅgamajanma puṃsām”
ityukteḥ prāgukta pātañjalasūtrācca viṣayendriyasaṃyogājjātantu
sukhaṃ rājasaṃ prāguktanītāvākyāt . tatra viṣayāśca śabda-
sparśarūparasagandhāḥ yathāyathaṃ tadvantaśca tatra śabdaviśeṣarūpa
gītādiṣu śravaṇendriyasaṃbaddheṣu yat sukhaṃ tat vaiṣayika-
meva kiṃntu ātmopāsanāṅgatvena gītādikamapi cittai-
kāgratāsampādunadvārā mokṣasādhanaṃbhavati taduktaṃ yā-
smṛtau mitākṣarāyāñca .
“yasya punaścittavṛttirnnirākārālambanatayā samādhau
nāmiramate tena śabdabrahmopāsanaṃ kāryyamityāha . “yathā-
vidhānena paṭhan sāmagānamavicyutam . sāvadhānastadabhyāsā-
tparaṃbrahmādhigacchati” yā0 “khādhyāyāvagatamārgānatikrameṇa
sāmagānaṃ sāmnogānātmakatve'pi gānamiti viśeṣaṇam
agītamantravyudāsārtham . avicyutamaskhalitam . sāva-
dhānaḥ sāmadhvanthanusyūtātmaikāgryacitravṛttiḥ paṭhan tadabhyā-
savaśāttatra niṣṇātaḥ śabdākārabrahmaṇa upāsane parabrahmā-
dhigacchati . taduktam . “śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmā-
dhigacchatīti” . yasya punarvaidikyāṅgītau cittaṃ nāmiramate
tena laukikagītānusyūtātmopāsanaṅkāryamityāha . “aparā-
ntakamullopyaṃ madrakamprakarīntathā . auveṇakaṃ sarovindumuttaraṅgī-
takāgi ca . ṛggāthāpāṇikādakṣavihitā brahmagītikā .
geyametattadabhyāsakaraṇānmokṣasaṃjñitam” yā0 . aparānta-
kollopyamadrakaprakaryyauveṇakasarovindusahitañcottaramityetāni
prakaraṇākhyāni sapta gītakāni . caśabdādāsā-
ritavarddhamānakādimahāgītakāni gṛhyante . gāthādyā-
ścatasrogītikā gṛhyante . ṛggāthādyāścatasrogī-
tikāityetadaparāntakādigītajātamadhyāropitātmamavammokṣa
sādhanatvānmokṣasaṃjñitaṃ mantavyam tadabhyāsasyaikāgratā-
pādanadvāreṇārmaikatāpattikāraṇatvāt . kiñca . “vīṣṇā-
vādanatattvajñaḥ śrutijātiviśāradaḥ . tālajñaścāprayā-
sena mokṣamārgaṃ niyacchati” yā0 . bharatamunipratipādita
vīṇāyādanatattvavedī śrūyata iti śrutirdvāviṃśatividhā sa-
ptasvareṣu . tathā hi ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ pratyekaṃ catuḥ-
śrutaya ṛṣabhadhaivatau pratyekantriśrutī . gāndhāraniṣādau
pratyekaṃ dviśrutī iti . jātayastu ṣaḍjādayaḥ sapta śruddhāḥ
saṅkarajātayastvekādaśetyevamaṣṭādaśavidhāstāsu viśāradaḥ
pravīṇaḥ tālaiti nītapramāṇaṅkathyate tatkharūpajñaśca
tadanuviddhabrahmopāsanatayā tālādibhaṅgabhayāccittavṛtte-
rātmaikāgratāyāḥ sukaratvādalpāyāsenaiva suktipathanniyacchati
prāpnoti . cittavikṣepādyantārāyopetasya gītajñasya phalā-
nvaramāha . “gītajñoyadi yogena nāpnoti paramampadam .
rudrasyānucarobhūtvā saha tenaiva modate” yā0 . gītajñoyadi-
kathañcidyogena paramampadanna prāpnoti . tarhi rudrasya sacivo-
bhūtvā tenaiva saha modate krīḍati” mitā0 . vivṛtirgānaśabde .
sukhaṃ duḥkhañca na pratiniyavaviṣayajanyaṃ vyaktibhedena
kālabhedena deśādibhedena ca sukhahetorapi duḥkhahetutvaṃ
duḥkhahetorapi sukhahetutvam . tathā hi khalādiṃ prati
sādhubhiruktasya vinayavākyasyāpi taṃ prati duḥkhahetutvaṃ katha-
manyathā tasya śravaṇāt khalāderahitakarmmaṇi pravṛttiḥ syāt
evaṃ vairiṇaṃ pratyapi sāmavādasya duḥkhahetutvam etadā-
śayenaiva “sāmavādāḥ sakopasya tasya pratyuta dīpakāḥ” iti
māghe varṇitam . tathā candrakiraṇanalinabhramaradhvanyāderanyatra
sukhakarasyāpi virahiṇaṃ prati duḥkhahetutvam, . evaṃduḥkhaheto-
rviṣṭhāhārāderapi śūkaraṃ prati sukhakaratvam iti tatra na vastu
niyamaḥ . ataevoktam “viṣamapyamṛtaṃ kvacidbhavedamṛtaṃ vā
viṣamīśvarecchayā . himasekavipattirutra me nalinī pūrvva-
nidarśanaṃ gatā” raghuḥ evaṃ kālabhede'pi sukhaduḥkhakarayo-
rviparyyayaḥ yathā śotakāle duḥkhahetoḥ grīṣme sukhahetutvam
evamagnyāditāpasya śītakāle sukhakarasya grīṣme duḥkhakaratvam
evaṃ deśabhede'pi yathā tintidyāderanyatra sevane rogādi
duḥkhadatvaṃ kṣāradeśe tu sukhakaratvam ataevoktaṃ
“kimāścaryyaṃ kṣāradeśe prāṇadā yamadūtiketi” yathā ca
vastumātrasya triguṇātmakatvāt vyaktibhedena kālādi-
bhedena ca sattvarajastamasāṃ samudrekāt viparyyastarūpatā-
pattiḥ tathā prāguktasāṃkhvatattvakaumudī vākye spaṣṭaiva . ata
eva rasādau lokasiddhakāraṃṇaviparyyayaḥ” sā0 da0 uktaḥ yathā
“hetutvaṃ śokaharṣādergatebhyo lokasaṃśrayāt . śokaharṣā-
dayo loke jāyantāṃ nāma laukikāḥ . alaukikavibhā-
vatvaṃ prāptebhyaḥ kāvyasaṃśrayāt . sukhaṃ sañcāyate tebhyaḥ
sarvvebhyo'pīti kā kṣatiḥ . ye khalu rāmavanavāsādayo
loke duḥkhakāraṇāni ityucyante ta eva hi kāvya-
nāṭyasamarpi tā alaukikavibhāvanavyāpāravattayā kāraṇa-
śabdavācyatvaṃ vihāyālaukikavibhāvaśabdavācyatvaṃ bhajante .
tebhyaśca surate dantaghātādibhya iva sukhameva jāyate .
ataśca laukikaśākaharṣādikāraṇebhyo laukikaśokaharṣādayo
jāyante iti loka eva pratiniyamaḥ . kāvye punaḥ
“sarvveyo'pi vibhāvādibhyaḥ sukhameva jāyate” iti
niyamānna kaściddoṣaḥ . kathaṃ tarhi hariścandrādicaritasya
kāvyanāṭyayorapi darśanaśravaṇābhyāmaśrupātādayo jāyantai-
tyucyate . aśrupātādayastadvaddrutatvāccetaso matāḥ” .
vaiṣayikasukheṣu kāvyādirasāsvādasukhamatīvacamatkārā-
dhāyakatayā brahmānandatulyamityālaṅkārikā manyante yathoktam”
sā0 da0 . “satvedrekādakhaṇḍasvaprakāśānandacinmayaḥ . vedyā-
ntarasparśaśūnyo brahmāsvādasahodaraḥ . lokottaracamatkāra-
prāṇaḥ kaiścit pramātṛbhiḥ . svākāravadabhinnatvenāyamākhā-
dyate rasaḥ . rajastamobhyāmaspṛṣṭaṃ manaḥ satvamihocyate .
ityuktaprakāro bāhyameyavimukhatāpādakaḥ kaścanāntaro dharmmaḥ
satvaṃ tasyodrekaḥ rajastamasī abhibhūyāvirbhāvaḥ . atra ca
hetustathāvidhālaukikakāvyārthapariśīlanam . akhaṇḍa ityeka
evāyaṃ vibhāvādiratyadiprakāśalakṣaṇacamatkārātmakaḥ .
atra hetuṃ vakṣyāmaḥ . svaprakāśatvādyapi vakṣyamāṇarītyā!
cinmaya iti svarūpārthe mayaṭ . camatkāraścittavistāra-
rūpo vismayāparaparyyāyaḥ” . “rase sāraścamatkāraḥ sarvva-
trāpyanubhūyate . taccamatkārasāratve sarvatrāpyadbhuto rasaḥ” .
“puṇyavantaḥ pramiṇvanti yogivadrasasantatiṃmiti” . yadyapi
“svādaḥ kāvyārthasambhedādātmānandasamudbhavaḥ” ityuktadiśā
rasasyāsvādānatiriktatvaguktaṃ tathāpi “rasaḥ khādyate” iti
kālpanikaṃ bhedamurarīkṛtya karmmakarttari vā prayogaḥ . taduktam .
“rasyamānatāmātrasāratvāt prakāśaśarīrādananya eva hi rasa”
iti ca . “ānandajāśrubhiranusriyamāṇamārgān” “sa tamāna-
ndamavindata dvija” iti ca naiṣadham evaṃ tatratyasarvvasargeṣu
upāntimaślokeṣu udā0 . “ānandāddhyeva prajāḥ prajāyante
ānandena jīvanti ānande pravilīyante” iti śrutiḥ .
5 viṣṇau . “ānandīnandanonanda” viṣṇusa0 . 6 ādigurau-
trikale dagaṇe 7 ṣaḍivaṃśairagaṇai racite daṇḍakachandobhede .
ānandayati ā + nadi—ṇic—ac . 8 ānandakare ti0 .
ṣaṣṭisaṃvatsaramadhye aṣṭācatvāriṃśe 9 varṣabhede pu0 . “niṣpattiḥ
sarvvaśasyānāṃ sarvaśasyamahārthatā . ghṛtaṃ tailaṃ samaṃ yāti
ānande nandinī prajā” jyoti0 tallakṣaṇam . 10 madye na0 .
11 gṛhabhede ca tallakṣma gṛhaśabde vakṣyate . 12 viṣṇu-
gaṇabhede pu0 .
IX, 45η, 2567.
of the Buddha, a Śākyan: son of Śuklodana Mv iii.176.14,
and of Mṛgī Mv ii.157.9; iii.176.15; called servant (upasthā-
yaka) of Buddha Divy 90.7--8; 396.15--18; 612.1--2; called
Ānanda-sthavira Mv ii.114.9, Ānanda-bhadra SP 217.8;
218.12; in Mv iii.47.10 ff. story of how his followers among
the monks proved imperfect, and how he was rebuked
and instructed by Mahākāśyapa; called a śaikṣa SP 2.8;
a few (out of many) other occurrences are Mv i.77.16;
iii.225.10 ff.; SP 215.1; 216.3; 221.3; Divy 20.6; 56.2;
69.9; 72.17; 76.10 (= 465.11); 91.21; LV 2.4; 60.12;
73.2; 87.3; 443.7; Suv 202.5, 6; Sukh 2.11; 92.7; Karmav
155.2; Bhīk 3b.2; (2) n. of a Śākyan youth (perhaps =
prec.?): LV 152.12; 153.21; (3) n. of a cakravarti-rājan
(listed among other names ordinarily applied to disciples
of Buddha): Mvy 3609; (4) n. of a devaputra: LV 6.12
(but omitted in some mss. and prob. not original); (5) n.
of a yakṣa: Māy 18; (6) n. of a king (prob. not = 3):
MSV i.114.7.
Ānandakāvya. Report VII.
Kārakānanda gr. L. 2414.
Dharmasampradāyadīpikā dh. Report XXIII.
Bhagavadgītāṭīkā Svātmānandavivardhinī. BP. 271.
Mādhavānalakāmakandalākathā.
Rāmārcanacandrikā. K. 192.
Saṃnyāsapaddhati śr. Ben. 11. Bhk. 24 (by
Ānandāśrama).
Mādhavānalanāṭaka.
Rāmārcanacandrikā. See Ānandavana.