• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āmukha

    See also āmukham, āmukhaṃ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 116.
    āmukha n. (-khaṃ)

    1 Prelude, prologue.

    2 Commencement. ind. To the face.

    E. āṅ before mukha face or beginning.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 94, col. 1.
    ā-mukha (khaṃ) 1. n. Prelude, commence-
    ment. adv. To the face.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 83, col. 1.
    āmukha ā-mukha, n. Prelude.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 125, col. 3.
    āmukha ā-mukha, am, n. commencement;

    prelude, prologue; (am), ind. to the face.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 41, col. 1.
    āmukha ā-mukha, n. prelude, introduction.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 147, col. 1.
    ā-mukha n. commencement, L.
    ☞ p. 147, col. 1.
    prelude, prologue, Sāh.
    ☞ p. 1319, col. 3.
    ā-mukha mfn. being in front or before the eyes, Jātakam.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 96, col. 1.
    āmukha

    n. (-khaṃ)

    1. Prelude, prologue.

    2. Commencement. ind. To the
    face.

    E. āṅ before mukha face or beginning.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 120, col. 1.
    ā-mukha- nt. prologue.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 671.
    āmukha (2. ā + mukha) n.

    1) Beginn TRIK. 3, 2, 30.

    — 2) Vorspiel, Einleitung SĀH. D. 131, 15. TRIK. MṚCCH. 5, 8.

    ☞ vol. 5, p. 1113.
    āmukha

    2) DAŚAR. 3, 5. fgg. (vgl. S. 27). PRATĀPAR. 23,a,5. SĀH. D. 279. 282. 286.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 180, col. 1.
    āmukha n.

    — 1) *Beginn.

    — 2) Vorspiel , Einleitung.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 98, col. 1.
    āmukha auch Adj. zugewandt, vor Augen stehend, Jātakam. 14.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 766, col. 2.
    āmukha na0 āmukhayati abhimukhīkaroti darśanārthaṃ pari-
    ṣado'nena āmukha + ṇic—karaṇe ac . nāṭakāṅgabhede “talla-
    kṣaṇabhedodāharaṇāni” sā0 da0 yathā “naṭī vidūṣakovāpi
    pāripārśvika eva vā . sūtradhāreṇa sahitāḥ saṃlāpaṃ
    yatra kurvate . citrairvākyaiḥ svakāryyotthaiḥ prastutākṣepi-
    bhirmmithaḥ . āmukhaṃ tattu vijñeyaṃ nāmnā prastāvanāpi
    sā . sūtradhārasadṛśatvāt sthāpako'pi sūtradhāraucyate .
    tasyānucaraḥ pāripārśvikaḥ . tasmāt kiñcidūnonaṭaḥ” .
    tasya bhedāḥ pañca yathāha tatraiva “udghātyakaḥ kathodghātaḥ
    prayogātiśayastathā . pravarttakāpalagite pañca prastāvanā
    bhidāḥ . tatra . padānyanyagatārthāni tadarthagataye narāḥ .
    yojayanti padairanyaiḥ sa udghātyaka ucyate 1 . yathā mudrā-
    rākṣase sutra0 . “krūragrahaḥ saketuścandramasaṃpūrṇamaṇḍalamidā-
    nīm . abhibhavitumicchati balāt” . anantaraṃnepathye āḥka
    eṣa mayi jīvati sati candraguptamabhibhavitumicchati . a-
    trānyārthavantyapi padāni hṛdisthārthāvagatyā arthāntare saṃga-
    mayya pātrapraveśaḥ . sūtradhārasya vākyaṃ vā samādāyārtha-
    masya vā . bhavet pātrapraveśaścet kathodghātaḥ sa ucyate 2 .
    vākyaṃ yathā ratnāvalyām . “dvīpādanyasmādapi
    ghaṭayati vidhirabhimukhībhūtaḥ” ityādi . sūtradhāreṇa paṭhite
    nepathye evametat kaḥ sandehaḥ dvīpādanyasmādapītyādi
    paṭhitvā yaugandharāyaṇasya praveśaḥ . vākyārthaṃ yathā veṇyām .
    “nirvāṇavairadahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍu-
    tanayāḥ saṃha mādhavena . raktaprasādhitabhuvaḥ kṣatavigrahāśca
    svasthā bhavantu kururājasutāḥ sabhṛtyāḥ” iti sūtra-
    dhāreṇa paṭhitasya vākyasyārthaṃ gṛhītvā nepathye . āḥ
    durātman! vṛthāmaṅgalapāṭhaka! kathaṃ “svasthā bhavantu mayi jī-
    jīvati dhārttarāṣṭrāḥ . tataḥ sūtradhāroniṣkrāntaḥ bhīmasenasya
    praveśaḥ . yadi prayogaekasmin prayogo'nyaḥ prayujyate .
    tena pātrapraveśaścet prayogātiśayastadā 3 . yathā kundamā-
    lāyām . nepathye “itaito'vataratvāryyā” sūtra0 ko'yaṃ
    svalu āryyāhvānena sāhāyakaṃ me sampādayati vilokya
    kaṣṭamatikaruṇaṃ varttate . “laṅkeśvarasya bhavane suciraṃ sthiteti
    rāmeṇa lokaparivādabhayākulena . nirvāsitāṃ janapadā-
    dapi garbhagurvvīṃ sītāṃ vanāya parikarṣati lakṣaṇo'yam” .
    atra nṛtyaprayogārthaṃ svabhāryyāhvānamicchatā sutradhāreṇa “sītāṃ
    vanāya parikarṣati lakṣmaṇo'yamiti” sītālakṣmaṇayoḥ praveśaṃ
    sūcayitvā niṣkrāntena svaprayogamatiśayānaeva prayogaḥ
    prayojitaḥ . kālaṃ pravṛttamāśritya sūtradhṛk yatra varṇa-
    yet . tadāśrayaśca pātrasya praveśastatpravarttakam 4 . yathā
    “āsāditaprakaṭanirmalacandrahāsaḥ prāptaḥśaratsamaya eṣa
    viśuddhakāntaḥ . utkhāya gāḍhatamasaṃ ghanakālamugraṃ rāmodaśā-
    syamiva sambhṛtabandhujīvaḥ” . tataḥ praviśatiyathā nirddiṣṭorāmaḥ .
    yatraikatra samāveśāt kāryyamanyatprasādhyate . prayoge svalu
    tajjñeyaṃ nāmnāvalagitaṃ budhaiḥ 5 . yathā śākuntale . sūtra0
    naṭīṃprati “tavāsmi gītirāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ . eṣa
    rājeva duṣmantaḥ śāraṅgeṇātiraṃhasā” . tatorājñaḥ praveśaḥ .
    yojyānyatra yathālābhaṃ vīthyaṅgānītarāṇyapi . atra ā-
    mukhe udghātyakālagitayoritarāṇi vīthyaṅgāni vakṣyamā-
    ṇāni . nakhakuṭṭastu “nepathyoktaṃ śrutaṃ yatra tvākāśavacanaṃ
    tathā . samāśrityāpi karttavyamāmukhaṃ nāṭakādiṣu” .
    eṣāmāmukhabhedānāmekaṃ kañcitprayojayet . tenārthamatha-
    pātraṃ vā samākṣipyaiva sūtradhṛk . prastāvanānte nirgacche-
    ttatovastu prayojayet . tatra pūrvvaṃ pūrvvaraṅgaḥ sabhārcana
    mataḥ param . kayanaṃ kavisaṃjñādernārṭakasyābhidhā tataḥ .
    raṅgaṃ prasādya maṣuraiḥ ślokaiḥ kāvyārthasūcakaiḥ . rūpakasya
    kaverākhyāṃ gotrādyapi ca kīrttayet . ṛtuñca kañcitprāyeṇa
    bhāratīṃ vṛttimāśritaḥ . tasyāḥ prarocanā vīthī” .

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 100, col. 2.
    āmukha , adj., (presenting itself) before one's face;

    present, at hand: Jm 92.24 mṛtyor mukham ivāmukham

    (…vaḍabāmukham); Bhad 58 āmukhi (m.c. for °khe;

    one ms. °kha) sarvi bhaveyu samagrāḥ, may they all be

    present (to me; āmukhi prob. loc. sg., adverbial, rather

    than n. pl. with pronominal ending); Gv 54.20 (vs) māra-

    maṇḍalaraṇasmi āmukhe (loc. abs.), when the battle…is

    at hand; Bbh 14.13 -saddharmāntardhānim āmukhām

    upagatāṃ paśyati; Bbh 251.1 (bhayabhairavair) āmukhaiḥ.

    Cf. the following items, and s.v. poṣadha.