āmukha
See also
āmukham,
āmukhaṃ.
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 116.
āmukha n. (
-khaṃ)
1 Prelude, prologue.
2 Commencement. ind. To the face.
E. āṅ before mukha face or beginning.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 94, col. 1.
ā-mukha (khaṃ) 1. n. Prelude, commence-
ment. adv. To the face.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 83, col. 1.
āmukha ā-mukha, n. Prelude.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 125, col. 3.
āmukha ā-mukha, am, n. commencement;
prelude, prologue; (
am), ind. to the face.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 41, col. 1.
āmukha ā-mukha, n. prelude, introduction.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 147, col. 1.
ā-mukha n. commencement,
L.
☞
p. 147, col. 1.
☞
p. 1319, col. 3.
ā-mukha mfn. being in front or before the eyes,
Jātakam.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 96, col. 1.
āmukha n. (-khaṃ)
1. Prelude, prologue.
2. Commencement. ind. To the
face.
E. āṅ before mukha face or beginning.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 120, col. 1.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 671.
āmukha (2.
ā + mukha) n.
1) Beginn TRIK. 3, 2, 30.
— 2) Vorspiel, Einleitung SĀH. D. 131, 15. TRIK. MṚCCH. 5, 8.
☞
vol. 5,
p. 1113.
āmukha 2) DAŚAR. 3, 5. fgg. (vgl. S. 27). PRATĀPAR. 23,a,5. SĀH. D. 279. 282. 286.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 180, col. 1.
āmukha n.
— 1) *Beginn.
— 2) Vorspiel , Einleitung.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 98, col. 1.
āmukha auch Adj. zugewandt, vor Augen stehend, Jātakam. 14.
Vācaspatyam
☞
p. 766, col. 2.
āmukha na0 āmukhayati abhimukhīkaroti darśanārthaṃ pari-
ṣado'nena āmukha + ṇic—karaṇe ac . nāṭakāṅgabhede “talla-
kṣaṇabhedodāharaṇāni” sā0 da0 yathā “naṭī vidūṣakovāpi
pāripārśvika eva vā . sūtradhāreṇa sahitāḥ saṃlāpaṃ
yatra kurvate . citrairvākyaiḥ svakāryyotthaiḥ prastutākṣepi-
bhirmmithaḥ . āmukhaṃ tattu vijñeyaṃ nāmnā prastāvanāpi
sā . sūtradhārasadṛśatvāt sthāpako'pi sūtradhāraucyate .
tasyānucaraḥ pāripārśvikaḥ . tasmāt kiñcidūnonaṭaḥ” .
tasya bhedāḥ pañca yathāha tatraiva “udghātyakaḥ kathodghātaḥ
prayogātiśayastathā . pravarttakāpalagite pañca prastāvanā
bhidāḥ . tatra . padānyanyagatārthāni tadarthagataye narāḥ .
yojayanti padairanyaiḥ sa udghātyaka ucyate 1 . yathā mudrā-
rākṣase sutra0 . “krūragrahaḥ saketuścandramasaṃpūrṇamaṇḍalamidā-
nīm . abhibhavitumicchati balāt” . anantaraṃnepathye āḥka
eṣa mayi jīvati sati candraguptamabhibhavitumicchati . a-
trānyārthavantyapi padāni hṛdisthārthāvagatyā arthāntare saṃga-
mayya pātrapraveśaḥ . sūtradhārasya vākyaṃ vā samādāyārtha-
masya vā . bhavet pātrapraveśaścet kathodghātaḥ sa ucyate 2 .
vākyaṃ yathā ratnāvalyām . “dvīpādanyasmādapi
ghaṭayati vidhirabhimukhībhūtaḥ” ityādi . sūtradhāreṇa paṭhite
nepathye evametat kaḥ sandehaḥ dvīpādanyasmādapītyādi
paṭhitvā yaugandharāyaṇasya praveśaḥ . vākyārthaṃ yathā veṇyām .
“nirvāṇavairadahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍu-
tanayāḥ saṃha mādhavena . raktaprasādhitabhuvaḥ kṣatavigrahāśca
svasthā bhavantu kururājasutāḥ sabhṛtyāḥ” iti sūtra-
dhāreṇa paṭhitasya vākyasyārthaṃ gṛhītvā nepathye . āḥ
durātman! vṛthāmaṅgalapāṭhaka! kathaṃ “svasthā bhavantu mayi jī-
jīvati dhārttarāṣṭrāḥ . tataḥ sūtradhāroniṣkrāntaḥ bhīmasenasya
praveśaḥ . yadi prayogaekasmin prayogo'nyaḥ prayujyate .
tena pātrapraveśaścet prayogātiśayastadā 3 . yathā kundamā-
lāyām . nepathye “itaito'vataratvāryyā” sūtra0 ko'yaṃ
svalu āryyāhvānena sāhāyakaṃ me sampādayati vilokya
kaṣṭamatikaruṇaṃ varttate . “laṅkeśvarasya bhavane suciraṃ sthiteti
rāmeṇa lokaparivādabhayākulena . nirvāsitāṃ janapadā-
dapi garbhagurvvīṃ sītāṃ vanāya parikarṣati lakṣaṇo'yam” .
atra nṛtyaprayogārthaṃ svabhāryyāhvānamicchatā sutradhāreṇa “sītāṃ
vanāya parikarṣati lakṣmaṇo'yamiti” sītālakṣmaṇayoḥ praveśaṃ
sūcayitvā niṣkrāntena svaprayogamatiśayānaeva prayogaḥ
prayojitaḥ . kālaṃ pravṛttamāśritya sūtradhṛk yatra varṇa-
yet . tadāśrayaśca pātrasya praveśastatpravarttakam 4 . yathā
“āsāditaprakaṭanirmalacandrahāsaḥ prāptaḥśaratsamaya eṣa
viśuddhakāntaḥ . utkhāya gāḍhatamasaṃ ghanakālamugraṃ rāmodaśā-
syamiva sambhṛtabandhujīvaḥ” . tataḥ praviśatiyathā nirddiṣṭorāmaḥ .
yatraikatra samāveśāt kāryyamanyatprasādhyate . prayoge svalu
tajjñeyaṃ nāmnāvalagitaṃ budhaiḥ 5 . yathā śākuntale . sūtra0
naṭīṃprati “tavāsmi gītirāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ . eṣa
rājeva duṣmantaḥ śāraṅgeṇātiraṃhasā” . tatorājñaḥ praveśaḥ .
yojyānyatra yathālābhaṃ vīthyaṅgānītarāṇyapi . atra ā-
mukhe udghātyakālagitayoritarāṇi vīthyaṅgāni vakṣyamā-
ṇāni . nakhakuṭṭastu “nepathyoktaṃ śrutaṃ yatra tvākāśavacanaṃ
tathā . samāśrityāpi karttavyamāmukhaṃ nāṭakādiṣu” .
eṣāmāmukhabhedānāmekaṃ kañcitprayojayet . tenārthamatha-
pātraṃ vā samākṣipyaiva sūtradhṛk . prastāvanānte nirgacche-
ttatovastu prayojayet . tatra pūrvvaṃ pūrvvaraṅgaḥ sabhārcana
mataḥ param . kayanaṃ kavisaṃjñādernārṭakasyābhidhā tataḥ .
raṅgaṃ prasādya maṣuraiḥ ślokaiḥ kāvyārthasūcakaiḥ . rūpakasya
kaverākhyāṃ gotrādyapi ca kīrttayet . ṛtuñca kañcitprāyeṇa
bhāratīṃ vṛttimāśritaḥ . tasyāḥ prarocanā vīthī” .
Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary
☞
p. 100, col. 2.
āmukha , adj., (presenting itself)
before one's face; present, at hand: Jm 92.24 mṛtyor mukham ivāmukham
(…vaḍabāmukham); Bhad 58 āmukhi (m.c. for °khe;
one ms. °kha) sarvi bhaveyu samagrāḥ, may they all be
present (to me; āmukhi prob. loc. sg., adverbial, rather
than n. pl. with pronominal ending); Gv 54.20 (vs) māra-
maṇḍalaraṇasmi āmukhe (loc. abs.), when the battle…is
at hand; Bbh 14.13 -saddharmāntardhānim āmukhām
upagatāṃ paśyati; Bbh 251.1 (bhayabhairavair) āmukhaiḥ.
Cf. the following items, and s.v. poṣadha.