Blog
Sanskrit
About
āmraḥ
See also
āmla ,
āmlaḥ ,
āmra .
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 250, col. 2 .
āmraḥ [
am gatyādiṣu ran dīrghaśca Uṇ. 2. 16] The mango-tree.
— mraṃ The fruit of the mango-tree.
Comp.
— āvartaḥ
1
N. of a tree (
āmrātaka ).
2 inspissated mango juice. (
— rtaṃ ) the fruit of
āmrātaka .
— kūṭaḥ the name of a mountain;
sānumānāmrakūṭaḥ Me. 17.
— gaṃdhakaḥ N. of a plant (
samaṣṭhilavṛkṣa ).
— peśī [
āmrasya peśīva ] a portion of dried mango-fruit.
— vaṇaṃ [
āmrasya vanaṃ cf. P. VIII. 4. 5] a grove of mango trees;
sohamāmravaṇaṃ chittvā Rām.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 347 .
āmraḥ [am gatyādiṣu ran dīrghaśca Uṇ.2.16.] The mango tree. -mram The fruit of the mango tree. -Comp. -asthi The seed of the mango tree. -āvarta 1 N. of a tree (āmrātaka ). -2 inspissated mango juice. (-rtam ) the fruit of āmrātaka . -kūṭaḥ N. of a mountain; sānumānāmrakūṭaḥ Me.17. -gandhakaḥ N. of a plant (samaṣṭhilavṛkṣa ; Mar. suraṇa ). -niśā N. of the plant Curcuma Reclinata (Mar. āṃbehaḻada ). -pañcamaḥ A particular Rāga in music. -pālī f. N. of a prostitute famous for her beauty. -peśī [āmrasya peśīva ] a portion of dried mango fruit. -phalaprapāṇakam A cooling drink made of mangoes. -vaṇa [āmrasya vanam cf. P.VIII.4.5.] a grove of mango trees; so'hamāmravaṇaṃ chittvā Rām.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 183 .
āmraḥ , puṃ, (amyate ama gatyādau amitabhyodīrghaśceti rak dīrghaśca .) phalavṛkṣaviśeṣaḥ . āma ām̐va iti bhāṣā . tatparyyāyaḥ . cūtaḥ 2 rasālaḥ 3 . ati- saurabhaścet sahakāraḥ 4 . ityamaraḥ .. kāmaśaraḥ . kāmavallabhaḥ 6 kāmāṅgaḥ 7 kīreṣṭaḥ 8 mādhavadrumaḥ 9 bhṛṅgābhīṣṭaḥ 10 sīdhurasaḥ 11 madhūlī 12 kokilotsavaḥ 13 vasantadūtaḥ 14 amlaphalaḥ 15 modākhyaḥ 16 manmathālayaḥ 17 madhvāvāsaḥ 18 sumadanaḥ 19 pikarāgaḥ 20 nṛpapriyaḥ 21 pri- yāmbuḥ 22 kokilāvāsaḥ 23 . iti rājanirghaṇṭaḥ . mākandaḥ 24 ṣaṭpadātithiḥ 25 madhuvrataḥ 26 vasantadruḥ 27 pikapriyaḥ 28 strīpriyaḥ 29 gandha- bandhuḥ 30 alipriyaḥ 31 . iti śabdaratnāvalī .. madirāsakhaḥ 32 . iti jaṭādharaḥ .. bālāmraphala- guṇāḥ . vāyuraktapittakāritvaṃ . iti rājavrallabhaḥ .. apica . kaṣāyatvaṃ . amlarasatvaṃ . sugandhitvaṃ .. kaphāmayanāśitvaṃ . asrakaratvaṃ . pittaprakopavāyu- raktadoṣapaṭutvādirucipradatvañca . tacca baddhāsthitā- dṛk . iti rājanirghaṇṭaḥ .. * .. madhyāmraguṇaḥ . pittakāritvaṃ .. * .. pakvāmraguṇāḥ . varṇaruci- māṃsaśukrabalakāritvaṃ . pittāvirodhitvaṃ . vāyu- nāśitvaṃ . hṛdyatvaṃ . gurutvaṃ . anulomanatvaṃ . iti rājavallabhaḥ .. apica . tridoṣaśamatākāritvaṃ . svādutvaṃ . puṣṭijanakatvaṃ . adhikadhātupracayakāritvaṃ . tṛptikāntikāritvaṃ . tṛṣṇāśramaśamanatvañca . iti rājanirghaṇṭaḥ .. * .. madhuyuktāmraguṇāḥ . kṣayaroga- plīhavātaśleṣmaroganāśitvaṃ .. * .. ghṛtayuktāmraguṇāḥ . vātapittanāśitvaṃ . agnibalavarṇakāritvañca .. * .. dugdhayuktāmraguṇāḥ . śītalatvaṃ . svādutvaṃ . gurutvaṃ . snigdhatvaṃ . bhedakatvaṃ . vātapittahāritvaṃ . śukraraktaba- lavarddhakatvañca .. * .. tatphalāsthiguṇāḥ . tṛṣṇāccha- rddimehātīsāranāśitvaṃ . iti rājaballabhaḥ .. * .. tattvagguṇaḥ . kaṣāyatvaṃ .. * .. tanmūlaguṇāḥ . sugandhitvaṃ . kaṣāyatvaṃ . rucikāritvaṃ . saṃgrāhitvaṃ . śītalatvañca .. * .. tatpuṣpaguṇau . rucikāritvaṃ . agnidīpanatvañca .. * .. āmrapeṣīguṇāḥ . kāṣā- yatvaṃ . amlatvaṃ . bhedakatvaṃ . kaphavātanāśitvañca .. * .. kṛtrimapakvāmraguṇaḥ .. amlarasahānermadhuratvācca pittanāśitvaṃ .. * .. cuṣitāmraguṇāḥ .. paramaruci- balavīryyakāritvaṃ . laghutvaṃ . śītalatvaṃ . śīghra- pākitvaṃ . vātapittahāritvaṃ . sārakatvañca .. * .. tadgālitarasaguṇāḥ . balakāritvaṃ . gurutvaṃ . vāta- haratvaṃ . sārakatvaṃ . hṛdyatvaṃ . tṛptijanakatvaṃ . ati- śayaṣṭaṃhaṇatvaṃ . kaphavarddhakatvañca .. * .. tatkhaṇḍa- guṇāḥ .. gurutvaṃ . rocakatvaṃ . gurupākitvaṃ . madhu- ratvaṃ . vṛṃhaṇatvaṃ . balakāritvaṃ . śītalatvaṃ . vātanā- śitvañca .. * .. atiśayāmrabhakṣaṇaguṇāḥ .. mandāgni- biṣamajvararaktāmayabaddhagudodaranayanāmayakāritvaṃ . “etadamlāmraviṣayaṃ na tu madhurāmraparaṃ . madhurasya paraṃ netrahitatvādiguṇatvāt .. yadyatiśayabhakṣaṇaṃ karoti tadā śuṇṭhījalānupānaṃ . athavā sauvarccalena saha kṣīraṃ prayoktavyaṃ ” .. * .. tatpallavaguṇāḥ . rucikāritvaṃ . kaphapittanāśi- tvañca .. * .. tathā ca rājanirghaṇṭaḥ . “āmramāmaṃ jalaṃ svinnaṃ mardditaṃ dṛḍhapāṇinā . sitāśītāmbusaṃyuktaṃ karpūramaricānvitaṃ .. prapāṇakamidaṃ śreṣṭhaṃ bhīmasenena nirmmitaṃ . sadyo rucikaraṃ balyaṃ śīghramindriyatarpaṇam ” .. (tatrādāvāmrasya nāmāni guṇāśca . “āmraḥ prokto rasālaśca sahakāro'tisaurabhaḥ . kāmāṅgo madhudūtaśca mākandaḥ pikavallabhaḥ .. * .. āmrapuṣpamatīsārakaphapittapramehanut . asṛgduṣṭiharaṃ śītaṃ rucikṛdgrāhi vātalam .. āmraṃ bālaṃ kaṣāyāmlaṃ rucyaṃ mārutapittakṛt . taruṇantu tadatyamlaṃ rūkṣaṃ doṣatrayasrakṛt .. āmramāmaṃ tvacāhīnamātape'tiviśoṣitam .. amlaṃ svādukaṣāyaṃ syādbhedanaṃ kaphavātajit .. * .. pakvantu madhuraṃ vṛṣyaṃ snigdhaṃ balasukhapradam .. guru vātaharaṃ hṛdyaṃ varṇyaṃ śītamapittalam . kaṣāyānurasaṃ vahli-śleṣma-śukra-vibarddhanam .. * .. tadeva vṛkṣasampakvaṃ guruvātaharaṃ param . madhurāmlarasaṃ kiñcit bhavet pittaprakopanam .. * .. amraṃ kṛtrimapakvañca tadbhavet pittanāśanam .. * .. rasasyāmlasya hīnastu mādhuryyācca viśeṣataḥ .. uṣitaṃ tatparaṃ rucyaṃ balyaṃ vīryyakaraṃ laghu .. śītalaṃ śītapāki syādvātapittaharaṃ saram .. * .. tadraso gālito balyo garurvātaharaḥ saraḥ . ahṛdyastarpaṇo'tīva vṛṃhaṇaḥ kaphavarddhanaḥ .. * .. tasya khaṇḍaṃ guruparaṃ rocanaṃ cirapāki ca . madhuraṃ vṛṃhaṇaṃ balyaṃ śītalaṃ vātanāśanam .. vātapittaharaṃ rucyaṃ vṛṃhaṇaṃ balavarddhanam .. * .. vṛṣyaṃ varṇakaraṃ svādu dugdhāmraṃ guru śītalam .. * .. mandānalatvaṃ viṣamajvarañca raktāmayaṃ baddhagudodarañca . āmrātiyogo nayanāmayaṃ vā kaṃroti tasmādati tāni nādyāt .. etadamlāmraviṣayaṃ madhurāmlaparaṃ na tu . madhurasya paraṃ netrahitantvādyā guṇā yataḥ .. śuṇṭhyāmbhaso'nupānaṃ syādāmrāṇāmatibhakṣaṇe . jīrakaṃ vā prayoktavyaṃ saha sauvarccalena ca ” .. * .. āmravījasya guṇāḥ . “āmravījaṃ kaṣāyaṃ syāccharddyatīsāranāśanam . īṣadamlañca madhuraṃ tathā hṛdayadāhanut ” .. * .. āmranavapallavasya guṇāḥ .. “āmrasya pallavaṃ rucyaṃ kaphapittavināśanam ” .. * .. iti bhāvaprakāśaḥ .. “apakvamāmraṃ phalameva śastaṃ saṃgrāhi pittāsṛji kopanañca . tathā vipakvaṃ madhurantu cālpaṃ, bhedyaṃ sapittāmayanāśanañca ” .. iti hārītaḥ .. “vātapittāsnakṛdbālaṃ baddhāsthikaphapittakṛt .. gurvvāmraṃ vātajit svādvamlaṃ kaphaśukrakṛt ” . iti vābhaṭaḥ .. “raktapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavarddhanam . pakvamāmraṃ jayedvāyuṃ māṃsaśukrabalapradam ” .. * .. “āmrāmalakalehāśca vṛṃhaṇā balabarddhanāḥ . rocanāstarpaṇāścoktāḥ snehamādhuryyagauravāt ” .. iti carakaḥ .. “pittānilakaraṃ bālaṃ pittalaṃ baddhakeśaram .. hṛdyaṃ varṇakaraṃ rucyaṃ raktamāṃsabalapradam . kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṃ guru .. pittāvirodhi sampakvamāmraṃ śukravivarddhanam . vṛṃhaṇaṃ madhuraṃ balyaṃ guru viṣṭabhya jīryyati ” .. iti suśrutaḥ ..)