• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āmraḥ

    See also āmla, āmlaḥ, āmra.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 250, col. 2.
    āmraḥ [am gatyādiṣu ran dīrghaśca Uṇ. 2. 16] The mango-tree.

    — mraṃ The fruit of the mango-tree.

    Comp.

    — āvartaḥ

    1 N. of a tree (āmrātaka).

    2 inspissated mango juice. (

    — rtaṃ) the fruit of āmrātaka.

    — kūṭaḥ the name of a mountain; sānumānāmrakūṭaḥ Me. 17.

    — gaṃdhakaḥ N. of a plant (samaṣṭhilavṛkṣa).

    — peśī [āmrasya peśīva] a portion of dried mango-fruit.

    — vaṇaṃ [āmrasya vanaṃ cf. P. VIII. 4. 5] a grove of mango trees; sohamāmravaṇaṃ chittvā Rām.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 347.
    āmraḥ [am gatyādiṣu ran dīrghaśca Uṇ.2.16.] The mango tree. -mram The fruit of the mango tree. -Comp. -asthi The seed of the mango tree. -āvarta 1 N. of a tree (āmrātaka). -2 inspissated mango juice. (-rtam) the fruit of āmrātaka. -kūṭaḥ N. of a mountain; sānumānāmrakūṭaḥ Me.17. -gandhakaḥ N. of a plant (samaṣṭhilavṛkṣa; Mar. suraṇa). -niśā N. of the plant Curcuma Reclinata (Mar. āṃbehaḻada). -pañcamaḥ A particular Rāga in music. -pālī f. N. of a prostitute famous for her beauty. -peśī [āmrasya peśīva] a portion of dried mango fruit. -phalaprapāṇakam A cooling drink made of mangoes. -vaṇa [āmrasya vanam cf. P.VIII.4.5.] a grove of mango trees; so'hamāmravaṇaṃ chittvā Rām.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 183.
    āmraḥ , puṃ, (amyate ama gatyādau amitabhyodīrghaśceti
    rak dīrghaśca .) phalavṛkṣaviśeṣaḥ . āma ām̐va iti
    bhāṣā . tatparyyāyaḥ . cūtaḥ 2 rasālaḥ 3 . ati-
    saurabhaścet sahakāraḥ 4 . ityamaraḥ .. kāmaśaraḥ .
    kāmavallabhaḥ 6 kāmāṅgaḥ 7 kīreṣṭaḥ 8 mādhavadrumaḥ
    9 bhṛṅgābhīṣṭaḥ 10 sīdhurasaḥ 11 madhūlī 12
    kokilotsavaḥ 13 vasantadūtaḥ 14 amlaphalaḥ 15
    modākhyaḥ 16 manmathālayaḥ 17 madhvāvāsaḥ 18
    sumadanaḥ 19 pikarāgaḥ 20 nṛpapriyaḥ 21 pri-
    yāmbuḥ 22 kokilāvāsaḥ 23 . iti rājanirghaṇṭaḥ .
    mākandaḥ 24 ṣaṭpadātithiḥ 25 madhuvrataḥ 26
    vasantadruḥ 27 pikapriyaḥ 28 strīpriyaḥ 29 gandha-
    bandhuḥ 30 alipriyaḥ 31 . iti śabdaratnāvalī ..
    madirāsakhaḥ 32 . iti jaṭādharaḥ .. bālāmraphala-
    guṇāḥ . vāyuraktapittakāritvaṃ . iti rājavrallabhaḥ ..
    apica . kaṣāyatvaṃ . amlarasatvaṃ . sugandhitvaṃ ..
    kaphāmayanāśitvaṃ . asrakaratvaṃ . pittaprakopavāyu-
    raktadoṣapaṭutvādirucipradatvañca . tacca baddhāsthitā-
    dṛk . iti rājanirghaṇṭaḥ .. * .. madhyāmraguṇaḥ .
    pittakāritvaṃ .. * .. pakvāmraguṇāḥ . varṇaruci-
    māṃsaśukrabalakāritvaṃ . pittāvirodhitvaṃ . vāyu-
    nāśitvaṃ . hṛdyatvaṃ . gurutvaṃ . anulomanatvaṃ . iti
    rājavallabhaḥ .. apica . tridoṣaśamatākāritvaṃ .
    svādutvaṃ . puṣṭijanakatvaṃ . adhikadhātupracayakāritvaṃ .
    tṛptikāntikāritvaṃ . tṛṣṇāśramaśamanatvañca . iti
    rājanirghaṇṭaḥ .. * .. madhuyuktāmraguṇāḥ . kṣayaroga-
    plīhavātaśleṣmaroganāśitvaṃ .. * .. ghṛtayuktāmraguṇāḥ .
    vātapittanāśitvaṃ . agnibalavarṇakāritvañca .. * ..
    dugdhayuktāmraguṇāḥ . śītalatvaṃ . svādutvaṃ . gurutvaṃ .
    snigdhatvaṃ . bhedakatvaṃ . vātapittahāritvaṃ . śukraraktaba-
    lavarddhakatvañca .. * .. tatphalāsthiguṇāḥ . tṛṣṇāccha-
    rddimehātīsāranāśitvaṃ . iti rājaballabhaḥ .. * ..
    tattvagguṇaḥ . kaṣāyatvaṃ .. * .. tanmūlaguṇāḥ .
    sugandhitvaṃ . kaṣāyatvaṃ . rucikāritvaṃ . saṃgrāhitvaṃ .
    śītalatvañca .. * .. tatpuṣpaguṇau . rucikāritvaṃ .
    agnidīpanatvañca .. * .. āmrapeṣīguṇāḥ . kāṣā-
    yatvaṃ . amlatvaṃ . bhedakatvaṃ . kaphavātanāśitvañca .. * ..
    kṛtrimapakvāmraguṇaḥ .. amlarasahānermadhuratvācca
    pittanāśitvaṃ .. * .. cuṣitāmraguṇāḥ .. paramaruci-
    balavīryyakāritvaṃ . laghutvaṃ . śītalatvaṃ . śīghra-
    pākitvaṃ . vātapittahāritvaṃ . sārakatvañca .. * ..
    tadgālitarasaguṇāḥ . balakāritvaṃ . gurutvaṃ . vāta-
    haratvaṃ . sārakatvaṃ . hṛdyatvaṃ . tṛptijanakatvaṃ . ati-
    śayaṣṭaṃhaṇatvaṃ . kaphavarddhakatvañca .. * .. tatkhaṇḍa-
    guṇāḥ .. gurutvaṃ . rocakatvaṃ . gurupākitvaṃ . madhu-
    ratvaṃ . vṛṃhaṇatvaṃ . balakāritvaṃ . śītalatvaṃ . vātanā-
    śitvañca .. * .. atiśayāmrabhakṣaṇaguṇāḥ .. mandāgni-
    biṣamajvararaktāmayabaddhagudodaranayanāmayakāritvaṃ .
    “etadamlāmraviṣayaṃ na tu madhurāmraparaṃ . madhurasya
    paraṃ netrahitatvādiguṇatvāt .. yadyatiśayabhakṣaṇaṃ
    karoti tadā śuṇṭhījalānupānaṃ . athavā sauvarccalena
    saha kṣīraṃ prayoktavyaṃ” .. * ..
    tatpallavaguṇāḥ . rucikāritvaṃ . kaphapittanāśi-
    tvañca .. * .. tathā ca rājanirghaṇṭaḥ .
    “āmramāmaṃ jalaṃ svinnaṃ mardditaṃ dṛḍhapāṇinā .
    sitāśītāmbusaṃyuktaṃ karpūramaricānvitaṃ ..
    prapāṇakamidaṃ śreṣṭhaṃ bhīmasenena nirmmitaṃ .
    sadyo rucikaraṃ balyaṃ śīghramindriyatarpaṇam” ..
    (tatrādāvāmrasya nāmāni guṇāśca .
    “āmraḥ prokto rasālaśca sahakāro'tisaurabhaḥ .
    kāmāṅgo madhudūtaśca mākandaḥ pikavallabhaḥ .. * ..
    āmrapuṣpamatīsārakaphapittapramehanut .
    asṛgduṣṭiharaṃ śītaṃ rucikṛdgrāhi vātalam ..
    āmraṃ bālaṃ kaṣāyāmlaṃ rucyaṃ mārutapittakṛt .
    taruṇantu tadatyamlaṃ rūkṣaṃ doṣatrayasrakṛt ..
    āmramāmaṃ tvacāhīnamātape'tiviśoṣitam ..
    amlaṃ svādukaṣāyaṃ syādbhedanaṃ kaphavātajit .. * ..
    pakvantu madhuraṃ vṛṣyaṃ snigdhaṃ balasukhapradam ..
    guru vātaharaṃ hṛdyaṃ varṇyaṃ śītamapittalam .
    kaṣāyānurasaṃ vahli-śleṣma-śukra-vibarddhanam .. * ..
    tadeva vṛkṣasampakvaṃ guruvātaharaṃ param .
    madhurāmlarasaṃ kiñcit bhavet pittaprakopanam .. * ..
    amraṃ kṛtrimapakvañca tadbhavet pittanāśanam .. * ..
    rasasyāmlasya hīnastu mādhuryyācca viśeṣataḥ ..
    uṣitaṃ tatparaṃ rucyaṃ balyaṃ vīryyakaraṃ laghu ..
    śītalaṃ śītapāki syādvātapittaharaṃ saram .. * ..
    tadraso gālito balyo garurvātaharaḥ saraḥ .
    ahṛdyastarpaṇo'tīva vṛṃhaṇaḥ kaphavarddhanaḥ .. * ..
    tasya khaṇḍaṃ guruparaṃ rocanaṃ cirapāki ca .
    madhuraṃ vṛṃhaṇaṃ balyaṃ śītalaṃ vātanāśanam ..
    vātapittaharaṃ rucyaṃ vṛṃhaṇaṃ balavarddhanam .. * ..
    vṛṣyaṃ varṇakaraṃ svādu dugdhāmraṃ guru śītalam .. * ..
    mandānalatvaṃ viṣamajvarañca
    raktāmayaṃ baddhagudodarañca .
    āmrātiyogo nayanāmayaṃ vā
    kaṃroti tasmādati tāni nādyāt ..
    etadamlāmraviṣayaṃ madhurāmlaparaṃ na tu .
    madhurasya paraṃ netrahitantvādyā guṇā yataḥ ..
    śuṇṭhyāmbhaso'nupānaṃ syādāmrāṇāmatibhakṣaṇe .
    jīrakaṃ vā prayoktavyaṃ saha sauvarccalena ca” .. * ..
    āmravījasya guṇāḥ .
    “āmravījaṃ kaṣāyaṃ syāccharddyatīsāranāśanam .
    īṣadamlañca madhuraṃ tathā hṛdayadāhanut” .. * ..
    āmranavapallavasya guṇāḥ ..
    “āmrasya pallavaṃ rucyaṃ kaphapittavināśanam” .. * ..
    iti bhāvaprakāśaḥ ..
    “apakvamāmraṃ phalameva śastaṃ
    saṃgrāhi pittāsṛji kopanañca .
    tathā vipakvaṃ madhurantu cālpaṃ,
    bhedyaṃ sapittāmayanāśanañca” ..
    iti hārītaḥ ..
    “vātapittāsnakṛdbālaṃ baddhāsthikaphapittakṛt ..
    gurvvāmraṃ vātajit svādvamlaṃ kaphaśukrakṛt” .
    iti vābhaṭaḥ ..
    “raktapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavarddhanam .
    pakvamāmraṃ jayedvāyuṃ māṃsaśukrabalapradam” .. * ..
    “āmrāmalakalehāśca vṛṃhaṇā balabarddhanāḥ .
    rocanāstarpaṇāścoktāḥ snehamādhuryyagauravāt” ..
    iti carakaḥ ..
    “pittānilakaraṃ bālaṃ pittalaṃ baddhakeśaram ..
    hṛdyaṃ varṇakaraṃ rucyaṃ raktamāṃsabalapradam .
    kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṃ guru ..
    pittāvirodhi sampakvamāmraṃ śukravivarddhanam .
    vṛṃhaṇaṃ madhuraṃ balyaṃ guru viṣṭabhya jīryyati” ..
    iti suśrutaḥ ..)