• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āmavātaḥ

    See also āmavāta.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 181.
    āmavātaḥ , puṃ, (āmo'pākahetuḥ vātaḥ .) svanāmakhyāta-
    rogaviśeṣaḥ . tasya nidānapūrvvikāṃ saṃprāptimāha .
    “viruddhāhāraceṣṭasya mandāgnerniścalasya ca .
    snigdhaṃ bhuktavato hyannaṃ vyāyāmaṃ kurvvatastathā ..
    vāyunā prerito hyāmaḥ śleṣmasthānaṃ pradhāvati .
    tenātyarthamapakvo'sau dhamanībhiḥ prapadyate ..
    vātapittakaphairbhūyo dūṣitaḥ so'nnajo rasaḥ .
    srotāṃsyabhiṣyandayati nānāvarṇo'tipicchilaḥ ..
    janayatyagnidaurbbalyaṃ hṛdayasya ca gauravaṃ .
    vyādhīnāmāśrayo hyeṣa āmasaṃjño'tidāruṇaḥ ..
    viruddhāhāraceṣṭasya viruddhāhāraḥ kṣīramatsyādi .
    viruddhā ceṣṭā muktvā vyāyāmādi . tadyuktasya .
    niścalasya nirvvyāpārasya . “snigdhaṃ bhuktavato hyannaṃ
    vyāyāmaṃ kurvvataḥ” iti milito hetuḥ . śleṣma-
    sthānaṃ āmāśayasandhyādi . tena śleṣmasthānagatena
    atyarthaṃ apakvaḥ . pittasthānagamane tu pakvo'bha-
    viṣyadityabhiprāyaḥ . asau āmaḥ dhamanībhiḥ
    prapadyate dhamanomārgaiścalati . bhūyo dūṣitaḥ ati-
    śayena dūṣitaḥ . so'nnajo rasaḥ . āmaḥ sro-
    tāṃsi abhiṣyandayati saṃstabhya rasavahaśirāva-
    rodhaṃ kṛtvā srotāṃsi gurūṇi karoti . nānāvarṇaḥ
    vātādijanitavarṇabhedānnānāvarṇaḥ .. * .. āmasya
    lakṣaṇamāha .
    “ajīrṇāt yo raso jātaḥ sañcito hi krameṇa tai .
    āmasaṃjñāṃ sa labhate śirogātrarujākaraḥ” ..
    ajīrṇāt bhuktādajīrṇāt .. * .. āmavātasya sā-
    mānyalakṣaṇamāha .
    “yugapat kupitāvetau trikasandhipraveśakau .
    stabdhañca kurute gātramāmavātaḥ sa ucyate” ..
    etau vātakaphau . trikasandhipraveśakau vedanayeti
    boddhavyau .. * .. tantrāntare tasya lakṣaṇāntaramāha .
    “aṅgamardo'rucistṛṣṇāsyālasyaṃ gauravaṃ jvaraḥ .
    apākaḥ śūlatāṅgānāṃ āmavātasya lakṣaṇam” .. * ..
    asyaivātivṛddhasya lakṣaṇamāha .
    “sa kaṣṭaḥ sarvvarogāṇāṃ yadā prakupito bhavet .
    hastapādaśirogulphatrikajānūrusandhiṣu ..
    karoti sarujaṃ śothaṃ yatra doṣaḥ prapadyate .
    sa deśo rujyate'tyarthaṃ vyābiddha iva vṛścikaiḥ ..
    janayet so'gnidaurbbalyaṃ prasekārucigauravam .
    utsāhahāniṃ vairasyaṃ dāhañca bahumūtratāṃ ..
    kukṣau kaṭhinatāṃ śūlaṃ tathā nidrāviparyyayaṃ .
    tṛṭchadiśramamūrcchāśca hṛdgrahaṃ viḍavibaddhatāṃ ..
    jāḍyāntrakūjamānāhaṃ kaṣṭāṃścānyānupadravān” .
    yadā prakupito bhavet prakarṣeṇa kupitaḥ syāttadā
    vakṣyamāṇānupadravān karoti . tānāha hastetyādi .
    yatra doṣaḥ duṣṭa āmaḥ pradyate gacchati . jāḍyaṃ
    akarmmaṇyatyaṃ . anyānupadravān kalāyakhañjatvādīn
    .. * .. tasyaiva viśiṣṭāni lakṣaṇānyāha .
    “pittāddāhaṃ sarāgañca saśūlaṃ pavanātmakaṃ .
    stimitaṃ gurukaṇḍūkaṃ kaphajuṣṭaṃ tamādiśet” ..
    gurukaṇḍūkaṃ bahukaṇḍūkam .. * .. tasyāsādhyatvādi-
    kamāha .
    “ekadoṣānugaḥ sādhyo dvidoṣo yāpya ucyate .
    sarvvadehacaraḥ śothaḥ sakaṣṭaḥ sānnipatikaḥ” .. * ..
    atha āmavātasya cicitsā .
    “laṅghanaṃ svedanaṃ tiktaṃ dīpanāni kaṭūni ca .
    recanaṃ srehanamapi vastayaścāmamārute ..
    rūkṣasvedo vidhātavyo vālukāpuṭakairiha .
    upanāhāśca karttavyāste'pi snehavivarjitā .. * ..
    vāstūkamatra vṛntākaṃ paṭolaṃ kāravellakaṃ .
    koradūṣā yavāḥ pathyāḥ ṣaṣṭikāḥ śālayo'navāḥ” ..
    anavāḥ purāṇāḥ .
    “lāvakānāṃ tathā māṃsaṃ hitaṃ takreṇa saṃskṛtaṃ .
    hitaśca yūṣaḥ kaulatthaḥ kalāyaścaṇaksya ca” .. * ..
    “citrakaṃ kaṭukā pathyā nāgarātiviṣāmṛtāḥ .
    cūrṇitāḥ koṣṇatoyena pibedāmānilāpahāḥ . 1 .
    śaṭī śuṇṭhī śivāsogrā devāhvātiviṣāmṛtāḥ .
    kvathitāḥ prapivedāmavātī rūkṣañca bhojayet ..
    devāhvā devadāru . 2 .
    āmavātagajendrasya śarīravanacāriṇaḥ .
    ekaeva nihantāyameraṇḍasnehakeśarī . 3 .
    eraṇḍasnehayuktāṃ harītakīṃ bhakṣayedvidhivat .
    āmānilārttiyukto yukto vṛddhyā ca gṛdhrasyā . 4 .
    śvetaṃ punarnavāmūlaṃ tena tailaṃ prasādhayet .
    āmavātarujaṃ hanti pādābhyañjanamarddanāt . 5 .
    āragvadhasya patrāṇi bhṛṣṭāni kaṭutailataḥ .
    āmavātapraśāntyarthaṃ khādedbhaktāvṛtāni ca . 6 .
    śuṇṭhīgokṣurakakvāthaḥ prātaḥ prātarniṣevitaḥ .
    āmavāte kaṭīśūle pācanaṃ rukpraṇāśanaṃ . 7 .
    kaṭīśūle pibettailaṃ eraṇḍaphalasambhavaṃ .
    mahauṣadhaguḍacyośca kvāthaṃ māgadhikāyutaṃ ..
    viśodhyairaṇḍavījāni piṣṭvā kṣīre vipācayet .
    tatpāyasaṃ kaṭīśūle gṛdhrasyāṃ paramauṣadhaṃ . 8 .
    rāsnā vātārimūlañca vāsakaḥ sadurālabhaḥ .
    śaṭīdārubalāmustanāgarātiviṣābhayāḥ ..
    śvadaṃṣṭrāvyādhighātaśca miṣidhānyaṃ punarṇavā .
    aśvagandhāmṛtā kṛṣṇā vṛddhadāraḥ śatāvarī ..
    vacā sahacaraścaiva cavikā vṛhatīdvayaṃ .
    samabhāgāni sarvvāṇi rāsnātra triguṇā matā ..
    pibet kaṣāyameteṣāmaṣṭabhāgāvaśeṣitaṃ .
    kṣiptvā nāgaracūrṇañca prakṣepo'tra yathāmalaṃ ..
    sarvveṣu vātarogeṣu sāmeṣu tu viśeṣataḥ .
    pakṣāghāte'rdite kampe kubje sandhigate'nile ..
    jānujaṅghāsthipīḍāsu gṛdhrasyāñca hanugrahe .
    urustambhe vātarakte visūcyāṃ kroṣṭuśīrṣake ..
    hṛdāmaye ca durnāmni yoniśukrāmayeṣu ca .
    puṃsāṃ meḍhragate vāte strīṇāṃ bandhyāmaye tathā ..
    yoṣitāṃ garbhadaṃ mukhyaṃ nāstyasmāt paramauṣadhaṃ .
    mahārāsnādikaḥ kvātho vedhasāyaṃ vinirmmitaḥ” .
    mahārāsnādikvathaḥ . 9 . “ajamodāmarica-
    pippalīviḍaṅgasuradārucitrakaśatāhvāḥ . saindhava-
    māgadhimūlaṃ bhāgā navakasya palikāḥ syuḥ .. śuṇṭhī
    daśapalikā syāt palāni tāvanti vṛddhadārasya .
    abhayā palāni pañca ślakṣṇaṃ cūrṇaṃ vidhāpayedeṣāṃ ..
    samaguḍavaṭakānadataścūrṇaṃ vā koṣṇavāriṇā pibataḥ .
    naśyantyāmānilajāḥ sarvve rogāḥ sudāruṇāḥ śīghraṃ ..
    ānāhaśūlatūnī pratitūnī gṛdhrasī gulmaḥ . kaṭi-
    pṛṣṭhapariṣphuṭanaṃ sphuṭanaṃ caivāsthijaṅghayostīvraṃ ..
    śvayathustathāṅgasandhiṣu ye cānye'pyāmavātajā rogāḥ
    sarvve prayānti śāntiṃ tamaiva sūryyāṃśuvidhvastaṃ ..
    ajamodādicūrṇamodakaḥ . 10 .
    “āmavāte hito'tīva pathyādirguggulurmataḥ” .
    tathaiva yogarājākhyaścarakādicikitsakaiḥ . 11 .
    nāgarasya palānyaṣṭau ghṛtasya kuḍavaṃ tathā .
    kṣīrāḍhakasamāyuktaṃ khaṇḍasyārddhaśataṃ palaṃ ..
    vyoṣatrijātakadravyāt pratyekañca palaṃ palaṃ .
    niḥkṣipeccūrṇitaṃ tatra khādedagnibalaṃ yathā ..
    āmavātapraśamanaṃ dhātupuṣṭikaraṃ paraṃ .
    balyamāyuṣyamojasyaṃ balīpalitanāśanaṃ” ..
    śuṇṭhīkhaṇḍaḥ . 12 .
    “methikāyāḥ palānyaṣṭau śuṇṭhyā aṣṭa palāni ca .
    tayoścūrṇaṃ paṭe pūtaṃ dugdhe mṛdvagninā pacet ..
    dugdhāḍhakayuge gavyaṃ ghṛtamaṣṭapalaṃ kṣipet .
    tattāvatsupacet yāvat bhavedatighanaṃ payaḥ ..
    punaḥ pacet śanaistatra dattvāḍhakamitāṃ sitāṃ .
    tataḥ prāke suvijñāte jvalanādavatārayet ..
    maricaṃ pippalī śuṇṭhī kaṇāmūlaṃ sacitrakaṃ .
    yavānī jīrako dhānyaṃ kāravī śatapuṣpikā ..
    jātīphalaṃ śaṭītvak ca patrakaṃ bhadramustakaṃ .
    gṛhṇīyāt palameteṣāṃ sarvveṣāñca pṛthak pṛthak ..
    ṣaḍakṣaṃ nāgaraṃ tatra maricaṃ ca ṣaḍakṣakaṃ .
    eṣāṃ cūrṇaṃ parikṣipya sarvvaṃ saṃmiśrya rakṣayet ..
    etattu bheṣajaṃ proktaṃ methikāpākasaṃjñakaṃ .
    bhakṣayet palamātraṃ tat yathā cāgnibalaṃ tathā ..
    āmavātaṃ nihantyetat sarvvāṃśca pavanāmayān .
    jvarāṃśca viṣamān hanti pāṇḍurogaṃ sakāmalaṃ ..
    hantyunmādamapasmāraṃ pramehān vātaśoṇitaṃ .
    amlapittaṃ śītapittaṃ śiraḥpīḍāṃ dṛgāmayaṃ ..
    padaraṃ sūtikārogaṃ hanyādetanna saṃśayaḥ .
    vapuṣaḥ puṣṭikṛdbalyaṃ vīryyavṛddhikaraṃ paraṃ” ..
    methikāpākaḥ . 13 .
    “raso rasonasya picupramāṇaḥ
    kṣipecca tatrākṣamitaṃ ghṛtaṃ goḥ .
    pibeṭubhe tena dahatyavaśyaṃ
    śikhīva tūlaṃ hi mahāmavātaṃ” ..
    sāmānyavātavyādhicikitsāyāṃ hi likhitaṃ rasī-
    nāṣṭakamāmavāte atiguṇadaṃ . 14 .
    “saindhavaṃ śreyasī rāsnā śatapuṣpā yavānikā .
    svarjikā maricaṃ kuṣṭhaṃ śuṇṭhī sauvarccalaṃ viḍaṃ ..
    vacājamodā jaraṇaḥ pauṣkaraṃ madhuraṃ kaṇā .
    etānyarddhapalāṃśāni sūkṣmakalkāni kārayet ..
    prasthameraṇḍatelasya prastho'mbu śatapuṣpajaṃ .
    kāñjikaṃ dviguṇaṃ dattvā mastu ca dviguṇaṃ tathā ..
    etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ śanairmṛdvagninā pacet .
    siddhametat prayoktavyamāmavātaharaṃ paraṃ ..
    pāne cāmbhañjane vastau kurute'gnibalaṃ bhṛśaṃ .
    vātārtte vaṃkṣaṇe śūle kaṭījānūrusandhije ..
    tathā hṛtpārśvaje śūle śastaṃ śleṣmaṇi pīḍite .
    anyāṃścānilajān rogān nāśayatyāśu dehināṃ”
    vṛhatsaindhavādyaṃ tailaṃ . 15 .
    “dadhimatsyaguḍakṣīrapotakīmāṣapiṣṭakaṃ .
    varjayedāmavātārtto guḍamāṃsamanūpajaṃ” ..
    ityāmavātādhikāraḥ . iti bhāvaprakāśaḥ ..
    (ātreyauvāca .
    “lakṣaṇaṃ śṛṇu puttra ! tvaṃ samāsena vadāmyahaṃ .
    gurvvannāhārapuṣṭena mandāgneśca vyavāyinaḥ ..
    tarpitaiḥ kandaśākaistu āmovāyusamīritaḥ .
    śleṣmasthāne prapacyaiva jāyate bahuvedanaḥ ..
    āmātisāro vartteta sandhau śophaḥ prajāyate .
    jaḍatvañcaiva gātrāṇāṃ balāsapatanaṃ mukhe ..
    pṛṣṭhamanyātrikejātavedanārtto'pi sīdati .
    aṅgaṃ vaikalyamāyāti āmavāte bhiṣagvara” ! ..
    cikitsā yathā .. * ..
    “tasya no snehanaṃ kāryyaṃ pācanañca vidhīyate .
    āmaṃ saṃkṣayate prājñaiḥ caturdhā bhedalakṣaṇaiḥ” ..
    viṣṭambhyāmalakṣaṇaṃ yathā .. * ..
    “viṣṭambhī gulmakṛnmehī āmaḥ pakvāma eva ca .
    sarvvāṅgago bhaveccānyo vakṣye tasyāpi lakṣaṇaṃ ..
    viṣṭambho guru cādhmānaṃ vastiśūlañca jāyate .
    tasyāpi pācanaṃ kāryyaṃ snehanañcaiva kārayet” ..
    gulmaśaṅkyāmalakṣaṇaṃ yathā .. * ..
    “jaṭharaṃ garjjate yasya gulmavat paripīḍyate .
    kaṭīdeśe jaḍatvañca āmagulmābhiśaṅkitaḥ ..
    tasyādau laṅghanāni syurjñātvā dehabalābalaṃ .
    pācanaṃ naiva karttavyaṃ gulmapāke vimūrcchati ..
    pācite cāpi gulmāme tadāśu maraṇaṃ dhruvam” .
    snehyāmalakṣaṇaṃ yathā .. * ..
    “yasya ca snigdhatā gātre jāḍyaṃ mandāgniko valī .
    snehāmo vijalo yasya snehīvāmaḥ prakīrttitaḥ ..
    tasya no snehanaṃ kāryyañcopavāsañca kārayet .
    pācanañcaiva karttavyamāmañcaivātisārayet” .
    āmasya lakṣaṇaṃ yathā .. * ..
    “yasya śophānanaṃ jāḍyaṃ tathā caiva ghanodaraṃ .
    arucyāmātisāraśca sacāsādhyo vijānatā ..
    pratyākhyeyā kriyā kāryyā jīvitasyāpi saṃśaye .
    pācanaṃ pācitaṃ jñātvā tasmāccūrṇāni dāpayet” .
    cikitsā yathā .. * ..
    “āmavāte kaṇāyuktaṃ daśamūlījalaṃ pibet .
    guḍūcī nāgaraṃ pathyā cūrṇametadguḍānvitaṃ ..
    dhānyanāgararājāmladevadāruvacābhayāḥ .
    pācanañcāmavāte ca śreṣṭhametatsukhāvahaṃ” ..)