āmavātaḥ
See also
āmavāta.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 181.
āmavātaḥ , puṃ, (āmo'pākahetuḥ vātaḥ .) svanāmakhyāta-
rogaviśeṣaḥ . tasya nidānapūrvvikāṃ saṃprāptimāha .
“viruddhāhāraceṣṭasya mandāgnerniścalasya ca .
snigdhaṃ bhuktavato hyannaṃ vyāyāmaṃ kurvvatastathā ..
vāyunā prerito hyāmaḥ śleṣmasthānaṃ pradhāvati .
tenātyarthamapakvo'sau dhamanībhiḥ prapadyate ..
vātapittakaphairbhūyo dūṣitaḥ so'nnajo rasaḥ .
srotāṃsyabhiṣyandayati nānāvarṇo'tipicchilaḥ ..
janayatyagnidaurbbalyaṃ hṛdayasya ca gauravaṃ .
vyādhīnāmāśrayo hyeṣa āmasaṃjño'tidāruṇaḥ ..
viruddhāhāraceṣṭasya viruddhāhāraḥ kṣīramatsyādi .
viruddhā ceṣṭā muktvā vyāyāmādi . tadyuktasya .
niścalasya nirvvyāpārasya . “snigdhaṃ bhuktavato hyannaṃ
vyāyāmaṃ kurvvataḥ” iti milito hetuḥ . śleṣma-
sthānaṃ āmāśayasandhyādi . tena śleṣmasthānagatena
atyarthaṃ apakvaḥ . pittasthānagamane tu pakvo'bha-
viṣyadityabhiprāyaḥ . asau āmaḥ dhamanībhiḥ
prapadyate dhamanomārgaiścalati . bhūyo dūṣitaḥ ati-
śayena dūṣitaḥ . so'nnajo rasaḥ . āmaḥ sro-
tāṃsi abhiṣyandayati saṃstabhya rasavahaśirāva-
rodhaṃ kṛtvā srotāṃsi gurūṇi karoti . nānāvarṇaḥ
vātādijanitavarṇabhedānnānāvarṇaḥ .. * .. āmasya
lakṣaṇamāha .
“ajīrṇāt yo raso jātaḥ sañcito hi krameṇa tai .
āmasaṃjñāṃ sa labhate śirogātrarujākaraḥ” ..
ajīrṇāt bhuktādajīrṇāt .. * .. āmavātasya sā-
mānyalakṣaṇamāha .
“yugapat kupitāvetau trikasandhipraveśakau .
stabdhañca kurute gātramāmavātaḥ sa ucyate” ..
etau vātakaphau . trikasandhipraveśakau vedanayeti
boddhavyau .. * .. tantrāntare tasya lakṣaṇāntaramāha .
“aṅgamardo'rucistṛṣṇāsyālasyaṃ gauravaṃ jvaraḥ .
apākaḥ śūlatāṅgānāṃ āmavātasya lakṣaṇam” .. * ..
asyaivātivṛddhasya lakṣaṇamāha .
“sa kaṣṭaḥ sarvvarogāṇāṃ yadā prakupito bhavet .
hastapādaśirogulphatrikajānūrusandhiṣu ..
karoti sarujaṃ śothaṃ yatra doṣaḥ prapadyate .
sa deśo rujyate'tyarthaṃ vyābiddha iva vṛścikaiḥ ..
janayet so'gnidaurbbalyaṃ prasekārucigauravam .
utsāhahāniṃ vairasyaṃ dāhañca bahumūtratāṃ ..
kukṣau kaṭhinatāṃ śūlaṃ tathā nidrāviparyyayaṃ .
tṛṭchadiśramamūrcchāśca hṛdgrahaṃ viḍavibaddhatāṃ ..
jāḍyāntrakūjamānāhaṃ kaṣṭāṃścānyānupadravān” .
yadā prakupito bhavet prakarṣeṇa kupitaḥ syāttadā
vakṣyamāṇānupadravān karoti . tānāha hastetyādi .
yatra doṣaḥ duṣṭa āmaḥ pradyate gacchati . jāḍyaṃ
akarmmaṇyatyaṃ . anyānupadravān kalāyakhañjatvādīn
.. * .. tasyaiva viśiṣṭāni lakṣaṇānyāha .
“pittāddāhaṃ sarāgañca saśūlaṃ pavanātmakaṃ .
stimitaṃ gurukaṇḍūkaṃ kaphajuṣṭaṃ tamādiśet” ..
gurukaṇḍūkaṃ bahukaṇḍūkam .. * .. tasyāsādhyatvādi-
kamāha .
“ekadoṣānugaḥ sādhyo dvidoṣo yāpya ucyate .
sarvvadehacaraḥ śothaḥ sakaṣṭaḥ sānnipatikaḥ” .. * ..
atha āmavātasya cicitsā .
“laṅghanaṃ svedanaṃ tiktaṃ dīpanāni kaṭūni ca .
recanaṃ srehanamapi vastayaścāmamārute ..
rūkṣasvedo vidhātavyo vālukāpuṭakairiha .
upanāhāśca karttavyāste'pi snehavivarjitā .. * ..
vāstūkamatra vṛntākaṃ paṭolaṃ kāravellakaṃ .
koradūṣā yavāḥ pathyāḥ ṣaṣṭikāḥ śālayo'navāḥ” ..
anavāḥ purāṇāḥ .
“lāvakānāṃ tathā māṃsaṃ hitaṃ takreṇa saṃskṛtaṃ .
hitaśca yūṣaḥ kaulatthaḥ kalāyaścaṇaksya ca” .. * ..
“citrakaṃ kaṭukā pathyā nāgarātiviṣāmṛtāḥ .
cūrṇitāḥ koṣṇatoyena pibedāmānilāpahāḥ . 1 .
śaṭī śuṇṭhī śivāsogrā devāhvātiviṣāmṛtāḥ .
kvathitāḥ prapivedāmavātī rūkṣañca bhojayet ..
devāhvā devadāru . 2 .
āmavātagajendrasya śarīravanacāriṇaḥ .
ekaeva nihantāyameraṇḍasnehakeśarī . 3 .
eraṇḍasnehayuktāṃ harītakīṃ bhakṣayedvidhivat .
āmānilārttiyukto yukto vṛddhyā ca gṛdhrasyā . 4 .
śvetaṃ punarnavāmūlaṃ tena tailaṃ prasādhayet .
āmavātarujaṃ hanti pādābhyañjanamarddanāt . 5 .
āragvadhasya patrāṇi bhṛṣṭāni kaṭutailataḥ .
āmavātapraśāntyarthaṃ khādedbhaktāvṛtāni ca . 6 .
śuṇṭhīgokṣurakakvāthaḥ prātaḥ prātarniṣevitaḥ .
āmavāte kaṭīśūle pācanaṃ rukpraṇāśanaṃ . 7 .
kaṭīśūle pibettailaṃ eraṇḍaphalasambhavaṃ .
mahauṣadhaguḍacyośca kvāthaṃ māgadhikāyutaṃ ..
viśodhyairaṇḍavījāni piṣṭvā kṣīre vipācayet .
tatpāyasaṃ kaṭīśūle gṛdhrasyāṃ paramauṣadhaṃ . 8 .
rāsnā vātārimūlañca vāsakaḥ sadurālabhaḥ .
śaṭīdārubalāmustanāgarātiviṣābhayāḥ ..
śvadaṃṣṭrāvyādhighātaśca miṣidhānyaṃ punarṇavā .
aśvagandhāmṛtā kṛṣṇā vṛddhadāraḥ śatāvarī ..
vacā sahacaraścaiva cavikā vṛhatīdvayaṃ .
samabhāgāni sarvvāṇi rāsnātra triguṇā matā ..
pibet kaṣāyameteṣāmaṣṭabhāgāvaśeṣitaṃ .
kṣiptvā nāgaracūrṇañca prakṣepo'tra yathāmalaṃ ..
sarvveṣu vātarogeṣu sāmeṣu tu viśeṣataḥ .
pakṣāghāte'rdite kampe kubje sandhigate'nile ..
jānujaṅghāsthipīḍāsu gṛdhrasyāñca hanugrahe .
urustambhe vātarakte visūcyāṃ kroṣṭuśīrṣake ..
hṛdāmaye ca durnāmni yoniśukrāmayeṣu ca .
puṃsāṃ meḍhragate vāte strīṇāṃ bandhyāmaye tathā ..
yoṣitāṃ garbhadaṃ mukhyaṃ nāstyasmāt paramauṣadhaṃ .
mahārāsnādikaḥ kvātho vedhasāyaṃ vinirmmitaḥ” .
mahārāsnādikvathaḥ . 9 . “ajamodāmarica-
pippalīviḍaṅgasuradārucitrakaśatāhvāḥ . saindhava-
māgadhimūlaṃ bhāgā navakasya palikāḥ syuḥ .. śuṇṭhī
daśapalikā syāt palāni tāvanti vṛddhadārasya .
abhayā palāni pañca ślakṣṇaṃ cūrṇaṃ vidhāpayedeṣāṃ ..
samaguḍavaṭakānadataścūrṇaṃ vā koṣṇavāriṇā pibataḥ .
naśyantyāmānilajāḥ sarvve rogāḥ sudāruṇāḥ śīghraṃ ..
ānāhaśūlatūnī pratitūnī gṛdhrasī gulmaḥ . kaṭi-
pṛṣṭhapariṣphuṭanaṃ sphuṭanaṃ caivāsthijaṅghayostīvraṃ ..
śvayathustathāṅgasandhiṣu ye cānye'pyāmavātajā rogāḥ
sarvve prayānti śāntiṃ tamaiva sūryyāṃśuvidhvastaṃ ..
ajamodādicūrṇamodakaḥ . 10 .
“āmavāte hito'tīva pathyādirguggulurmataḥ” .
tathaiva yogarājākhyaścarakādicikitsakaiḥ . 11 .
nāgarasya palānyaṣṭau ghṛtasya kuḍavaṃ tathā .
kṣīrāḍhakasamāyuktaṃ khaṇḍasyārddhaśataṃ palaṃ ..
vyoṣatrijātakadravyāt pratyekañca palaṃ palaṃ .
niḥkṣipeccūrṇitaṃ tatra khādedagnibalaṃ yathā ..
āmavātapraśamanaṃ dhātupuṣṭikaraṃ paraṃ .
balyamāyuṣyamojasyaṃ balīpalitanāśanaṃ” ..
śuṇṭhīkhaṇḍaḥ . 12 .
“methikāyāḥ palānyaṣṭau śuṇṭhyā aṣṭa palāni ca .
tayoścūrṇaṃ paṭe pūtaṃ dugdhe mṛdvagninā pacet ..
dugdhāḍhakayuge gavyaṃ ghṛtamaṣṭapalaṃ kṣipet .
tattāvatsupacet yāvat bhavedatighanaṃ payaḥ ..
punaḥ pacet śanaistatra dattvāḍhakamitāṃ sitāṃ .
tataḥ prāke suvijñāte jvalanādavatārayet ..
maricaṃ pippalī śuṇṭhī kaṇāmūlaṃ sacitrakaṃ .
yavānī jīrako dhānyaṃ kāravī śatapuṣpikā ..
jātīphalaṃ śaṭītvak ca patrakaṃ bhadramustakaṃ .
gṛhṇīyāt palameteṣāṃ sarvveṣāñca pṛthak pṛthak ..
ṣaḍakṣaṃ nāgaraṃ tatra maricaṃ ca ṣaḍakṣakaṃ .
eṣāṃ cūrṇaṃ parikṣipya sarvvaṃ saṃmiśrya rakṣayet ..
etattu bheṣajaṃ proktaṃ methikāpākasaṃjñakaṃ .
bhakṣayet palamātraṃ tat yathā cāgnibalaṃ tathā ..
āmavātaṃ nihantyetat sarvvāṃśca pavanāmayān .
jvarāṃśca viṣamān hanti pāṇḍurogaṃ sakāmalaṃ ..
hantyunmādamapasmāraṃ pramehān vātaśoṇitaṃ .
amlapittaṃ śītapittaṃ śiraḥpīḍāṃ dṛgāmayaṃ ..
padaraṃ sūtikārogaṃ hanyādetanna saṃśayaḥ .
vapuṣaḥ puṣṭikṛdbalyaṃ vīryyavṛddhikaraṃ paraṃ” ..
methikāpākaḥ . 13 .
“raso rasonasya picupramāṇaḥ
kṣipecca tatrākṣamitaṃ ghṛtaṃ goḥ .
pibeṭubhe tena dahatyavaśyaṃ
śikhīva tūlaṃ hi mahāmavātaṃ” ..
sāmānyavātavyādhicikitsāyāṃ hi likhitaṃ rasī-
nāṣṭakamāmavāte atiguṇadaṃ . 14 .
“saindhavaṃ śreyasī rāsnā śatapuṣpā yavānikā .
svarjikā maricaṃ kuṣṭhaṃ śuṇṭhī sauvarccalaṃ viḍaṃ ..
vacājamodā jaraṇaḥ pauṣkaraṃ madhuraṃ kaṇā .
etānyarddhapalāṃśāni sūkṣmakalkāni kārayet ..
prasthameraṇḍatelasya prastho'mbu śatapuṣpajaṃ .
kāñjikaṃ dviguṇaṃ dattvā mastu ca dviguṇaṃ tathā ..
etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ śanairmṛdvagninā pacet .
siddhametat prayoktavyamāmavātaharaṃ paraṃ ..
pāne cāmbhañjane vastau kurute'gnibalaṃ bhṛśaṃ .
vātārtte vaṃkṣaṇe śūle kaṭījānūrusandhije ..
tathā hṛtpārśvaje śūle śastaṃ śleṣmaṇi pīḍite .
anyāṃścānilajān rogān nāśayatyāśu dehināṃ”
vṛhatsaindhavādyaṃ tailaṃ . 15 .
“dadhimatsyaguḍakṣīrapotakīmāṣapiṣṭakaṃ .
varjayedāmavātārtto guḍamāṃsamanūpajaṃ” ..
ityāmavātādhikāraḥ . iti bhāvaprakāśaḥ ..
(ātreyauvāca .
“lakṣaṇaṃ śṛṇu puttra ! tvaṃ samāsena vadāmyahaṃ .
gurvvannāhārapuṣṭena mandāgneśca vyavāyinaḥ ..
tarpitaiḥ kandaśākaistu āmovāyusamīritaḥ .
śleṣmasthāne prapacyaiva jāyate bahuvedanaḥ ..
āmātisāro vartteta sandhau śophaḥ prajāyate .
jaḍatvañcaiva gātrāṇāṃ balāsapatanaṃ mukhe ..
pṛṣṭhamanyātrikejātavedanārtto'pi sīdati .
aṅgaṃ vaikalyamāyāti āmavāte bhiṣagvara” ! ..
cikitsā yathā .. * ..
“tasya no snehanaṃ kāryyaṃ pācanañca vidhīyate .
āmaṃ saṃkṣayate prājñaiḥ caturdhā bhedalakṣaṇaiḥ” ..
viṣṭambhyāmalakṣaṇaṃ yathā .. * ..
“viṣṭambhī gulmakṛnmehī āmaḥ pakvāma eva ca .
sarvvāṅgago bhaveccānyo vakṣye tasyāpi lakṣaṇaṃ ..
viṣṭambho guru cādhmānaṃ vastiśūlañca jāyate .
tasyāpi pācanaṃ kāryyaṃ snehanañcaiva kārayet” ..
gulmaśaṅkyāmalakṣaṇaṃ yathā .. * ..
“jaṭharaṃ garjjate yasya gulmavat paripīḍyate .
kaṭīdeśe jaḍatvañca āmagulmābhiśaṅkitaḥ ..
tasyādau laṅghanāni syurjñātvā dehabalābalaṃ .
pācanaṃ naiva karttavyaṃ gulmapāke vimūrcchati ..
pācite cāpi gulmāme tadāśu maraṇaṃ dhruvam” .
snehyāmalakṣaṇaṃ yathā .. * ..
“yasya ca snigdhatā gātre jāḍyaṃ mandāgniko valī .
snehāmo vijalo yasya snehīvāmaḥ prakīrttitaḥ ..
tasya no snehanaṃ kāryyañcopavāsañca kārayet .
pācanañcaiva karttavyamāmañcaivātisārayet” .
āmasya lakṣaṇaṃ yathā .. * ..
“yasya śophānanaṃ jāḍyaṃ tathā caiva ghanodaraṃ .
arucyāmātisāraśca sacāsādhyo vijānatā ..
pratyākhyeyā kriyā kāryyā jīvitasyāpi saṃśaye .
pācanaṃ pācitaṃ jñātvā tasmāccūrṇāni dāpayet” .
cikitsā yathā .. * ..
“āmavāte kaṇāyuktaṃ daśamūlījalaṃ pibet .
guḍūcī nāgaraṃ pathyā cūrṇametadguḍānvitaṃ ..
dhānyanāgararājāmladevadāruvacābhayāḥ .
pācanañcāmavāte ca śreṣṭhametatsukhāvahaṃ” ..)