• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āmalakī


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 1319, col. 3.
    āmalakī cf. RTL. 339; 568

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 69.
    āmalakī;
    harītakyabhayā pathyā dhātrī cāmalakī śivā .
    2.1.1.618

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 181.
    āmalakī , strī, (āṅ + mala + kkan + jāteriti
    ṅīṣ .) svanāmakhyātaphalavṛkṣaviśeṣaḥ . āmalā
    iti bhāṣā . tatparyyāyaḥ . tiṣyaphalā 2 amṛtā 3
    vayasthā 4 vayaḥsthā 5 kāyasthā 6 . ityamarasta-
    ṭṭīkā ca .. śrīphalā 7 dhātrikā 8 śivā 9
    śāntā 10 dhātrī 11 amṛtaphalā 12 vṛṣyā 13
    vṛttaphalā 14 rocanī 15 . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
    karṣaphalā 16 tiṣyā 17 iti ratnamālā ..
    asyā guṇāḥ . harītakīguṇavadguṇatvaṃ . viśe-
    ṣeṇa śukrakāritvaṃ . śītavīryyatvaṃ . amlatvāt vāyu-
    nāśitvaṃ . śaityamādhuryyāt pittanāśitvaṃ . kaṣāya-
    rūkṣatvāt kaphanāśitvaṃ . sarvvaphalādhikaguṇatvaṃ .
    bhojanādyamadhyānte prāśastyaṃ . niratyayatvaṃ . doṣa-
    haratvañca .. asya majjaguṇāḥ . tṛṣṇācchardikapha-
    vāyunāśitvaṃ . laghutvaṃ . kaṣāyatvaṃ . balakāritvañca .
    iti rājavallabhaḥ .. api ca . laghutvaṃ . dāhavami-
    mehaśoṣanāśitvaṃ . rasāyanatvaṃ . kaṭutvaṃ . ruci-
    karatvaṃ . raktadoṣanāśitvaṃ . śramavibandhādhmāna-
    viṣṭambhadoṣapraśamanakāritvañca . asya majjano
    vibhītakamajjavadguṇatvañca . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
    (asyā nāmāni guṇāśca .
    “triṣvāmalakamākhyātaṃ dhātrī tiṣyaphalāmṛtā .
    harītakīsamañjātrīphalaṃ kintu viśeṣataḥ ..
    raktapittapramehaghnaṃ paraṃ vṛṣyaṃ rasāyanam .
    hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryyaśaityataḥ ..
    kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalaṃ dhātryāstridoṣajit .
    yasya yasya phalasyeha vīryyaṃ bhavati yādṛśaṃ ..
    tasya tasyaiva vīryyeṇa majjānamapi nirddiśet” .
    iti bhāvaprakāśaḥ ..
    “tān guṇāṃstāni karmmāṇi vidyādāmalakīṣvapi .
    yānyuktāni harītakyāṃ vīryyasya tu viparyyayaḥ” .
    iti dharakaḥ ..)
    tacchuṣkaphalaguṇāḥ . kaphapittanāśitvaṃ . amlatvaṃ .
    svādudravyadvārā pāke pittanāśitvañca . iti rāja-
    vallabhaḥ .. tasyā utpattiryathā . sakhyāvūcatuḥ .
    “uktastvayā maheśāni tulasīvilvasambhavaḥ .
    anayostulya ekaḥ kaḥ śivaviṣṇupriyastaruḥ ..
    tadāvāṃ śrotumicchāvaḥ śivasundari kathyatāṃ” .
    devyuvāca .
    “asti vilvatulasītarutulyaḥ
    puṇya eka uta viṣṇuśivārhaḥ .
    nāmato'malaka ityapi sakhyau
    ropitaḥ kamalayātha mayāpi ..
    kadācit devayātrāyāṃ prabhāse puṇyatīrthake .
    sarvve devāḥ samāyātā dine puṇye ca kutracit ..
    tatrāhañca svayaṃ lakṣmīrekasthāne samāgate .
    tatrāvayormatirjātā śivaviṣṇuprapūjane ..
    ahaṃ śriyamavocañca sāmudri śṛṇu me matiṃ .
    svakalpitena dravyeṇa pūjaye'haṃ hariṃ prabhuṃ ..
    māmuvāca tato lakṣmīrgadgadākṣarabhāṣiṇī ..
    mamāpyevaṃ matirjātā tvamavocaḥ svayaṃ yathā .
    svakalpitena dravyeṇa pūjaye'haṃ trilocanaṃ” ..
    devyuvāca .
    “sajaye vijaye devi ! nāvevambhūtayostadā .
    nayaneṣu sujātāni amalāśrujalāni ca ..
    tāni nau nayanebhyaśca nipeturmuvi he sakhi ! .
    tato jātā drumāḥ pṛthvyāṃ catvāro vimalaprabhāḥ ..
    khyātā āmalakī nāmnā jātā kādamalādyataḥ .
    śyāmalacchadavṛndāste karvvūraskandhamūlakāḥ ..
    śirāgrathitapatrālī patramālākapatrakā .
    vilvasya ca tulasyāśca ye guṇāḥ kathitāḥ sakhi ..
    te te guṇāḥ sarvvaeva āmalakyāṃ samāhitāḥ .
    patramālādalairasyāḥ śivaviṣṇu sureśvarau ..
    sarvvathā pūjitau syātāṃ sakhyau nāstyatra saṃśayaḥ .
    māghe māsi sitāyāṃ tāmekādaśyāṃ samudbhavāṃ ..
    śubhāmāmalakīṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvvadevatāḥ .
    ṛṣayaste saśiṣyāśca harṣamāpuḥ paraṃ tadā ..
    śivācyubasvarūpāñca dadṛśustuṣṭuvustadā” .. * ..
    asyā namaskāramantrādiḥ .
    “namāmyāmalakīṃ devīṃ patramālādyalaṅkṛtāṃ .
    śivaviṣṇupriyāṃ divyāṃ śrīmatīṃ sundaraprabhāṃ ..
    etena khalu mantreṇa sarvvā asyāḥ kriyā matāḥ .
    etāmuddiśya tīrthāni trīṇyuktāni manīṣibhiḥ ..
    vilvavṛkṣavadeveha pṛthivyāṃ karmmaṇāṃ sthale .
    siṣittustāmāmalakīṃ sarvvatīrthajalairdvijāḥ ..
    atha sarvvasurāṇāñca munīnāñca tadāgrataḥ .
    mayā saṃpūjitaḥ kṛṣṇaḥ śrīśca śambhumapūjayat ..
    tadā jayajayadhvāno babhūva kṣitimaṇḍale .
    ākāśe puṣpavṛṣṭiśca śaṅkhaśabdāśca puṣkalāḥ ..
    dṛṣṭvā hyāmalakī devī dadhārānandamuttamaṃ .
    tena dhātrīti nāmnāpi rājatyāmalakī śubhā ..
    namaskṛtya hyāmalakīṃ gatā devā dvijāstathā .
    brahmaviṣṇuśivāścāpi tatrādhiṣṭhānamāsthitāḥ ..
    jātā hyāmalakī devī paramānandadāyinī .
    mānyā sthāpyā ca pūjyā ca praṇantavyā sakhotviyaṃ” ..
    iti vṛhaddharmmapurāṇe āmalakīprādurbhāvaḥ 12
    adhyāyaḥ .. * .. ekādaśyāṃ tatra viṣṇuprītiryathā .
    “tuṣyatyāmalakairviṣṇurekādaśyāṃ viśeṣataḥ .
    śrīkāmaḥ sarvvadā srānaṃ kurvvītāmalakairnnaraḥ” ..
    iti gāruḍe 215 adhvāyaḥ ..