āmalakī
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 1319, col. 3.
āmalakī cf. RTL. 339; 568
Abhidhānaratnamālā of Halāyudha
☞
p. 69.
āmalakī;
harītakyabhayā pathyā dhātrī cāmalakī śivā .
2.1.1.618
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 181.
āmalakī , strī, (āṅ + mala + kkan + jāteriti
ṅīṣ .) svanāmakhyātaphalavṛkṣaviśeṣaḥ . āmalā
iti bhāṣā . tatparyyāyaḥ . tiṣyaphalā 2 amṛtā 3
vayasthā 4 vayaḥsthā 5 kāyasthā 6 . ityamarasta-
ṭṭīkā ca .. śrīphalā 7 dhātrikā 8 śivā 9
śāntā 10 dhātrī 11 amṛtaphalā 12 vṛṣyā 13
vṛttaphalā 14 rocanī 15 . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
karṣaphalā 16 tiṣyā 17 iti ratnamālā ..
asyā guṇāḥ . harītakīguṇavadguṇatvaṃ . viśe-
ṣeṇa śukrakāritvaṃ . śītavīryyatvaṃ . amlatvāt vāyu-
nāśitvaṃ . śaityamādhuryyāt pittanāśitvaṃ . kaṣāya-
rūkṣatvāt kaphanāśitvaṃ . sarvvaphalādhikaguṇatvaṃ .
bhojanādyamadhyānte prāśastyaṃ . niratyayatvaṃ . doṣa-
haratvañca .. asya majjaguṇāḥ . tṛṣṇācchardikapha-
vāyunāśitvaṃ . laghutvaṃ . kaṣāyatvaṃ . balakāritvañca .
iti rājavallabhaḥ .. api ca . laghutvaṃ . dāhavami-
mehaśoṣanāśitvaṃ . rasāyanatvaṃ . kaṭutvaṃ . ruci-
karatvaṃ . raktadoṣanāśitvaṃ . śramavibandhādhmāna-
viṣṭambhadoṣapraśamanakāritvañca . asya majjano
vibhītakamajjavadguṇatvañca . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
(asyā nāmāni guṇāśca .
“triṣvāmalakamākhyātaṃ dhātrī tiṣyaphalāmṛtā .
harītakīsamañjātrīphalaṃ kintu viśeṣataḥ ..
raktapittapramehaghnaṃ paraṃ vṛṣyaṃ rasāyanam .
hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryyaśaityataḥ ..
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalaṃ dhātryāstridoṣajit .
yasya yasya phalasyeha vīryyaṃ bhavati yādṛśaṃ ..
tasya tasyaiva vīryyeṇa majjānamapi nirddiśet” .
iti bhāvaprakāśaḥ ..
“tān guṇāṃstāni karmmāṇi vidyādāmalakīṣvapi .
yānyuktāni harītakyāṃ vīryyasya tu viparyyayaḥ” .
iti dharakaḥ ..)
tacchuṣkaphalaguṇāḥ . kaphapittanāśitvaṃ . amlatvaṃ .
svādudravyadvārā pāke pittanāśitvañca . iti rāja-
vallabhaḥ .. tasyā utpattiryathā . sakhyāvūcatuḥ .
“uktastvayā maheśāni tulasīvilvasambhavaḥ .
anayostulya ekaḥ kaḥ śivaviṣṇupriyastaruḥ ..
tadāvāṃ śrotumicchāvaḥ śivasundari kathyatāṃ” .
devyuvāca .
“asti vilvatulasītarutulyaḥ
puṇya eka uta viṣṇuśivārhaḥ .
nāmato'malaka ityapi sakhyau
ropitaḥ kamalayātha mayāpi ..
kadācit devayātrāyāṃ prabhāse puṇyatīrthake .
sarvve devāḥ samāyātā dine puṇye ca kutracit ..
tatrāhañca svayaṃ lakṣmīrekasthāne samāgate .
tatrāvayormatirjātā śivaviṣṇuprapūjane ..
ahaṃ śriyamavocañca sāmudri śṛṇu me matiṃ .
svakalpitena dravyeṇa pūjaye'haṃ hariṃ prabhuṃ ..
māmuvāca tato lakṣmīrgadgadākṣarabhāṣiṇī ..
mamāpyevaṃ matirjātā tvamavocaḥ svayaṃ yathā .
svakalpitena dravyeṇa pūjaye'haṃ trilocanaṃ” ..
devyuvāca .
“sajaye vijaye devi ! nāvevambhūtayostadā .
nayaneṣu sujātāni amalāśrujalāni ca ..
tāni nau nayanebhyaśca nipeturmuvi he sakhi ! .
tato jātā drumāḥ pṛthvyāṃ catvāro vimalaprabhāḥ ..
khyātā āmalakī nāmnā jātā kādamalādyataḥ .
śyāmalacchadavṛndāste karvvūraskandhamūlakāḥ ..
śirāgrathitapatrālī patramālākapatrakā .
vilvasya ca tulasyāśca ye guṇāḥ kathitāḥ sakhi ..
te te guṇāḥ sarvvaeva āmalakyāṃ samāhitāḥ .
patramālādalairasyāḥ śivaviṣṇu sureśvarau ..
sarvvathā pūjitau syātāṃ sakhyau nāstyatra saṃśayaḥ .
māghe māsi sitāyāṃ tāmekādaśyāṃ samudbhavāṃ ..
śubhāmāmalakīṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvvadevatāḥ .
ṛṣayaste saśiṣyāśca harṣamāpuḥ paraṃ tadā ..
śivācyubasvarūpāñca dadṛśustuṣṭuvustadā” .. * ..
asyā namaskāramantrādiḥ .
“namāmyāmalakīṃ devīṃ patramālādyalaṅkṛtāṃ .
śivaviṣṇupriyāṃ divyāṃ śrīmatīṃ sundaraprabhāṃ ..
etena khalu mantreṇa sarvvā asyāḥ kriyā matāḥ .
etāmuddiśya tīrthāni trīṇyuktāni manīṣibhiḥ ..
vilvavṛkṣavadeveha pṛthivyāṃ karmmaṇāṃ sthale .
siṣittustāmāmalakīṃ sarvvatīrthajalairdvijāḥ ..
atha sarvvasurāṇāñca munīnāñca tadāgrataḥ .
mayā saṃpūjitaḥ kṛṣṇaḥ śrīśca śambhumapūjayat ..
tadā jayajayadhvāno babhūva kṣitimaṇḍale .
ākāśe puṣpavṛṣṭiśca śaṅkhaśabdāśca puṣkalāḥ ..
dṛṣṭvā hyāmalakī devī dadhārānandamuttamaṃ .
tena dhātrīti nāmnāpi rājatyāmalakī śubhā ..
namaskṛtya hyāmalakīṃ gatā devā dvijāstathā .
brahmaviṣṇuśivāścāpi tatrādhiṣṭhānamāsthitāḥ ..
jātā hyāmalakī devī paramānandadāyinī .
mānyā sthāpyā ca pūjyā ca praṇantavyā sakhotviyaṃ” ..
iti vṛhaddharmmapurāṇe āmalakīprādurbhāvaḥ 12
adhyāyaḥ .. * .. ekādaśyāṃ tatra viṣṇuprītiryathā .
“tuṣyatyāmalakairviṣṇurekādaśyāṃ viśeṣataḥ .
śrīkāmaḥ sarvvadā srānaṃ kurvvītāmalakairnnaraḥ” ..
iti gāruḍe 215 adhvāyaḥ ..