• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āmāśaya

    See also āmāśayaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 116.
    āmāśaya m. (-yaḥ) The stomach.

    E. āma hardness of the faeces, &c. and āśaya a station.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 94, col. 1.
    āmā_śaya (yaḥ) 1. m. The stomach.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 146, col. 2.
    āmāśaya m. the receptacle of the undigested food, the upper part of the belly as far as the navel, stomach, MBh.; Yājñ.; Suśr.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 95, col. 2.
    āmāśaya

    m. (-yaḥ) The stomach.

    E. āma hardness of the fæces, &c. and
    āśaya a station.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 77, col. 1.
    āmāśaya āmāśaya m. (āma-ā-śī) milieu du ventre, siége de la maladie appelée āma.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 670.
    āmāśaya (1. āma + āśaya) m. der Ort der rohen Speisen und Säfte, so heist der obere Theil des Leibes bis zum Nabel: pakvāśayastvadho nābhyāmūrdhvamāmāśayaḥ sthitaḥ MBH. 3, 13973. pakvāmāśayormadhye sirāprabhavā nābhirnāma SUŚR. 1, 349, 13. 48, 20. 77, 14. 89, 13. 190, 12. 2, 18, 14. 201, 19. YĀJÑ. 3, 95.

    — Vgl. pakvādhāna .

    ☞ vol. 5, p. 1112.
    āmāśaya nach WISE 66. 328 geradezu Magen. Z. 3 lies pakvāmāśayayo°; Z. 4 ist 190, 12 nach 2, 18, 14 zu stellen.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 180, col. 1.
    āmāśaya m. Magen.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 765, col. 1.
    āmāśaya pu0 āmasyāpakvānnasyāśayaḥ . dehamadhyasthe nā-
    bherurddhasthāne bhuktāpakvānnādisthāne . āśayāhi dehasthāḥ
    sapta suśrute darśitā yathā “āśayastu vātāśayaḥ pittāśayaḥ
    śleṣmāśayo raktāśaya āmāśayaḥ pakvāśayaḥ mūtrāśayaḥ
    strīṇāṃ garbhāśayo'ṣṭama iti āmāśayasthānaeva doṣarūpa
    śleṣmasthānaṃ yathoktaṃ suśru0 . “doṣasthānānyata ūrddhaṃ vakṣyāmaḥ
    tatra samāsena vātaḥśroṇigudasaṃśrayaḥ . śroṇigudayoruparyyā-
    nābhi pakvāśayaḥ pakvāśayamadhyaṃ pittasya . āmāśayaḥ
    śleṣmaṇaḥ . tacca sthānaṃ nirṇṇītaṃ bhāvapra0 yathā “agnivega-
    vahaḥ prāṇogudāntre pratihanyate . sa ūrddhvamāgamya punaḥ samu-
    tkṣipati pāvakam . pakvāśayastvadhonābhyāmūrddhamāmāśayaḥ
    sthitaḥ . nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ nityaṃ pratiṣṭhitāḥ”
    carake tu “nābhisthānottaraṃ jantorāhurāmāśayaṃ budhāḥ”
    iti atra viśeṣamāha “uroraktāśayastasmādadhaḥśleṣmāśayaḥ
    smṛtaḥ . āmāśayastu tadadhastadadho'nnāśayomataḥ” iti
    apakvāśaya prasaṅgāt āhārapākaprakārastāvaducyate
    bhāvaprakāśe suśrutaḥ “yo vāyuḥ prāṇanāmāsau mukhaṃ
    gacchati dehadhṛk so'ntaḥpraveśya gacchettaṃ prāṇaścāthāvala-
    mbate” iti tamāhāramāmāśayasthaḥ kledananāmā kaphaḥ kleda-
    yati kledanāt saṃhatiṃ bhinatti ca uktaṃ ca suśrute “sa
    āhāraḥṣaḍraso'pyāmāśaye mādhuryyaṃ labhate āmāśayasthasya
    madhurasya kaphasya yogāt uktaṃ ca śleṣmasvarūpaṃ “śleṣmā śveto-
    guruḥsnigdhaḥ picchilaḥ śītalastathā . tamoguṇādhikaḥ svā-
    durvidagdholavaṇo bhavet . phenabhāvaṃ ca labhate jaṭharānala-
    tejasā” . ata āha vāgbhaṭaḥ “saṃdhukṣitaḥ samānena paca-
    tyāmāśayasthitam . audaryyo'gnirthathā bāhyaḥ sthālīsthaṃ
    toyataṇḍulamiti” prāṇavāyunā preritastataḥ kiñciccalitaḥ
    pācakākhyapittoṣmaṇeṣatpakvo bhavati uktaṃ ca “atha pācakapi-
    ttena vidagdhaścāmlatāṃ vrajediti” pācakapittena pācakapitta
    syoṣmaṇā tataḥ evāhāronāmimaṇḍalādhiṣṭhānena samānanāmnā
    vāyunā preritograhaṇīṃ prati yāti uktaṃ ca . “tataḥsamānama-
    rutā grahaṇīmabhidhāvati” . grahaṇīlakṣaṇamāha “ṣaṣṭhī pitta-
    dharā nāma yā kalā parikīrttitā . āmapakvāśayāntaḥsthā
    grahaṇī sābhidhīyate” pittadharā pācakākhyaṃ pittaṃ yadagnya-
    dhiṣṭhānaṃ taddhārayati tatra grahaṇyāmāmāśayapakvāśaya
    madhyavarttipācakākhyapittādhiṣṭhānenāgnināhāraḥ pacyate
    sa kaṭuśca bhavati tathā ca “grahaṇyāṃ pacyate koṣṭhavahninā
    jāyate kaṭuriti” . ayamarthaḥ āhārograhaṇyāṃ koṣṭhavahni-
    nā grahaṇīsthitapācakapittasthe na ca vahninā pacyate
    pacyamānaḥ sa grahaṇīsthitasya kaṭurasasya pittayogātkaṭurbhavati
    etadāhārapāke viśepamāha śarīraṃ pāñcabhautikaṃ tatra
    pañcasu bhūteṣu pañcāgnayastiṣṭhanti uktaṃ ca carake “bhaumāpyā-
    gneyavāyavyāḥ pañcopmāṇaḥ . sanābhasāḥ pañcāhāraguṇān svān
    svān pārthivādīn pacantyataḥ” . atroṣmapadenāgnirucyate
    āhāro'pi pāñcabhautikaḥ tatra pācakapittasthenāgninotte-
    jitena śarīravarttibhūbhāgaḥ pacyate pakvobhūbhāgaḥ svakīyān
    guṇānabhibarddhayati evaṃ jalādibhāgā api pacyante tathā ca
    suśrute “pañcabhūtātmako deha āhāraḥ pāñcabhautikaḥ . vipakvaṃ
    pañcadhā samyagguṇānsvānabhibarddhayediti” guṇaśabdenātra guṇinaḥ
    pṛthivyādaya ucyante tena guṇān śarīravarttinaḥ pārthivādīn
    bhāgānabhivarddhayediti evamahorātreṇa pakva āhāromiṣṭaḥ
    kaṭuśca madhuro bhavati amlo'mlo bhapati kaṭutiktaḥkaṣāyaśca
    kaṭurbhavati uktaṃ ca “miṣṭaḥ kaṭuśca madhuro'thāmlo'mlaḥ pacyate
    rasaḥ . kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipāko jāyate kaṭuriti” evaṃ
    vipakvasyāhārasya sāro rasaśeṣograhaṇistho mala iva
    malaḥ . asya jalabhāgaḥ śiṇabhirvastinnītomūtraṃ bhavati uktaṃ
    ca “āhārasya rasaḥ sāraḥsārahīnomaladravaḥ . śirābhi-
    stajjalaṃ nītaṃ vastiṃmūtratvamāpnuyāt . śeṣaṃ kīṭṭaṃ bhave-
    ttasya tat purīṣaṃ nigadyate . samānavāyunā nītaṃ tattiṣṭhati
    malāśaye” tatra malāśayālayenāpānavāyunā preritaṃ mūtraṃ
    meḍhrabhagamārgeṇa, purīṣaṃ gudamārgeṇa, śarīrādbahiryāti . uktaṃ
    ca “mūtrantūpasthamārgeṇa, purīṣaṃ gudamārgataḥ . apānavāyunā
    kṣiptaṃ bahiryāti śarīrataḥ” . upasthaḥ śiśnobhagaśca . rasastu
    samānavāyunā preritodhamanīmārgeṇa śarorārambhakasya rasasya
    sthānaṃ hṛdayaṃ gatvā tena sahamiśrito bhavati uktaṃ ca “rasastu
    hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ . sa tuṃ vyānena vikṣiptaḥ
    sarvān dhātūnvivarddhayet . kedāreṣu yathā kulyā puṣṇāti vi-
    vidhauṣadhīḥ . tathā kalevare dhātūn sarvān barddhayate rasaḥ” .
    rasastu tatra tatra tridhā bhidyate uktaṃ ca carake “sthūlasūkṣma
    malairbhedaistatrastatra tridhā rasaḥ” . adhikaāhārapāka-
    śabde vakṣyate .