āmāśaya
See also
āmāśayaḥ.
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 116.
āmāśaya m. (
-yaḥ) The stomach.
E. āma hardness of the faeces, &c. and āśaya a station.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 94, col. 1.
āmā_śaya (yaḥ) 1. m. The stomach.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 146, col. 2.
āmāśaya m. the receptacle of the undigested food, the upper part of the belly as far as the navel, stomach,
MBh.;
Yājñ.;
Suśr.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 95, col. 2.
āmāśaya m. (-yaḥ) The stomach.
E. āma hardness of the fæces, &c. and
āśaya a station.
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 77, col. 1.
āmāśaya āmāśaya m. (āma-ā-śī) milieu du ventre, siége de la maladie appelée
āma.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 670.
āmāśaya (1.
āma + āśaya) m.
der Ort der rohen Speisen und Säfte, so heist
der obere Theil des Leibes bis zum Nabel:
pakvāśayastvadho nābhyāmūrdhvamāmāśayaḥ sthitaḥ MBH. 3, 13973.
pakvāmāśayormadhye sirāprabhavā nābhirnāma SUŚR. 1, 349, 13. 48, 20. 77, 14. 89, 13. 190, 12. 2, 18, 14. 201, 19.
YĀJÑ. 3, 95.
— Vgl. pakvādhāna .
☞
vol. 5,
p. 1112.
āmāśaya nach
WISE 66. 328 geradezu
Magen. Z. 3 lies
pakvāmāśayayo°; Z. 4 ist 190, 12 nach 2, 18, 14 zu stellen.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 180, col. 1.
āmāśaya m. Magen.
Vācaspatyam
☞
p. 765, col. 1.
āmāśaya pu0 āmasyāpakvānnasyāśayaḥ . dehamadhyasthe nā-
bherurddhasthāne bhuktāpakvānnādisthāne . āśayāhi dehasthāḥ
sapta suśrute darśitā yathā “āśayastu vātāśayaḥ pittāśayaḥ
śleṣmāśayo raktāśaya āmāśayaḥ pakvāśayaḥ mūtrāśayaḥ
strīṇāṃ garbhāśayo'ṣṭama iti āmāśayasthānaeva doṣarūpa
śleṣmasthānaṃ yathoktaṃ suśru0 . “doṣasthānānyata ūrddhaṃ vakṣyāmaḥ
tatra samāsena vātaḥśroṇigudasaṃśrayaḥ . śroṇigudayoruparyyā-
nābhi pakvāśayaḥ pakvāśayamadhyaṃ pittasya . āmāśayaḥ
śleṣmaṇaḥ . tacca sthānaṃ nirṇṇītaṃ bhāvapra0 yathā “agnivega-
vahaḥ prāṇogudāntre pratihanyate . sa ūrddhvamāgamya punaḥ samu-
tkṣipati pāvakam . pakvāśayastvadhonābhyāmūrddhamāmāśayaḥ
sthitaḥ . nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ nityaṃ pratiṣṭhitāḥ”
carake tu “nābhisthānottaraṃ jantorāhurāmāśayaṃ budhāḥ”
iti atra viśeṣamāha “uroraktāśayastasmādadhaḥśleṣmāśayaḥ
smṛtaḥ . āmāśayastu tadadhastadadho'nnāśayomataḥ” iti
apakvāśaya prasaṅgāt āhārapākaprakārastāvaducyate
bhāvaprakāśe suśrutaḥ “yo vāyuḥ prāṇanāmāsau mukhaṃ
gacchati dehadhṛk so'ntaḥpraveśya gacchettaṃ prāṇaścāthāvala-
mbate” iti tamāhāramāmāśayasthaḥ kledananāmā kaphaḥ kleda-
yati kledanāt saṃhatiṃ bhinatti ca uktaṃ ca suśrute “sa
āhāraḥṣaḍraso'pyāmāśaye mādhuryyaṃ labhate āmāśayasthasya
madhurasya kaphasya yogāt uktaṃ ca śleṣmasvarūpaṃ “śleṣmā śveto-
guruḥsnigdhaḥ picchilaḥ śītalastathā . tamoguṇādhikaḥ svā-
durvidagdholavaṇo bhavet . phenabhāvaṃ ca labhate jaṭharānala-
tejasā” . ata āha vāgbhaṭaḥ “saṃdhukṣitaḥ samānena paca-
tyāmāśayasthitam . audaryyo'gnirthathā bāhyaḥ sthālīsthaṃ
toyataṇḍulamiti” prāṇavāyunā preritastataḥ kiñciccalitaḥ
pācakākhyapittoṣmaṇeṣatpakvo bhavati uktaṃ ca “atha pācakapi-
ttena vidagdhaścāmlatāṃ vrajediti” pācakapittena pācakapitta
syoṣmaṇā tataḥ evāhāronāmimaṇḍalādhiṣṭhānena samānanāmnā
vāyunā preritograhaṇīṃ prati yāti uktaṃ ca . “tataḥsamānama-
rutā grahaṇīmabhidhāvati” . grahaṇīlakṣaṇamāha “ṣaṣṭhī pitta-
dharā nāma yā kalā parikīrttitā . āmapakvāśayāntaḥsthā
grahaṇī sābhidhīyate” pittadharā pācakākhyaṃ pittaṃ yadagnya-
dhiṣṭhānaṃ taddhārayati tatra grahaṇyāmāmāśayapakvāśaya
madhyavarttipācakākhyapittādhiṣṭhānenāgnināhāraḥ pacyate
sa kaṭuśca bhavati tathā ca “grahaṇyāṃ pacyate koṣṭhavahninā
jāyate kaṭuriti” . ayamarthaḥ āhārograhaṇyāṃ koṣṭhavahni-
nā grahaṇīsthitapācakapittasthe na ca vahninā pacyate
pacyamānaḥ sa grahaṇīsthitasya kaṭurasasya pittayogātkaṭurbhavati
etadāhārapāke viśepamāha śarīraṃ pāñcabhautikaṃ tatra
pañcasu bhūteṣu pañcāgnayastiṣṭhanti uktaṃ ca carake “bhaumāpyā-
gneyavāyavyāḥ pañcopmāṇaḥ . sanābhasāḥ pañcāhāraguṇān svān
svān pārthivādīn pacantyataḥ” . atroṣmapadenāgnirucyate
āhāro'pi pāñcabhautikaḥ tatra pācakapittasthenāgninotte-
jitena śarīravarttibhūbhāgaḥ pacyate pakvobhūbhāgaḥ svakīyān
guṇānabhibarddhayati evaṃ jalādibhāgā api pacyante tathā ca
suśrute “pañcabhūtātmako deha āhāraḥ pāñcabhautikaḥ . vipakvaṃ
pañcadhā samyagguṇānsvānabhibarddhayediti” guṇaśabdenātra guṇinaḥ
pṛthivyādaya ucyante tena guṇān śarīravarttinaḥ pārthivādīn
bhāgānabhivarddhayediti evamahorātreṇa pakva āhāromiṣṭaḥ
kaṭuśca madhuro bhavati amlo'mlo bhapati kaṭutiktaḥkaṣāyaśca
kaṭurbhavati uktaṃ ca “miṣṭaḥ kaṭuśca madhuro'thāmlo'mlaḥ pacyate
rasaḥ . kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipāko jāyate kaṭuriti” evaṃ
vipakvasyāhārasya sāro rasaśeṣograhaṇistho mala iva
malaḥ . asya jalabhāgaḥ śiṇabhirvastinnītomūtraṃ bhavati uktaṃ
ca “āhārasya rasaḥ sāraḥsārahīnomaladravaḥ . śirābhi-
stajjalaṃ nītaṃ vastiṃmūtratvamāpnuyāt . śeṣaṃ kīṭṭaṃ bhave-
ttasya tat purīṣaṃ nigadyate . samānavāyunā nītaṃ tattiṣṭhati
malāśaye” tatra malāśayālayenāpānavāyunā preritaṃ mūtraṃ
meḍhrabhagamārgeṇa, purīṣaṃ gudamārgeṇa, śarīrādbahiryāti . uktaṃ
ca “mūtrantūpasthamārgeṇa, purīṣaṃ gudamārgataḥ . apānavāyunā
kṣiptaṃ bahiryāti śarīrataḥ” . upasthaḥ śiśnobhagaśca . rasastu
samānavāyunā preritodhamanīmārgeṇa śarorārambhakasya rasasya
sthānaṃ hṛdayaṃ gatvā tena sahamiśrito bhavati uktaṃ ca “rasastu
hṛdayaṃ yāti samānamaruteritaḥ . sa tuṃ vyānena vikṣiptaḥ
sarvān dhātūnvivarddhayet . kedāreṣu yathā kulyā puṣṇāti vi-
vidhauṣadhīḥ . tathā kalevare dhātūn sarvān barddhayate rasaḥ” .
rasastu tatra tatra tridhā bhidyate uktaṃ ca carake “sthūlasūkṣma
malairbhedaistatrastatra tridhā rasaḥ” . adhikaāhārapāka-
śabde vakṣyate .