• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ākhyāta


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 105.
    ākhyāta mfn. (-taḥ-tā-taṃ)

    1 Said, spoken.

    2 Called, declared.

    3 Made known.

    4 Inflected, declined, conjugated.

    E. part. past of ākhyā to say, to speak, &c.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 83, col. 1.
    ā-khyāta (taḥ-tā-taṃ) p. Said.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 113, col. 1.
    Ā-khyāta, as, ā, am, counted, recited; said, spoken;

    called; declared, made known; inflected, declined,

    conjugated; (am), n. a verb.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 225, col. 3.
    ākhyāta p. p.

    1 Said, told, declared.

    2 Counted, recited.

    3 Made known.

    4 Inflected or conjugated,

    — taṃ A verb; bhāvagradhānamākhyātaṃ Nir.; dhātvarthena viśiṣṭhasya vidheyatvena bodhane . samarthaḥ svārthayatnasya śabdo vākhyātamucyate ...

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 58.
    ākhyāta n. finite verb (g.).

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 129, col. 2.
    ā-khyāta mfn. said, told, declared, made known, KātyŚr. (an- neg.) &c.
    ☞ p. 129, col. 2.
    called, Mn. iv, 6; MBh. &c.
    ☞ p. 129, col. 2.
    ā-khyāta n. a verb, Nir. i, 1; Prāt.
    ☞ p. 129, col. 2.
    (g. mayūravyaṃsakādi, q.v.)

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 86, col. 2.
    ākhyāta

    mfn. (-taḥ-tā-taṃ)

    1. Said, spoken.

    2. Called, declared.

    3. Made
    known.

    4. Inflected, declined, conjugated.

    E. part. past of ākhyā to
    say, to speak, &c.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 312.
    ākhyāta p. p. 1 Said, told, declared; iti te jñānamākhyātam Bg.18.63. -2 Counted, recited. -3 Made known. -4 Inflected or coniugated. -5 Called; sevā śvavṛttirākhyātā Ms.4.6. -tam 1 A verb; bhāvapradhānamākhyātam Nir.; dhātvarthena viśiṣṭasya vidheyatvena bodhane | samarthaḥ svārthayatnasya śabdo vā''khyātamu- cyate || -2 Telling auspicious time for departure; (abhimantritadundubhidhvaninā prayāṇādikathanam); tathākhyātavidhānaṃ ca yogaḥ saṃcāra eva ca Mb.12.59.48.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 80. ☞ vol. 3, p. 383.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 595.
    ākhyāta

    1) adj. part. praet. pass. von khyā mit ā; s. d.

    — 2) n. verbum finitum NIR. 1, 1. ṚV. PRĀT. 12, 6. AV. PRĀT. 1, 1. 4, 1. TRIK. 3, 3, 149. H. 242. an. 3, 244. MED. t. 87. gaṇa mayūravyaṃsakādi zu P. 2, 1, 72. Verz. d. B. H. No. 767.

    ☞ vol. 5, p. 1090.
    ākhyāta

    2) VS. PRĀT. 5, 16. 6, 1. 8, 54.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 160, col. 3.
    ākhyāta n. verbum finitum.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 39, col. 1.
    ākhyāta n. Verbum finitum (g.).

    Vācaspatyam

    ☞ p. 611, col. 1.
    ākhyāta tri0 ā + khyā—karmaṇi kta . 1 kathite . ākhyāyate-
    'nena bā0 karaṇe kta . tiṅrūpe pratyaye tallakṣaṇamāha śabdaśa0
    “dhātvarthena viśiṣṭasyavidheyatvena bodhane . samarthaḥ svārthayatnasya
    śabdovākhyātamucyate” iti . vyākhyātaṃ caitat svenaiva
    “dhātvarthāvacchinnasvārthayatnavidheyatākānvayabodhasamarthaḥ śabdo
    vākhyātaṃ tadeva ca tiṅ ityarthāllabhyate tiṅākhyātayoḥ
    paryyāyatvāt . pākaścaitrasyetyādau nāmārthenaiva viśiṣṭa
    svārthakartṛtvasyābhidhāyakaḥ ṣaṣṭhyādikona tu dhātvarthena viśi-
    ṣṭasya . caitraḥ pacatītyādau dhātvarthāvacchinnasya yatnasya vidhe-
    yatayā bodhakāvapi nāmadhātū na svārthasya . caitraḥ pācaka
    ityādau tu dhātvarthaviśeṣitasya yatnasya na vidheyatā kintu
    karttureva kṛtāṃ dharmmiśaktatvātanyathā pācakaścaitra ityādikama
    yogyameva prātipādakārthayoḥ pācakacaitrayorbhedenānvayasyā-
    vyutpannatayā kṛdartha kṛteścaitrādāvanvayāyogācca . ayaṃ paktuṃ
    kālaityādau tumādinā dhātvarthāvacchinno'nukūlatvādiḥ,
    iyaṃ cikīrṣetyādau ca sanādinecchādireva vidheyatvenānu-
    bhāvyate iti na teṣvatiprasaṅgaḥ . atredaṃ tattvam .
    jīvanayonyādinikhilayatnagataṃ yatnatvameva tiṅaḥ śakyatāva-
    cchedakaṃ na tu ceṣṭāyā janakatvasya cikīrṣāyā vā janyatvasyā-
    vacchedakatayā siddhaṃ pravṛttitvam . caitroniśvasitītyādito'pi
    śvāsādyanukūlaprayatnasya pratīteḥ . tiṅarthakṛtau ca dhātvarthasya
    taṃ karomītipratītiniyāmakaḥ sādhyatvākhyaviṣayatā
    prabhedastadviśiṣṭaphalopadhāyakatvalakṣaṇamamukūlatvaṃ vā saṃsarga-
    maryyādayā bhāsate tathaiva sākāṅkṣādatogatyādigocaranivṛ-
    ttidaśāyāṃ gacchatītyādiko na prayogaḥ . “tatra niśvāsava-
    ttvamātrapratītāvapi prayatnatvameva tiṅaḥ śakyatāvacchedakaṃ na tu
    pravṛttitvaṃ pacatītyataḥ pākakṛtimāniti pratīteḥ nahi
    pravṛttitvameva kṛtitvaṃ pāke pravṛtto'smītyasyāpyanubhavasya pākaṃ
    karomītyatoviṣayavailakṣaṇyasya sarvasiddhatvātnityakṛtau rāga-
    prayojyasya pravṛttitvasya bādhādīśvaraḥ karotītyādivākyasyā
    yogyatāpātācca . niviḍanikhātastu puruṣaḥ samutthānago-
    caraprayatnavānapi na tadupadhāyakaprayatnavān atastatrāyamuttiṣṭha-
    tītyādikona prayogaḥ nacaivamīśvaraḥ pacatītyapi syāt tasyāpi
    pākānukūlaprayatnavattvāditi vācyaṃ tiṅarthakṛteravacchedakatvenaiva
    saṃsargeṇa nāmārthānvayasya vyutpannatvādaṅgulī pacatītyādi
    prayogasyeṣṭatvāt antyāvayaviniṣṭhāvacchedakatvasyaiva tādṛśatiṅa-
    rtha kṛteḥ saṃsargatve kṣatyabhāvācca . nityaprayatnavyāvṛttasyaivānu-
    kūlatvaviśeṣasyatiṅarthakṛtau dhātvarthasya saṃsargatvamityapyāhuḥ” .
    īśvaro jānātīcchati rathogacchratītyādau ca jñānādimattva-
    mātrapratīteḥ samavāyitve, caitrojānātītyādāvavacchedakatve,
    vuddhiravagāhate ghaṭobhāsata ityādau daiśikāśrayatve, naśya-
    tītyādau ca pratiyogitve, tiṅonirūḍhalakṣaṇā . kṛtitvava-
    dāśrayatvāderakhaṇḍatve tadavacchinne'pi jñānecchāderapi
    tiṅaḥ śaktireva . hastādikastvavayavaḥ prayatnasyaivāvacchedako
    na tu jñānecchāderapi pramāṇābhāvādataḥ karojānātītyā-
    diko na prayogaḥ . prāguktaiva vā rītiratrāpi . payaḥ
    patati syandate ityādāvapi patanādeḥ samavāyitvameva tiṅā-
    nubhāvyate na tu tadanukūlaṃ gurutvadravatvādi yena kṛtitulya-
    śarīreṣu teṣvapi tiṅaḥ śaktirāpādyate . paṭānāṃ śataṃ
    patatītyādau ca śatapadārthasyaikadeśaeva śatatvasaṃkhyāyāṃ
    ṣaṣṭhyarthaparyyāpteranvayāt saṃkhyāyāḥ patanādisamavāyitva-
    virahe'pi na kṣatiḥ paṭānāṃ śataṃ saṃkhyā ityādyanurodhenaiva
    śatāderguṇavācitvasambhavāt .
    tatra kṛtyādikaṃ nākhyātasyārthaḥ kintu kālaḥ saṃkhyā
    va tayoḥ prakārāntarālabhyatvāt caitraḥ pacati rathoga-
    cchatītyādau dhātvarthasyaiva pākagatyādeḥ kṛtimattvāśrayatvādi-
    sambandhena caitrādau prakāratvāt maitraḥ pacyata ityāditomai-
    trādeḥ kartṛtvādinā taṇḍulaḥ pacatītyādau taṇḍulādeḥ
    karmatvādinā saṃsargeṇa pākādāvananvayena dhātvartha eva
    dharmiṇi nāmārthasya bhedenānvayo'vyutpannona tu nāmārthe'pi
    dhātvarthasya . nacaivaṃ jñānaṃ caitra ityādito'pi bodharūpasya
    dhātvarthasyāśrayatvasambandhena caitre dharmiṇyanvayaprasaṅgaḥ, tatra
    jñānādipadasya buddhyarthakanāmatayā tadarthasya nāmāntarārthe
    bhedenānvayasyāvyutpannatvādeva tadasambhavāt iti prābhākarāḥ .
    tadasat dhātvarthānvayisvārthakartṛtāyāmeva laḍādeḥ svopasthā-
    pyavarttamānatvādyanubhāvakatvavyutpatteḥ kṛtyādestiṅarthatvaṃ
    vinā tadanupapatteḥ anyathātiprasaṅgāt . na ca prakṛtyarthaeva
    tiṅaḥ svārthavarttamānatvādyanubhāvakatvaniyamaḥ pākamaniṣpādya
    kriyāntaravyāsakte'pi puruṣe pacatītiprayogāpatteḥ tadā-
    nīmapi pākasyānuvarttamānatvāt tiṅādyantadhātvarthasya
    pākādervvartta mānakṛtyādisambandhenaiva prathamāntasya nāmno'rthe
    sākāṅkṣatvānnaivamiti cet kiṃ kālasyāpi tiṅarthatvapra-
    tyāśayā saṃsargavidhayaiva tasya la bdhatvāt . pacatītyādito-
    varttamānatvādivatkṛtiprakārakapratīterānubhavikatvācca . kiñca
    dhātvarthasyaiva kṛtyādisambandhena caitrādāvanvaye pacatyapi caitre
    tāyaṃ pacatītiprayogaprasaṅgaḥ saṃyogādisambandhena pākādya-
    bhāvasya tatra sattvāt kartṛtvādervṛttyaniyāmakatayā tatsamba-
    ndhāvacchinnapākādyabhāvasyālīkatvena pratyetumaśakyatvāt .
    etena maṇḍanamate phalasya dhātvarthatvāt tadanukūlakriyaivā
    khyātena caitrādāvanubhāvyate iti kṛtestiṅarthatvābhāvādukta-
    lakṣaṇamasambhavītyapi pratyuktaṃ phalasya dhātvarthatve saṃyogo-
    guṇaitivadgatirguṇo'nekāśritā ityādiprayogāpatteśca na
    hi bhāvakṛtāmapi kriyārthaḥ pramāṇābhāvāt . nanu
    vadi svārtha kartṛtvaeva laḍādinā varttamānatvamanubhāvyate
    iti niyamaḥ kathaṃ tarhi kevalāt pacyata ityāditaḥ
    cākādo varttamānatvadhīriti cet kavamāh tatrāpyekapado-
    pāttatvena karmmākhyātopasthāpite kartṛtvaeva vartta mānatvasyā
    nvayāt . iyān paraṃ viśeṣoyat kartavihitena laṭā
    dhātvarthasya viśeṣyatvena, karmmavihitena tu tasya viśeṣaṇatvena
    svārthakartṛtvamanubhāvyate tathaiva sākāṅkṣatvāt . etena
    caitreṇa pakvamityādāviva caitreṇa pacyate ityatrāpi tṛtīya-
    yaiva kartṛtvamanubhāvyate natvākhyātena, tiṅarthakṛterdhātvarthavi-
    śeṣyatvaniyamāditi dīdhitikṛnmatamapyanādeyam ekapadopātta-
    tvena svārthaeva kartṛtve śatṛśānajāderiva laḍādervvartta-
    mānatvabodhakatayā subarthakṛtau tadanvayāsambhavāt subarthe
    tiṅarthānvayasyādṛṣṭacaratvācceti . śābdikāstu caitraḥ pacatī-
    tyāditaḥ pākādikṛtimattayeva tatkartrabhedenāpi caitrādera-
    nvayasyānubhavikatvāt kṛtiriva karttāpi tiṅarthaḥ kṛtitvama-
    pekṣya kartṛtvasya gurutvānna tadākhyātasya śakyatāvacchedaka-
    miti tu riktaṃ vacaḥ lakṣyatāvacchedake lakṣaṇāyā iva
    śakyatāvacchedake'pi śakterasattvamate tadgurutvasyākiñcitkara-
    tvāt ekaikātmaniṣṭhānāmanantakṛtīnāṃ śakyatvamapekṣya ni-
    khilātmanāmeva kartṛtve śakyatāyāṃ viparītalādhavācca .
    na ca kartranubhavajanakatayā saṅketitatvarūpaṃ kartṛśaktatvameva
    tiṅāmasiddhaṃ, katrenvayānubhavajanakatāsattve tatprakārakeśvara
    saṅketasya tatrāvaśyambhāvādīśvarecchāyāḥ sadarthāvagāhitva-
    niyamādanyathā . kartranubhavasvarūpāyogyatvādeva tiṅā
    karttaryya śaktatvasambhave kṛtyapekṣayā karttari gurutvopanyāsasyo-
    nmattapralapitatvāpatteḥ . athaivaṃ paṭapadasyāpi lakṣaṇādinā
    ghaṭādyanvayānubhāvakatvāt tatprakārakanityasaṅketavattvena
    tadapi ghaṭaśaktaṃ syāt, na syāt paṭapadaṃ ghaṭe na śakta
    mityādivyavahārasya prāmāṇikatvena ghaṭādipadaniṣṭhasyaiva
    ghaṭānubhāvakatayā nityasaṅketitatvasya ghaṭaśaktitvāt ityā-
    khyātaṃ na kartṛśaktamityevaṃ vyavahārasyāsattvāt pratyuta
    pāṇinyādiprāmāṇikaistiṅaḥ kartṛśaktatvena vyavahṛtatvāt .
    etena guṇavacanasya nīlāderguṇiśaktatvamapi vyākhyātam
    iti prāhuḥ” .
    ākhyātārthasya dhātvarthādau viśeṣaṇa tayaivānvaya iti tu vai-
    yākaraṇāḥ yathāha vai0 bhū0 sā0 . “phalavyāpārayordhāturāśraye
    tu tiṅaḥ smṛtāḥ . phale pradhānaṃ vyāpārastiṅarthastu vitheṣa-
    ṇam” iti . asya vyākhyāyām ‘karttari kṛt’ “laḥ karmaṇi
    ca” pā0 sūtrānyāṃ cakāreṇa karttari karmaṇi ca niṅaḥ
    śaktiriti lābhe tatra vyāpārāśrayaḥ karttā phalā-
    śrayaḥ karmeti phalavyāpārarūpayoḥ viśeṣaṇayordhātu-
    naivopasthāpyatvāt ananyalabhyasyāśrayasyaiva tiṅarthatvam ityevaṃ
    vyavasthāpyetthamāha . “padārthaṃ nirūpya vākyārthaṃ nirūpayati
    phale ityādi . viklittyādi phalaṃ prati . tiṅarthaḥ
    katṛkarmasaṃkhyākālāḥ . tatra kartṛkarmmaṇī phalavyāpārayo-
    rviśeṣaṇe, saṃkhyā kartṛpratyaye karttari, karmapratyaye karmmaṇi,
    samānapratyayopāttatvāt . tathācākhyātārthasaṃkhyāprakāraka-
    bodhaṃ pratyākhyātajanyakarttṛkarmmopasthitirheturiti kāryya-
    kāraṇabhāvaḥ phalitaḥ . naiyāyikādīnāmākhyātārtha-
    saṃkhyāyāḥ prathamāntārthe evānvayādākhyātārtha saṃkhyāprakāraka
    bodhe prathamāntapadajanyopasthitirheturiti kāryyakāraṇabhāvo
    vācyaḥ so'pi candraiva mukhaṃ dṛśyate, devadattobhuktvā
    vrajatītyādau candaktvārthayoḥ ākhyātārthānanvayāditarā-
    viśeṣaṇatvaghaṭita ityatigauravam . idamapi karttṛkamaṇo-
    rākhyātārthatve mānamiti spaṣṭaṃ bhūṣaṇe . kālastu vyā-
    pāre viśeṣaṇam . tathā hi “varttamāne laṭ” ityatrādhi-
    kārāddhātoriti labdham tacca dhātvarthaṃ vadatprādhānyādvyā-
    pārameva grāhayatīti tatraiva tadanvayaḥ . na ca saṃkhyāvat
    kartṛkarmaṇorevānvayaḥ śaṅkhyaḥ atītabhāvanāke karttari paca-
    tītyāpatteḥ apākṣīdityanāpatteśca pākānārambhadaśāyāṃ
    kartṛsattve pakṣyatītyanāpatteśca . nāpi phale tadanvayaḥ
    phalānutpattidaśāyāṃ vyāpārasattve pacatītyanāpatteḥ pakṣya-
    totyāpātteścetyavadheyam . na cāmavātajaḍīkṛtakalevarasyo-
    tthānānukūlayatrasattvāduttiṣṭhatīti prayogāpattiḥ . parayatna-
    syājñānādaprayogāt . kiñcicceṣṭādināvagatau cāyamutti-
    ṣṭhati śaktyabhāvāt phalantu na jāyata iti lokapratīteriṣṭa-
    tvāt . evañca tiṅartho viśeṣaṇameva bhāvanaiva pradhānam .
    yadyapi prakṛtipratyayārthayoḥ pratyayārthasyaiva prādhānyamanyatra
    dṛṣṭaṃ, tathāpi “bhāvapradhānamākhyātaṃ satvapradhānāni nāmā-
    nīti” niruktokteḥ bhūvādisūtrādisthakriyāprādhānyabodhaka-
    bhāṣyācca dhātvarthabhāvanāprādhānyamadhyavasīyate . api ca
    ākhyātārthaprādhānye tasya devadattādibhiḥ samamabhedānvayā-
    tprathamāntasya prādhānyāpattiḥ . tathā ca paśya mṛgo-
    dhāvatītyatra bhāṣyasiddhaikavākyatā na syāt prathamāntamṛgasya
    dhāvanakriyāviśiṣṭasya dṛśikriyāyāṃ karmatvāpattau dvitīyā-
    patteḥ . na caivam aprathamāsāmānādhikaraṇyāt śatṛprasa-
    ṅgaḥ . evamapi dvitīyāyādurvvāratvena paśya mṛgaityādivā-
    kyasyaivāsambhavāpatteḥ . na ca paśyetyatra tamiti karmmādhyā-
    hāryyam . vākyabhedaprasaṅgāt utkaṭaghāvanakriyāviśeṣasyaiva
    darśanakarmatayānvayasya pratipipādayiṣitatvāt adhyāhāre
    anatvayāpatteśca . evañca bhāvanāprakārakabodhe prathamānta-
    padajanyopasthitiḥ kāraṇamiti naiyāyikoktaṃ nādara-
    ṇīyam kintu ākhyātārthakartṛprakārakabodhe dhātujanyopa-
    sthitirbhāvanātvāvacchinnaviṣayatayā kāraṇamiti kāryya-
    kāraṇabhāvodraṣṭavyaḥ . bhāvanāprakārakabodhaṃ prati tu kṛjja-
    nyopasthitivat dhātvarthabhāvanopasthitirapi hetuḥ paśya
    mṛgodhāvati, pacati bhavatītyādyanurodhāditi dik .
    itthañca pacatītyatraikāśrayikā pākānukūlā bhāvanā, pacyate
    ityatraikāśrayikā yā viklittistadanukūlā bhāvaneti bodhaḥ .
    devadattādipadaprayoge tvākhyātārthakartrādibhistadarthasyābhedā-
    nvayaḥ . ghaṭonaśyatītyatrāpi ghaṭābhinnaikāśrayakonāśānu-
    kūlovyāpāra iti bodhaḥ . sa ca vyāpāraḥ pratiyogitva-
    viśiṣṭanāśasāmagrīsamavadhānam . ataeva tasyāṃ satyāṃ
    naśyati, tadatyaye naṣṭaḥ, tadbhāvitve naṅkṣyatīti prayogaḥ .
    devadattojānātīcchatītyādau ca devadattābhinnaikāśrayakojñā-
    necchādyanukūlovarttamāno vyāpāra iti bodhaḥ sa cāntata
    āśrayataiveti rītyohyam” . evañca vaiyākaraṇamate subbhi-
    nnatve sati saṃkhyābodhakapratyayatvamākhyātatvamiti lakṣaṇam
    “supāṃ karmmādayo'pyarthā saṃkhyā caiva tathā tiṅāmityukteḥ
    yadyapi ākhyātasāmānyasya saṃkhyāsāmānyaśaktatvajñāpakaṃ
    sūtraṃ nāsti tathāpi laḍādeśaikavacanādīnāṃ tattat saṃkhyā-
    śaktatājñāpakasūtreṇa ādeśa gataṃ tathātvaṃ sthānini lakāre
    kalpitamiti saṃkhyābodhanayogyatvamādāya lakṣaṇasamanvaya
    iti bodhyam “ākhyātamākhyātena kriyāsātatye” mayūra0
    gaṇasūtram tatra ākhyātapadaṃ ca tadantaparam “pratyayagra-
    haṇe tadantagrahaṇam . iti niyamāt 3 ākhyātānte ca .

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 88, col. 1.
    ākhyāta , see dur-ā°.