Blog
Sanskrit
About
ākhyāta
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 105 .
ākhyāta mfn. (
-taḥ-tā-taṃ )
1 Said, spoken.
2 Called, declared.
3 Made known.
4 Inflected, declined, conjugated.
E. part. past of ākhyā to say, to speak, &c.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 83, col. 1 .
ā-khyāta (taḥ-tā-taṃ) p. Said.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 113, col. 1 .
Ā-khyāta, as, ā, am, counted, recited; said, spoken;
called; declared, made known; inflected, declined,
conjugated; (
am ), n. a verb.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 225, col. 3 .
ākhyāta p. p.
1 Said, told, declared.
2 Counted, recited.
3 Made known.
4 Inflected or conjugated,
— taṃ A verb;
bhāvagradhānamākhyātaṃ Nir. ;
dhātvarthena viśiṣṭhasya vidheyatvena bodhane . samarthaḥ svārthayatnasya śabdo vākhyātamucyate .. .
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 58 .
ākhyāta n. finite verb (
g. ).
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 129, col. 2 .
ā-khyāta mfn. said, told, declared, made known,
KātyŚr. (
an- neg. ) &c.
☞
p. 129, col. 2 .
called,
Mn. iv, 6;
MBh. &c.
☞
p. 129, col. 2 .
ā-khyāta n. a verb,
Nir. i, 1;
Prāt.
☞
p. 129, col. 2 .
(
g. mayūravyaṃsakā di ,
q.v. )
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 86, col. 2 .
ākhyāta mfn. (-taḥ-tā-taṃ )
1. Said, spoken.
2. Called, declared.
3. Made known.
4. Inflected, declined, conjugated.
E. part. past of ākhyā to say, to speak, &c.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 312 .
ākhyāta p. p. 1 Said, told, declared; iti te jñānamākhyātam Bg.18.63. -2 Counted, recited. -3 Made known. -4 Inflected or coniugated. -5 Called; sevā śvavṛttirākhyātā Ms.4.6. -tam 1 A verb; bhāvapradhānamākhyātam Nir.; dhātvarthena viśiṣṭasya vidheyatvena bodhane | samarthaḥ svārthayatnasya śabdo vā''khyātamu- cyate || -2 Telling auspicious time for departure; (abhimantritadundubhidhvaninā prayāṇādikathanam ); tathākhyātavidhānaṃ ca yogaḥ saṃcāra eva ca Mb.12.59.48.
Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit
☞
vol. 1,
p. 80 .
☞
vol. 3,
p. 383 .
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 595 .
ākhyāta 1) adj. part. praet. pass. von khyā mit ā ; s. d.
— 2) n. verbum finitum NIR. 1, 1. ṚV. PRĀT. 12, 6. AV. PRĀT. 1, 1. 4, 1. TRIK. 3, 3, 149. H. 242. an. 3, 244. MED. t. 87. gaṇa mayūravyaṃsakādi zu P. 2, 1, 72. Verz. d. B. H. No. 767.
☞
vol. 5,
p. 1090 .
ākhyāta 2) VS. PRĀT. 5, 16. 6, 1. 8, 54.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 160, col. 3 .
ākhyāta n. verbum finitum.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 39, col. 1 .
ākhyāta n. Verbum finitum (g.).
Vācaspatyam
☞
p. 611, col. 1 .
ākhyāta tri0 ā + khyā —karmaṇi kta . 1 kathite . ākhyāyate- 'nena bā0 karaṇe kta . tiṅrūpe pratyaye tallakṣaṇamāha śabdaśa0 “dhātvarthena viśiṣṭasyavidheyatvena bodhane . samarthaḥ svārthayatnasya śabdovākhyātamucyate ” iti . vyākhyātaṃ caitat svenaiva “dhātvarthāvacchinnasvārthayatnavidheyatākānvayabodhasamarthaḥ śabdo vākhyātaṃ tadeva ca tiṅ ityarthāllabhyate tiṅākhyātayoḥ paryyāyatvāt . pākaścaitrasyetyādau nāmārthenaiva viśiṣṭa svārthakartṛtvasyābhidhāyakaḥ ṣaṣṭhyādikona tu dhātvarthena viśi- ṣṭasya . caitraḥ pacatītyādau dhātvarthāvacchinnasya yatnasya vidhe- yatayā bodhakāvapi nāmadhātū na svārthasya . caitraḥ pācaka ityādau tu dhātvarthaviśeṣitasya yatnasya na vidheyatā kintu karttureva kṛtāṃ dharmmiśaktatvātanyathā pācakaścaitra ityādikama yogyameva prātipādakārthayoḥ pācakacaitrayorbhedenānvayasyā- vyutpannatayā kṛdartha kṛteścaitrādāvanvayāyogācca . ayaṃ paktuṃ kālaityādau tumādinā dhātvarthāvacchinno'nukūlatvādiḥ, iyaṃ cikīrṣetyādau ca sanādinecchādireva vidheyatvenānu- bhāvyate iti na teṣvatiprasaṅgaḥ . atredaṃ tattvam . jīvanayonyādinikhilayatnagataṃ yatnatvameva tiṅaḥ śakyatāva- cchedakaṃ na tu ceṣṭāyā janakatvasya cikīrṣāyā vā janyatvasyā- vacchedakatayā siddhaṃ pravṛttitvam . caitroniśvasitītyādito'pi śvāsādyanukūlaprayatnasya pratīteḥ . tiṅarthakṛtau ca dhātvarthasya taṃ karomītipratītiniyāmakaḥ sādhyatvākhyaviṣayatā prabhedastadviśiṣṭaphalopadhāyakatvalakṣaṇamamukūlatvaṃ vā saṃsarga- maryyādayā bhāsate tathaiva sākāṅkṣādatogatyādigocaranivṛ- ttidaśāyāṃ gacchatītyādiko na prayogaḥ . “tatra niśvāsava- ttvamātrapratītāvapi prayatnatvameva tiṅaḥ śakyatāvacchedakaṃ na tu pravṛttitvaṃ pacatītyataḥ pākakṛtimāniti pratīteḥ nahi pravṛttitvameva kṛtitvaṃ pāke pravṛtto'smītyasyāpyanubhavasya pākaṃ karomītyatoviṣayavailakṣaṇyasya sarvasiddhatvātnityakṛtau rāga- prayojyasya pravṛttitvasya bādhādīśvaraḥ karotītyādivākyasyā yogyatāpātācca . niviḍanikhātastu puruṣaḥ samutthānago- caraprayatnavānapi na tadupadhāyakaprayatnavān atastatrāyamuttiṣṭha- tītyādikona prayogaḥ nacaivamīśvaraḥ pacatītyapi syāt tasyāpi pākānukūlaprayatnavattvāditi vācyaṃ tiṅarthakṛteravacchedakatvenaiva saṃsargeṇa nāmārthānvayasya vyutpannatvādaṅgulī pacatītyādi prayogasyeṣṭatvāt antyāvayaviniṣṭhāvacchedakatvasyaiva tādṛśatiṅa- rtha kṛteḥ saṃsargatve kṣatyabhāvācca . nityaprayatnavyāvṛttasyaivānu- kūlatvaviśeṣasyatiṅarthakṛtau dhātvarthasya saṃsargatvamityapyāhuḥ ” . īśvaro jānātīcchati rathogacchratītyādau ca jñānādimattva- mātrapratīteḥ samavāyitve, caitrojānātītyādāvavacchedakatve, vuddhiravagāhate ghaṭobhāsata ityādau daiśikāśrayatve, naśya- tītyādau ca pratiyogitve, tiṅonirūḍhalakṣaṇā . kṛtitvava- dāśrayatvāderakhaṇḍatve tadavacchinne'pi jñānecchāderapi tiṅaḥ śaktireva . hastādikastvavayavaḥ prayatnasyaivāvacchedako na tu jñānecchāderapi pramāṇābhāvādataḥ karojānātītyā- diko na prayogaḥ . prāguktaiva vā rītiratrāpi . payaḥ patati syandate ityādāvapi patanādeḥ samavāyitvameva tiṅā- nubhāvyate na tu tadanukūlaṃ gurutvadravatvādi yena kṛtitulya- śarīreṣu teṣvapi tiṅaḥ śaktirāpādyate . paṭānāṃ śataṃ patatītyādau ca śatapadārthasyaikadeśaeva śatatvasaṃkhyāyāṃ ṣaṣṭhyarthaparyyāpteranvayāt saṃkhyāyāḥ patanādisamavāyitva- virahe'pi na kṣatiḥ paṭānāṃ śataṃ saṃkhyā ityādyanurodhenaiva śatāderguṇavācitvasambhavāt . tatra kṛtyādikaṃ nākhyātasyārthaḥ kintu kālaḥ saṃkhyā va tayoḥ prakārāntarālabhyatvāt caitraḥ pacati rathoga- cchatītyādau dhātvarthasyaiva pākagatyādeḥ kṛtimattvāśrayatvādi- sambandhena caitrādau prakāratvāt maitraḥ pacyata ityāditomai- trādeḥ kartṛtvādinā taṇḍulaḥ pacatītyādau taṇḍulādeḥ karmatvādinā saṃsargeṇa pākādāvananvayena dhātvartha eva dharmiṇi nāmārthasya bhedenānvayo'vyutpannona tu nāmārthe'pi dhātvarthasya . nacaivaṃ jñānaṃ caitra ityādito'pi bodharūpasya dhātvarthasyāśrayatvasambandhena caitre dharmiṇyanvayaprasaṅgaḥ, tatra jñānādipadasya buddhyarthakanāmatayā tadarthasya nāmāntarārthe bhedenānvayasyāvyutpannatvādeva tadasambhavāt iti prābhākarāḥ . tadasat dhātvarthānvayisvārthakartṛtāyāmeva laḍādeḥ svopasthā- pyavarttamānatvādyanubhāvakatvavyutpatteḥ kṛtyādestiṅarthatvaṃ vinā tadanupapatteḥ anyathātiprasaṅgāt . na ca prakṛtyarthaeva tiṅaḥ svārthavarttamānatvādyanubhāvakatvaniyamaḥ pākamaniṣpādya kriyāntaravyāsakte'pi puruṣe pacatītiprayogāpatteḥ tadā- nīmapi pākasyānuvarttamānatvāt tiṅādyantadhātvarthasya pākādervvartta mānakṛtyādisambandhenaiva prathamāntasya nāmno'rthe sākāṅkṣatvānnaivamiti cet kiṃ kālasyāpi tiṅarthatvapra- tyāśayā saṃsargavidhayaiva tasya la bdhatvāt . pacatītyādito- varttamānatvādivatkṛtiprakārakapratīterānubhavikatvācca . kiñca dhātvarthasyaiva kṛtyādisambandhena caitrādāvanvaye pacatyapi caitre tāyaṃ pacatītiprayogaprasaṅgaḥ saṃyogādisambandhena pākādya- bhāvasya tatra sattvāt kartṛtvādervṛttyaniyāmakatayā tatsamba- ndhāvacchinnapākādyabhāvasyālīkatvena pratyetumaśakyatvāt . etena maṇḍanamate phalasya dhātvarthatvāt tadanukūlakriyaivā khyātena caitrādāvanubhāvyate iti kṛtestiṅarthatvābhāvādukta- lakṣaṇamasambhavītyapi pratyuktaṃ phalasya dhātvarthatve saṃyogo- guṇaitivadgatirguṇo'nekāśritā ityādiprayogāpatteśca na hi bhāvakṛtāmapi kriyārthaḥ pramāṇābhāvāt . nanu vadi svārtha kartṛtvaeva laḍādinā varttamānatvamanubhāvyate iti niyamaḥ kathaṃ tarhi kevalāt pacyata ityāditaḥ cākādo varttamānatvadhīriti cet kavamāh tatrāpyekapado- pāttatvena karmmākhyātopasthāpite kartṛtvaeva vartta mānatvasyā nvayāt . iyān paraṃ viśeṣoyat kartavihitena laṭā dhātvarthasya viśeṣyatvena, karmmavihitena tu tasya viśeṣaṇatvena svārthakartṛtvamanubhāvyate tathaiva sākāṅkṣatvāt . etena caitreṇa pakvamityādāviva caitreṇa pacyate ityatrāpi tṛtīya- yaiva kartṛtvamanubhāvyate natvākhyātena, tiṅarthakṛterdhātvarthavi- śeṣyatvaniyamāditi dīdhitikṛnmatamapyanādeyam ekapadopātta- tvena svārthaeva kartṛtve śatṛśānajāderiva laḍādervvartta- mānatvabodhakatayā subarthakṛtau tadanvayāsambhavāt subarthe tiṅarthānvayasyādṛṣṭacaratvācceti . śābdikāstu caitraḥ pacatī- tyāditaḥ pākādikṛtimattayeva tatkartrabhedenāpi caitrādera- nvayasyānubhavikatvāt kṛtiriva karttāpi tiṅarthaḥ kṛtitvama- pekṣya kartṛtvasya gurutvānna tadākhyātasya śakyatāvacchedaka- miti tu riktaṃ vacaḥ lakṣyatāvacchedake lakṣaṇāyā iva śakyatāvacchedake'pi śakterasattvamate tadgurutvasyākiñcitkara- tvāt ekaikātmaniṣṭhānāmanantakṛtīnāṃ śakyatvamapekṣya ni- khilātmanāmeva kartṛtve śakyatāyāṃ viparītalādhavācca . na ca kartranubhavajanakatayā saṅketitatvarūpaṃ kartṛśaktatvameva tiṅāmasiddhaṃ, katrenvayānubhavajanakatāsattve tatprakārakeśvara saṅketasya tatrāvaśyambhāvādīśvarecchāyāḥ sadarthāvagāhitva- niyamādanyathā . kartranubhavasvarūpāyogyatvādeva tiṅā karttaryya śaktatvasambhave kṛtyapekṣayā karttari gurutvopanyāsasyo- nmattapralapitatvāpatteḥ . athaivaṃ paṭapadasyāpi lakṣaṇādinā ghaṭādyanvayānubhāvakatvāt tatprakārakanityasaṅketavattvena tadapi ghaṭaśaktaṃ syāt, na syāt paṭapadaṃ ghaṭe na śakta mityādivyavahārasya prāmāṇikatvena ghaṭādipadaniṣṭhasyaiva ghaṭānubhāvakatayā nityasaṅketitatvasya ghaṭaśaktitvāt ityā- khyātaṃ na kartṛśaktamityevaṃ vyavahārasyāsattvāt pratyuta pāṇinyādiprāmāṇikaistiṅaḥ kartṛśaktatvena vyavahṛtatvāt . etena guṇavacanasya nīlāderguṇiśaktatvamapi vyākhyātam iti prāhuḥ ” . ākhyātārthasya dhātvarthādau viśeṣaṇa tayaivānvaya iti tu vai- yākaraṇāḥ yathāha vai0 bhū0 sā0 . “phalavyāpārayordhāturāśraye tu tiṅaḥ smṛtāḥ . phale pradhānaṃ vyāpārastiṅarthastu vitheṣa- ṇam ” iti . asya vyākhyāyām ‘karttari kṛt ’ “laḥ karmaṇi ca ” pā0 sūtrānyāṃ cakāreṇa karttari karmaṇi ca niṅaḥ śaktiriti lābhe tatra vyāpārāśrayaḥ karttā phalā- śrayaḥ karmeti phalavyāpārarūpayoḥ viśeṣaṇayordhātu- naivopasthāpyatvāt ananyalabhyasyāśrayasyaiva tiṅarthatvam ityevaṃ vyavasthāpyetthamāha . “padārthaṃ nirūpya vākyārthaṃ nirūpayati phale ityādi . viklittyādi phalaṃ prati . tiṅarthaḥ katṛkarmasaṃkhyākālāḥ . tatra kartṛkarmmaṇī phalavyāpārayo- rviśeṣaṇe, saṃkhyā kartṛpratyaye karttari, karmapratyaye karmmaṇi, samānapratyayopāttatvāt . tathācākhyātārthasaṃkhyāprakāraka- bodhaṃ pratyākhyātajanyakarttṛkarmmopasthitirheturiti kāryya- kāraṇabhāvaḥ phalitaḥ . naiyāyikādīnāmākhyātārtha- saṃkhyāyāḥ prathamāntārthe evānvayādākhyātārtha saṃkhyāprakāraka bodhe prathamāntapadajanyopasthitirheturiti kāryyakāraṇabhāvo vācyaḥ so'pi candraiva mukhaṃ dṛśyate, devadattobhuktvā vrajatītyādau candaktvārthayoḥ ākhyātārthānanvayāditarā- viśeṣaṇatvaghaṭita ityatigauravam . idamapi karttṛkamaṇo- rākhyātārthatve mānamiti spaṣṭaṃ bhūṣaṇe . kālastu vyā- pāre viśeṣaṇam . tathā hi “varttamāne laṭ ” ityatrādhi- kārāddhātoriti labdham tacca dhātvarthaṃ vadatprādhānyādvyā- pārameva grāhayatīti tatraiva tadanvayaḥ . na ca saṃkhyāvat kartṛkarmaṇorevānvayaḥ śaṅkhyaḥ atītabhāvanāke karttari paca- tītyāpatteḥ apākṣīdityanāpatteśca pākānārambhadaśāyāṃ kartṛsattve pakṣyatītyanāpatteśca . nāpi phale tadanvayaḥ phalānutpattidaśāyāṃ vyāpārasattve pacatītyanāpatteḥ pakṣya- totyāpātteścetyavadheyam . na cāmavātajaḍīkṛtakalevarasyo- tthānānukūlayatrasattvāduttiṣṭhatīti prayogāpattiḥ . parayatna- syājñānādaprayogāt . kiñcicceṣṭādināvagatau cāyamutti- ṣṭhati śaktyabhāvāt phalantu na jāyata iti lokapratīteriṣṭa- tvāt . evañca tiṅartho viśeṣaṇameva bhāvanaiva pradhānam . yadyapi prakṛtipratyayārthayoḥ pratyayārthasyaiva prādhānyamanyatra dṛṣṭaṃ, tathāpi “bhāvapradhānamākhyātaṃ satvapradhānāni nāmā- nīti ” niruktokteḥ bhūvādisūtrādisthakriyāprādhānyabodhaka- bhāṣyācca dhātvarthabhāvanāprādhānyamadhyavasīyate . api ca ākhyātārthaprādhānye tasya devadattādibhiḥ samamabhedānvayā- tprathamāntasya prādhānyāpattiḥ . tathā ca paśya mṛgo- dhāvatītyatra bhāṣyasiddhaikavākyatā na syāt prathamāntamṛgasya dhāvanakriyāviśiṣṭasya dṛśikriyāyāṃ karmatvāpattau dvitīyā- patteḥ . na caivam aprathamāsāmānādhikaraṇyāt śatṛprasa- ṅgaḥ . evamapi dvitīyāyādurvvāratvena paśya mṛgaityādivā- kyasyaivāsambhavāpatteḥ . na ca paśyetyatra tamiti karmmādhyā- hāryyam . vākyabhedaprasaṅgāt utkaṭaghāvanakriyāviśeṣasyaiva darśanakarmatayānvayasya pratipipādayiṣitatvāt adhyāhāre anatvayāpatteśca . evañca bhāvanāprakārakabodhe prathamānta- padajanyopasthitiḥ kāraṇamiti naiyāyikoktaṃ nādara- ṇīyam kintu ākhyātārthakartṛprakārakabodhe dhātujanyopa- sthitirbhāvanātvāvacchinnaviṣayatayā kāraṇamiti kāryya- kāraṇabhāvodraṣṭavyaḥ . bhāvanāprakārakabodhaṃ prati tu kṛjja- nyopasthitivat dhātvarthabhāvanopasthitirapi hetuḥ paśya mṛgodhāvati, pacati bhavatītyādyanurodhāditi dik . itthañca pacatītyatraikāśrayikā pākānukūlā bhāvanā, pacyate ityatraikāśrayikā yā viklittistadanukūlā bhāvaneti bodhaḥ . devadattādipadaprayoge tvākhyātārthakartrādibhistadarthasyābhedā- nvayaḥ . ghaṭonaśyatītyatrāpi ghaṭābhinnaikāśrayakonāśānu- kūlovyāpāra iti bodhaḥ . sa ca vyāpāraḥ pratiyogitva- viśiṣṭanāśasāmagrīsamavadhānam . ataeva tasyāṃ satyāṃ naśyati, tadatyaye naṣṭaḥ, tadbhāvitve naṅkṣyatīti prayogaḥ . devadattojānātīcchatītyādau ca devadattābhinnaikāśrayakojñā- necchādyanukūlovarttamāno vyāpāra iti bodhaḥ sa cāntata āśrayataiveti rītyohyam ” . evañca vaiyākaraṇamate subbhi- nnatve sati saṃkhyābodhakapratyayatvamākhyātatvamiti lakṣaṇam “supāṃ karmmādayo'pyarthā saṃkhyā caiva tathā tiṅāmityukteḥ yadyapi ākhyātasāmānyasya saṃkhyāsāmānyaśaktatvajñāpakaṃ sūtraṃ nāsti tathāpi laḍādeśaikavacanādīnāṃ tattat saṃkhyā- śaktatājñāpakasūtreṇa ādeśa gataṃ tathātvaṃ sthānini lakāre kalpitamiti saṃkhyābodhanayogyatvamādāya lakṣaṇasamanvaya iti bodhyam “ākhyātamākhyātena kriyāsātatye ” mayūra0 gaṇasūtram tatra ākhyātapadaṃ ca tadantaparam “pratyayagra- haṇe tadantagrahaṇam . iti niyamāt 3 ākhyātānte ca .
Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary
☞
p. 88, col. 1 .
ākhyāta , see dur-ā° .