Blog
Sanskrit
About
ākhyā
See also
ākhyāmi .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Latin
Sanskrit-Sanskrit
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 105 .
ākhyā f. (
-khyā ) A name or appellation.
E. khyā to say, āṅ prefixed, aṅ and ṭāp fem. aff.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 83, col. 1 .
ā-khyā (khyā) 1. f. A name, title.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 70, col. 1 .
ākhyā ā-khyā, f. A name,
Śāk. 105, 7. — Comp. Udaya-ākhya, adj. called
Udaya, Böhtl. Chr. 228, 166. Kim-, adj.
how called, Śāk. 104, 13. Daśābda-, i. e.
daśan-abda-, adj. declared to be of
ten years, Man. 2, 134 (i. e. a citizen
may be considered as equal to another
citizen who is ten years older or
younger than himself).
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 113, col. 1 .
ākhyā ā-khyā, cl. 2. P.
-khyāti, -tum,
Ved. to look at; to count, number; to recite; to
tell, notify; inform, communicate, declare, make
known; to announce; to call, signify (with two acc.);
Caus. P.
-khyāpayati, -yitum, to make known, de-
clare; A. to cause to tell.
☞
p. 113, col. 1 .
2.
ā-khyā, f. appellation, name; (
as, ā, am ), often
at the end of a compound in the sense of ‘named,’
‘called.’
Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary
☞
p. 124, col. 2 .
ākhyā, f. name;
at end of cpds , having… as name. [
√khyā + ā. ]
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 225, col. 2 .
ākhyā 2
P.
1 (
a ) To tell, say, inform, communicate, narrate (usually with
dat. of person);
te rāmāya vadhopāyamācakhyurvibudhadviṣaḥ R. 15. 5, 41, 71, 93; 12. 42, 91;
Bg. 11. 31, 18. 63;
Me. 100;
Ms. 8. 224, 9. 73,
Y. 1. 66, 2. 65; sometimes with
gen. of person;
ākhyāhi bhadre priyadarśanasya Pt. 4. 15;
kenāhaṃ tavākhyātaḥ Mb. (
b ) To declare, announce, signify;
R. 2. 11.
2 To call, denominate, name;
suvarṇabiṃdurityākhyāyate Māl. 9;
R. 10. 21,
Ms. 4. 6.
3 To look at, count; to recite (
Ved. ).
— Caus. (
khyāpayati )
1 To cause to tell or narrate.
2 To declare.
☞
p. 225, col. 2 .
ākhyā [
ā-khyāyate anena; ākhyā (
pb )
aṅ ] A name, appellation;
kiṃ vā śakuṃtaletyasya māturākhyā Ś. 7, 7. 33;
paścādumākhyāṃ sumukhī jagāma Ku. 1. 26;
tadākhyayā bhuvi paprathe R. 15. 101 became known by that name; often at the end of compounds meaning ‘named’ or ‘called’;
atha kimākhyasya rājarṣeḥ sā dharmapatnī Ś. 7;
raghuvaṃśākhyaṃ kāvyaṃ &c.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 58 .
ākhyā f. appellation, name;
instr. with name;
adj. —° called, named.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 37, col. 1 .
ākhyā ā-khyā, f. name: in. by name; period: a. named (-°); -ta, (pp. ) n. finite verb; -tavya, fp. to be told or related; -ti, f. tale, report; appellation; -tṛ , m. teller, relater; teacher; -na, n. narration; story, tale; legend: -ka, n. short tale: ī, f. a metre, -pañcama , a. having the Purāṇas as the fifth; -paka, a. announcing, proclaiming; -pana, n. invitation to relate; -hikā, f. short tale; -yin, a. relating, reporting (-°).
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 129, col. 1 .
1. ā-√ khyā P. (
impf. -akhyat ) to behold,
RV. iv, 2, 18; (
fut. p. -khyāsyát ;
perf. 3.
pl. -cakhyuḥ ) to tell, communicate, inform, declare, announce,
ŚBr. xiii, xiv;
Mn. ;
MBh. &c.; to call (with two
acc. ),
Ragh. x, 22 :
Pass. -khyāyate , to be named or enumerated,
ŚBr. ; to be called,
ŚBr. x, xiv :
Caus. P. (2.
sg. -khyāpayasi ) to make known, declare,
MBh. i, 7485 :
Ā. (
Pot. -khyāpayeta ) to cause to tell,
AitBr. ;
ŚāṅkhŚr.
☞
p. 129, col. 1 .
2. ā-khyā f. (
ifc. f(
ā ). ,
Kathās. ;
Sāṃkhyak. ) appellation, name,
Prāt. ;
Pāṇ. ;
Mn. vii, 157, &c.
☞
p. 129, col. 1 .
(=
-saṃkhyā ) total amount,
Mn. ii, 134;
MBh. iii, 12831 (
cf. Hariv. 515), and xv, 671
☞
p. 129, col. 1 .
appearance, aspect,
R. vii, 60, 12
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 86, col. 1 .
ākhyā f. (-khyā ) A name or appellation.
E. khyā to say, āṅ prefixed, aṅ and ṭāp fem. affs.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 311 .
ākhyā 2 P. 1 (a ) To tell, say, inform, communicate, narrate (usually with dat. of person); imāni śuklāni yajūṃṣi vājasaneyena yājñavalkyenākhyāyante Bṛi. Up.6.5.3. te rāmāya vadhopāyamācakhyurvibudhadviṣaḥ R.15.5,41,71,93;12.42,91; ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo Bg.11.31,18.63; Me.100; Ms.8.224,9.73, Y.1.66,2.65; sometimes with gen. of person; ākhyāhi bhadre priyadarśanasya Pt.4.15; kenāhaṃ tavā- khyātaḥ Mb. (b ) To declare, announce, signify; dhanurbhṛto'pyasya dayārdrabhāvamākhyātam R.2.11. -2 To call, denominate, name; suvarṇabindurityākhyāyate Māl.9; R.10.21, Ms.4.6. -3 To look at, count; to recite (Ved.). -Caus. (khyāpayati ) 1 To cause to tell or narrate. -2 To declare.
☞
vol. 1,
p. 311 .
ākhyā [ā-khyāyate anayā ; ākhyā-aṅ P.III.3.106] 1 A name, appellation; kiṃ vā śakuntaletyasya māturākhyā Ś.7,7.33; paścādumākhyāṃ sumukhī jagāma Ku.1.26; tapākhyayā bhuvi paprathe R.15.101 become known by that name; often at the end of compounds meaning 'named' or 'called'; atha kimākhyasya rājarṣeḥ sā dharmapatnī Ś.7; raghuvaṃśākhyaṃ kāvyam &c. -2 Appearance, aspect; na hi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā Bhāg.11.18.37. -3 Beauty, splendour; vṛsīṣu rucirākhyāsu niṣeduḥ kāñcanīṣu te Rām.7.60.12.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 109, col. 1 .
1 ā-KHYĀ- dire, raconter; annoncer; appeler (2
acc. ); pass. s'appeler;
caus. faire connaître;
°khyāta- dit. etc.;
°khyāpita- rendu célèbre.
☞
p. 109, col. 1 .
2 ā-khyā- f. nom; compte, total;
ifc. aspect;
-ayā quant au
nom.
Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit
☞
vol. 1,
p. 79 .
☞
vol. 3,
p. 383 .
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 595 .
ākhyā (von
khyā mit
ā ) f.
Benennung, Name AK. 1, 1, 5, 8.
H. 260.
AV. PRĀT. 4, 39.
P. 4, 1, 48.
kiṃ vā śakuntaletyasya māturākhyā ŚĀK. 105, 7.
yāsyatyākhyāṃ bharata iti 192.
madākhyā KATHĀS. 7, 107.
svamajñātidhanākhyāyām sva,
wenn damit nicht ein Verwandter oder Besitz benannt (
gemeint )
wird P. 3, 3, 20. 1, 3, 23. Sehr häufig am Ende eines adj. comp. (
das und das als Namen führend )
KĀTY. ŚR. 16, 3, 21. 20, 8, 20. 22, 4, 7.
M. 2, 134. 7, 157.
ŚĀK. 104, 18.
HIT. 26, 12.
AK. 2, 4, 5, 1.
VID. 1. 166. 246. f.
ā KATHĀS. 3, 53.
SĀṂKHYAK. 50.
☞
vol. 5,
p. 1089 .
ākhyā VS. PRĀT. 1, 33.
babhūva kāñcanapurītyākhyayā nagarī purā KATHĀS. 59, 22.
trayoviṃśatyanīkākhyaṃ bhūmerbhāram genannt so v. a.
bestehend in, das ist BHĀG. P. 10, 50, 15.
bhasmākhya adj.
den Namen Asche führend so v. a.
Nichts als Asche seiend Spr. 5023.
ākhyā so v. a.
saṃkhyā Zahl, Anzahl, Dauer der Zahl nach :
eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā MBH. 3, 12831 =
HARIV. 515, wo aber
yugasaṃkhyā prakīrtitā gelesen wird.
daśābdākhyaṃ paurasakhyam Freundschaft unter Bürgern einer Stadt umfasst einen Zeitraum von zehn Jahren d. i.
Bürger nennen sich Freunde auch dann, wenn sie im Alter zehn Jahre von einander entfernt sind. M. 2, 134.
ākhyā so v. a.
prakhyā Aussehen am Ende eines adj. comp.:
bṛsīṣu rucirākhyāsu (= ruciraśobhāsu Schol. )
R. 7, 60, 12. Hierher könnte auch
bhasmākhya (s. oben) gezogen werden; =
bhasmībhūta Schol.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 160, col. 3 .
ākhyā f.
— 1) Benennung , Name. Instr. mit Namen 123,28. 130,29. 138,21. Am Ende eines adj. Comp. (f. ā ) — heissend.
— 2) Zeitdauer M. 2,134. MBH. 3,188,27.
— 3) Aussehen.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 39, col. 1 .
ākhyā f. Benennung, Name; —° u. Instr. mit Namen.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 90, col. 3 .
ākhyā 2. lies: Betrag, Belauf.
— MBh. 15, 25, 16.
Bopp Glossarium Sanscritum
☞
p. 28, col. 1 .
ākhyā f. (r. khyā appellare) nomen. HIT. 26. 12.
Abhidhānaratnamālā of Halāyudha
☞
p. 18 .
ākhyā; ākhyā saṃjñābhidhāhvānaṃ nāmadheyaṃ ca nāma ca . 1.1.1.152
Vācaspatyam
☞
p. 604, col. 1 .
ākhyā strī ā + khyāyate anena ā + khyā —aṅ . saṃjñāyāṃ rūḍhenāmni vācakaśabde . “paścādumākhyāṃ sumukhī jagāma ” kumā nāma ca “yena svīyapadārthasya mukhyataḥ pratipādane . khottara- prayamāpekṣā tannāma syāttadarthakamiti ” śabdaśa0 uktalakṣaṇakam “yat prātipadikaṃ nāma tannāmno nātiricyate ” iti ca tatro ktaṃ “yādṛśaśabdena svopasthāpyayadarthamukhyaviśeṣyakānvayabodhārthaṃ svottaraprathamāvibhaktirapekṣyate tādṛśaḥ śabda eva tadarthakaṃ nāma . ghaṭādayohi śabdāḥ prathamāntatvena niścitā eva svārthamukhyaviśeṣyakaṃ bodhamutpādayanti natvanyathā na hi ghaṭa ityādita iva ghaṭādityādito'pi ṣaṭādimukhyaviśe- ṣyakaḥ subarthasaṃkhyāderavagamaḥ . pītapaṭetyādikaḥ samāso'pi svottaraṃ prathamāpratisandhānadaśāyāmeva paṭādimukhyadharmmi tākasya pītādyanvayabodhasya janakaḥ ataeva “nāpadaṃ prayu- ñjīteti ” vṛddhāḥ . padaṃ vibhaktyantaṃ pītapaṭarūpamityādāvapi nāvāntaravākyārthabodhapūrvvako mahāvākyārthabodhaḥ paṭā- dināmnaḥ prathamāntatvābhāvena tadarthe pītādyanvayadhiyaḥ pūrvvamasambhavāt viśiṣṭavaiśiṣṭyābagāhitayā pramāṇāntareṇa paṭadharmmikapītaniścayādapi tatra sambhavāt . nacānyonya- parasparādināmasvavyāptiḥ “ebhyaḥ prathamā nābhidhīyate ” iti vṛddhaiḥ smaraṇāditi vācyaṃ mallāṃbhyāmanyonyaṃ hanyata ityādau mallayoḥ parasparakarttṛkahananakarmmatvānvayānurodhena teṣāmapi prathamāntatvādanyathā sakarmmakasya hanterbhāvākhyātasākāṅkṣa- tvānupapatterakarmmakasyaiva dhātostathātvāt ” . tena nyāya- mate prathamāntamukhyaviśeṣyakaśābdabodhasvīkāreṇa tathātvaṃ vaiyā- karaṇādimate tu na tathā “bhāvapradhānamākhyātaṃ sattvapradhānāni nāmānīti yā0 ukteḥ bhāvapradhānatve naiva bodhaḥ tathāca “artha vadadhāturapratyayaḥ prātipadikaṃ ” “kṛttaddhitasamāsāśceti ” pā0 ukta lakṣaṇaṃ prātipadikameva nāmetyabhidhīyate ataevoktam “uṇādyantaṃ kṛdantañca taddhitāntaṃ samāsajam . nāmasaṃjñā bhavettasya svādyutpattistaduttaram ” tacca nāma caturvidham “rūḍhañca lakṣakañcaiva yogarūḍhañca yaugikam . taccaturddhā pare rūḍhayaugikaṃ manvate'dhikam ” śabdaśa0 vyākhyātaṃ ca svayameva jagadī- śena . “niruktaṃ nāmavibhajate . rūḍhañcetyādi tat nāma . catrayamavadhāraṇārthaṃ tena kiñcinnāma kvacidarthe rūḍha- meva yathā goprabhṛtau gavādi gamerḍo dābhābhyāṃ nurdheṭa- iccetyāderauṇādikapratyayasya śaktiviraheṇa yaugikatva- virahāt . kiñcillakṣakameva yathā tīrādau gaṅgādi, ādya- vyutpattyā pūravattīre śaktigrahasyāviśiṣṭatve'pyājānika- prayogāpattyā tadaprāmāṇyakalpanāt śakteḥ pūrvvapūrvvaprayoga niyatatvāt . kiñcidyogarūṭameva yathā paṅkajātapadmādau paṅkajādi “kiñcit yaugikameva yathā pākakartrādau pāca- kādi . rūḍhayaugikabhapyadhikaṃ nāma yathā maṇḍapamahā- rajatādi taddhi kadācidavayavavṛttyā yogārthameva kadācicca samudāyaśaktyā rūḍhārthamevābhidhatte ityapareṣāmmatam . gaurvvāhīka ityādau tu śakyārthasadṛśatvāvacchinnabodhakatayā gauṇaṃ gavādipadaṃ gosadṛśādau lakṣakameva na tu tatobhidyate ” tatra rūḍhādilakṣaṇāni tatraivoktāni yathā “rūḍhaṃ saṅketava- nnāma saiva saṃjñeti kīrttyate . naimittikī pāribhāṣikyaupā- dhikyapi tadbhidā . yannāma yādṛśārthe saṅketitameva na tu yaugikamapi tadrūḍhaṃ yogarūḍhantu paṅgajādikaṃ na tathā rūḍhanāmaiva ca saṃjñāpadenābhilapyate na tu rūḍhādivat saṃjñāpi nāmno'vāntarabhedaḥ, yena vibhāgavyāghātaḥ syāt . saṃjñāyāśca trayobhedāḥ naimittikī pāribhāṣikī aupā- dhikī ceti . pācakapāṭhakādayastu na saṃjñāḥ saṅketaśūnyatvā- diti ye tu rūḍhasya nāmnaścaturvvidhatvamāhustanmatamunyasyati . jātidravyaguṇaspandairdharsaiḥ saṅketavattayā . jātiśabdādi- bhedena cāturvvidhyaṃ pare jaguḥ . gogavayādīnāṃ gotvādi jātyā paśvāḍhyādīnāṃ lāṅgūladhanādidravyeṇa dhanyapiśu- nādīnāṃ puṇyadveṣādiguṇena calacapalādīnāñca śabdānāṃ karmmaṇāvacchinnaśaktimattvāccāturvvidhyajeva rūḍhānāmiti . yaduktaṃ daṇḍācāryyaiḥ “śabdaireva pratīyante jātidravya- guṇakriyāḥ . cāturvvidhyādamīṣāstu śabda uktaścaturvidha ” iti tadetajjvaḍamūkamūrkhādīnāmanyaśūnyādīnāñca śabdā- nāmaparigrahāpattyā parityaktamasmābhiḥ . naimittikasaṃjñāṃ lakṣayati . jātyavacchinnasaṅketavatī naimittikī matā . jātimātre hi saṅketādvyakterbhānaṃ suduṣkaram . yannāma jātyavacchinnasaṅketavat sā naimittikī saṃjñā yathā gocaitrā diḥ sā hi gotvacaitratvādijātyavacchinnameva gavādikama- bhidhatte na tu gotvādijātimātraṃ gopadaṃ gotve saṅke- titamityākārakagrahātgāmānayetyādau gotvādinā gavā- deranvayānupapatteḥ ekaśaktatvagrahasyānyānubhāvakatve'tiprasa- ṅgāt . nanu gāmānayetyādau gotvādikarmatākatvenaivānaya- nāderanvayadhīrgotvādiśaktatvena padajñānasya gotvādyanvaya- buddhiṃ pratyeva hetutvāt subarthakarmmatvādau khāśrayavṛttitvasamba- ndhenaiva prakṛtyarthasya gotvādeḥ sākāṅkṣatvāt gavādikarmatā- katvena bodhastūttarakālamokṣepāt karmatvaṃ govṛtti gotvaniṣṭha- karmatātvāt ānayanaṃ govṛttikarmmatākaṃ gotvavṛttikarmatākatvā- dityādyanumānasāmrājyāt . na ca vastugatyā yadgotva- śaktatvaṃ tajjñānasya hetutve gopadaṃ jātiśaktamityevaṃ grahādapi śuddhagotvasyānvayavodhāpattiḥ gotvatvāvacchinnaśakta- tvaprakārakajñānatvena tathātve ca lāghavādgotvāvacchinnaśakta- tāprakārakajñānatvenaiva hetutvaṃ gotvatvādyapraveśāditi vācyam gopadaṃ gotvaśaktamityākārajñānatvena hetutāyāṃ śuddhasyaiva gotvasya viṣayitāsambandhena śaktya'śe viśeṣaṇatvena gotvatvā- dipraveśagauravasyāyogāt . na hi sasavāyānyasaṣvandhena jāteḥ prakāratāyāṃ dharmmāvacchinnatvaniyamomānābhāvāt ayaṃ gaurityādivyavasāyottaramimaṃ gotvena jānāmītyā- kāre tasya jñātatāliṅgakānumāne'nuvyavasāye vā vyabhi- cārācca prāganupasthityā gotvatvādestatropanayāyogāt . etena jāterniravacchinnaprakāratvasya sanavāyasaṃsargāvacchi- nnatvaniyamāt kevalasya gotvādeḥ śaktyaṃśe viṣayatayā subarthakarmmatvāṃśe ca paramparayā prakāratvāyoga ityapi pratyuktam uktasthala eva vyabhicārāt . nacaivaṃ kālogauḥ padaṃ gaurityādipratyayo'pi pramā syāt kālikādisambandhena gotvādimati tatprakārakatvāditi vācyaṃ kālikādi- sambandhena gotvādeḥ prāmāṇyasya gotvatvādyavacchinnaprakāra- tāgarbhatvena tādṛśamateḥ pramātvāyogāt anyathā ghaṭa- tvādijāteḥ saṃsthānasamavetatvamate saṃyogoghaṭa ityādipra- tīteḥ samavāyena pramātvasya durvvāratāpatteḥ śābdasyeva pratyakṣasyāpi kālogaurityādibodhasya niyamatogavādya- bhedāvagāhitvainaivāpramātvasambhavācceti bhaṭṭamatānuvarttinaḥ . tanmandaṃ vināpyākṣepaṃ gāmānayetyāditogavādikarmmatā- katvenānayanāderanvayabodhasyānubhavikatvāt gaurgacchatītyādau śuddhagotve gatimattvādyanvayasyānubhavenāsparśanāt gotvatvā- dyanupasthityā ca gotvaṃ gacchatītyādyanumavasyāsambhavāt svāśrayavṛttitvasambandhena gatimattvādihetunā gavādau sākṣātsambandhena gatimattvādyākṣepasya vyabhicārādidoṣeṇa duḥśakatvācca . etena karmmatvādau gotvādeḥ svāśraya vṛttitvasambandhenānvayabodhottaraṃ karmatvasya gotvavṛttitvaṃ govṛttitvaṃ vinānupapannamityanupapattidhīsahakṛtena gāmityā- divākyenaiva karmatvaṃ gavīyamityaupādānikogavādivyakte- rbodha iti śrīkaramatamapyanādeyaṃ mithoviruddhābhyāṃ śābda- tvārthāpattitvābhyāmavacchinnabodhasyālīkatvena śabdānupa- pattibhyāṃ sambhūya tathāvidhaupādānikabodhasya jananāyo- gācca . yattu gaurjjāyate gaurnaśyati sarvvatra gotvādi- jātiśaktenaiva gavādipadena lakṣaṇayā gotvādiviśiṣṭā vyaktirbodhyate vyaktīnāṃ bahutvenānyalabhyatvena ca tatra śakterakalpanāt tātparyyānupapatterapi lakṣaṇāyā vījatvāt yadāhurmaṇḍanācāryyāḥ “jāterastitvanāstitve na hi kaści- dvivakṣati . nityatvāllakṣaṇīyāyāvyakte ste hi viśeṣaṇe ” iti tadapi tucchaṃ vyaktivināṃkṛtāyāṃ gotvādijātau gavādipadasya mukhyaprayogābhāvena tanmātrasyāśakyatve tadvati gavādau lakṣaṇāyā vaktumaśakyatvāt śakyasambandhasyaiva lakṣaṇātvāt . na ca goranyo mahiṣa ityādau pañcamyarthe'vadhitve pratiyo- gitve vā svāvacchedyatvasambandhena śuddhasya gotvāderanvayāttathā- vidhasthala eva jātau mukhyaprayogaḥ tatra pañcamyāḥ svārthe- 'vadhitvādau svaniṣṭhagotvāvacchedyatvasaṃsargeṇa prakṛtyarthasya gavāderanvayabodhakatvāt anyathā gogotvayorbhaktiśaktibhyāṃ gopadena bodhane vṛttidvayayaugapadyāpatteḥ vastutaḥ śuddhasya gotvādeḥ śābdadhīprakāratāyāḥsamavāyāvacchinnatvaniyamātta- syāvadhitvādau svāvacchedyatvādisambandhenānvayodurghaṭaṇva . dravyaṃ ghaṭa ityādipratīteḥ samavāyena pramātvānurodhādghaṭa- tvajāternānātvopagamāditi . prabhākārāstu gotvaśaktatvena jñāta ’ padaṃ tādrūpyeṇa gośābdatvāvacchinnaṃ pratyeva heturatogo- tvaśaktigrahānna gotvena gavayāde! na vā dravyatvādinā gora- nvayadhiyo'tiprasaṅgaḥ . nacaivaṃ jāteriva vyakterapi śakya- tvamāvaśyakaṃ na hi gavadipadasya śakyatvaṃ janyatvamapi tu janyaśābdadhīviṣayatvaṃ tacca gotvasyeva gorapyaviśiṣṭaniti vācyaṃ gavādipadadharmmikasvaśaktatājñānatvāvacchinnaśābdadhī- janakatāvacchedakatvena gotvādereva gavādipadaśakyatvāt gotvaśaktatāpekṣayā gośaktatvasya gurutayā tajjñānatvasya śābdaṃ prati jagakatānavacchedakatvāt . ataevānvaya- buddherātmasvātmatvādyavagāhitve'pi na teṣāṃ padaśakya- tvam . astu vā gotvādiśaktatvena jñātaṃ padaṃ gotvā- diśābdatvāvacchinnaṃ pratyeva hedurvviśeṣyatayā tādṛśaśābdaṃ prati samavāyena gotvasya niyāmakatvakalpanācca nātiprasaṅgaḥ gotvādinā gavāderiva gavayādergotvādinānvayabodhatvāva- cchinnaṃ pratyapi vinigamakābhāvena gotvādiśaktijñānatvena hetutvamapekṣya gotvaśābdatvāvacchinnaṃ pratyeva gotvasya tacchakta- tvajñānasya ca dvayoḥ kāraṇatāyāmeva lāghavāt vastuto- gotvaśābda' prati gotvaśaaijñānameva heturnatu gotvamapi jātivyaktyostulyavittivedyatvaniyamādeva gīvyaktīnānta- duviṣayatvasiddheḥ pramāṇavirahādeva gotvādinā gavayādi- viṣayatvasya tatrāsiddheśca . yadyapi jātervviṣayatvaṃ tatsamavāyivyaktiviṣatayā nirūpitamiti na vyāptirgo- tvādyālocane kālogotvavānityādibodhe ca vyabhicārāt nāpi jāterniravacchinnaprakāratāyāstathātvaniyamaḥ gaurayami- tyādijñānasya pratyakṣe gotvenemaṃ jānāmītyākāre tathātvā ttathāpyanvaṃyabodhasya niravacchinnagotvādiprakāratvaṃ gavādi- viśeṣyatānirūpitameveti vyāptistādṛśaviśeṣyatākatvaṃ vinā śuddhasya gotvāderanvayabīdhenāsparśanāt gurūṇāṃ gotvena gavayādibodhasyālīkatvāt . ataeva gavādyaṃśe gotvādi- prakārakabodhaḥ samavāyeneva sambandhāntareṇāpi tatprakārakaḥ syādgotvaprakāratāyāṃ goviśeṣyatākatvasyeva samavāyāvacchinna- tvasyāpi vyāptibalena siddhāvapi sambandhāntarāvacchinnatvasya pramāṇaviraheṇāsiddheḥ . evañca gotvādiśaktijñānatvena janakatāyāṃ viṣayatāvacchedakatvādgotvādireva gavādipada- syārthaḥ gavādo tadvyavahārastu tādṛśāvacchedakadharmma vattva- prayuktogauṇaḥ . nacaivaṃ gamyādidhātorapi gatyādau śaktirnasyādgatitvādiśaktijñānādeva tādrūpyeṇa gatyādergamyā- didhātutobodhasambhavāditi vācyaṃ gurūṇāṃ gatitvādeḥ saṃsthānāvyaṅgyatvena jātitvāsambhavāt uttarasaṃyogādyavacchi- nnakriyātvādyupādhirūpe ca tatra svaḷpataḥ śaktigrahā- yogāt sakhaṇḍasya niravacchinnaprakāratvābhāvāt nirukta- kriyātvatvāvacchinnaśaktatājñānatvena hetutāmapekṣya laghutayā tādṛśakriyātvāvacchinnaśaktimattvajñānatvenaiva tathātvaucityāt gurutvādiprayojyasya patanatvāderakhaṇḍatve patyādidhātūnā- ntatra śaktatve'pi kṣatyabhāvācca paśvādipadānāmapi lomava- llāṅgūlādiparyyavasite paśutvādimātre na śaktistatra vṛtti- grahottaraṃ tanmātrasyaivānubhavena tadāśrayasyālābhāt lomādīnāṃ svāśrayatulyavittivedyatvasya lomavallāṅgūla- vān deśa ityadyanubhave vyamicārāditi prāhuḥ ” tatra paribhāṣikī opādhikī ca tatraiva lakṣitā yathā “ubhayāvṛttidharmmeṇa saṃjñā syāt paribhāṣikī . aupā- dhikī tvanugatopādhinā yā pravarttate . ubhayāvṛttidharmā- vacchinnasaṅketavatī saṃjñā pāribhāṣikī yathākāśaḍitthādiḥ sā hi dvitīyāvṛttinaiva śabdādinā rūpeṇ tadāśraya- mabhidhatte nacākāśādipadasya gaganādau niravacchinnaiva śaktiḥ paṭādipadasyāpi paṭādau tādṛśaśaktyāpatteḥ paṭe śaktamapri paṭapadaṃ na paṭatvāvacchinne śaktimadityādigrahottaraṃ tataḥ paṭatvaviśiṣṭasyānanubhavādavaśyaṃ tacchaktiravacchinneti cet śabdavati śaktamapyākāśapadaṃ na śabdavattvāvacchinna- śaktimadityevaṃ grahadaśāyāmākāśādipadānna śabdavattvena gaganasya pratītiratastasyāpi śabdavattvāvacchinnaiva tatra śaktiriti vibhāvyatām . etena paṭatvādyupalakṣite dharmmiṇyeva śaktigrahasya tādrūpyeṇa paṭādyanubhavaṃ prati hetutvānmāstu paṭādipadasyāpi paṭatvādyavacchinne śaktiḥ . parantu paṭatvādyupalakṣitavyaktiṣveveti śiromaṇyuktramapi pratyuktaṃ śabdopralakṣite dharmiṇi śaktigrahādevākāśādi- padāttadaṃśe nirvvikalpakātmakasmaraṇamanvayānubhavaścotpadyata iti tu nānubhavikaṃ na vā yauktikam . yā cānugato- pādhyavacchinnasaṅketavatī saṃjñā sā tvaupādhikī yathā bhūtadūtādiḥ sā hi sacetanāvṛttiviśeṣaguṇavattvavārttā- hārakatvādyanugatopādhipuraskāreṇaiva pravarttate śabdādistu sakhaṇḍatvenopāghirapi nānugatodvitīyāvṛttitvādataḥ pāri- bhāṣike gaganādipade nātiprasaṅgaḥ . ghaṭatvādeḥ saṃsthā- navṛttitvamate yadi ghaṭādipadaṃ vilakṣaṇasaṃsthānavattvena śakta tadaupādhikameva yadi ca paramparayā vailakṣaṇyavattvena . tadā naimittikameva . vastutaḥ sāmānyasya śābdabuddhau svarūpataḥ prakāratvaṃ samavāyenaivetyagihitaṃ prāgiti ” . lakṣakalakṣaṇa muktaṃ tatraivaṃ “yādṛśārthasya sambandhavati śaktantu yadbhavet . tatra tallakṣakaṃ nāma tacchaktividhuraṃ yadi . yādṛśārthasambandhavati yannāma saṅketitaṃ tadeva tādṛśārthelakṣakaṃ yadi tādṛśārtheśakti- śūnyaṃ bhavet . saindhāpādayaśca śabdāsturagādisambandhini lakṣakā api lavaṇādāviva turagādāvapi śaktāevāgaṅgādayastu tīrā- dāvasaṅketitāḥ tatsambandhinīrādiśaktatvena gṛhītāeva tīrādya- nvayaṃ bodhayantīti tatra lakṣakā eva . śaktatvepūrvvapūrvvaprayuktatvā- patteḥ tasya tadvyāpyatvāt kayañcittīrādisambandhitvena gṛhī- tādapi gaṅgādipadāttīrāderanvayāboghena tīrādyaśaktatve sati tatsambandhitāmātrantu na lakṣaṇā gaṅgāgaṅgāyāṃ ghoṣa ityādāvapi gaṅgāgaṅgetibhāgasya niruktalakṣaṇāyāḥ sattvena vaiyarthyāṣāvaprasaṅgācca . etena tīrādyaśaktatve sati tīrādiparatvaṃ tīrādisambandhyanubhāvakatvaṃ vā tallakṣakatva- mityapi pratyuktam apabhraṃśasyāpi lakṣakatvāpātācca naceṣṭhā- pattiḥ śaktilakṣaṇānyataravṛttimattve tasya sādhutāpatteḥ pada- sādhutāyāṃ vṛttimattvasyaiva tantratvāt . kiñcānubhāvakatvaṃ yadyanubhavasyopadhāyakatvaṃ tadā ghoṣādipadasākāṅkṣasya gaṅgādipadasya tīralakṣakatā na syāt tena tīrasamba- ndhino nīrasyānubhavānarjjanāt svarūpayogyatvantu gaṅgā- yāmiti vākyasya durvvāraṃ tasyāpyāgheyatādharmikanīrānu- bhavaṃ prati nīrārthakanāmottarasaptamītvena tathātvāt nīrādheyatvasya ca nīrasambandhitvānapāyāt . nanu vākya- mapi lakṣakaṃ bhavatyeva kathamanyathā citragusamudāyasya lakṣaṇayā citragosvāmināṃ bodhaḥ kathaṃ vā gabhīrāyāṃ nadyāṃ ghoṣa ityādau gabhīranadītīrasya na hi tatra nadīpadaṃ tīralakṣakaṃ gabhīrāyāmityasyānanvayāpatteḥ na hi tīraṃ gabhīraṃ nāpi gabhīrapadam . tathā nadyāmityasyāyogyatā- patteḥ nāpi tīraṃ nadī tasmādvākyameva tatra gabhīranadītīrala- kṣakamiti mīmāṃsakāḥ tanna gabhīrāyāṃ nadyāmiti vibhaktya- ntabhāgasya tādṛktīralakṣakatve ghoṣādyādheyanvena tadanvayā- nuprapatteḥ samāsādanyatra nāmārthayorbhedānvayasyāvyutpanna- tvāt . etena tādṛśatīravṛttitāyāmeva tadbhāgasya lakṣaṇa- yāpi na nistāraḥ tādṛśatīravṛtteśca lakṣyatve ghoṣādāva- bhedena tadanvayāyogaḥ samāsabhinnasthale nāmārthayorabhe- dānvaye tāmnoḥ samānavibhakikatvasya tantratvāt . na ca gabhīrāyāṃ nadīti bhāgasyaiva tādṛkatīralakṣakatvam . tadarthe vibhaktyartha syānanvayāpatternahi sa bhāgaḥ prakṛtiryena tadarthe vibha tyarthasyānvayaḥ syāt gabhīrāyāṃ nadīṃ vrajetyādito- 'pi gabhīranadītīrakarmmakatvādibodhāpattestadbhāgasya vākyā- danyatvācca tasmādgabhīrāpadaṃ nadīpadaṃ vā tatra gabhīranadītīra lakṣakaṃ padāntarantu tatra tātparyyagrāhakamiti siddhānta- vidaḥ . caṭpaṭādyanukaraṇasya huṃphaḍādistobhasya ca svānubhāvakatvamapabhraṃśānāmiva śaktibhramādeva . gaurvvāhīka ityādau tu śakyārthasadṛśatvāvacchrinnabodhakatayā gauṇaṃ gavādipadaṃ gosadṛśādau lakṣakameva na tatobhidyate ” . tasya vibhāgo'pi darśitastatraiva . “jahatsvārthājahatsvārthanirūḍhā- dhunikyādikāḥ . lakṣaṇā vividhāstābhirlakṣakaṃ syādane- kadhā . kācillakṣaṇā śakyāvṛttirūpeṇa bodhakatayā- jagatsvārthetyucyate yathā tīratvādinā gaṅgādipadasya . kācicchakyalakṣyobhayavṛttinā śakyavṛttinaiva vā rūpeṇā- nubhāvakatvādajahatsvārthā yathā dravyatvādinā nīlaghaṭa- tvādinā ca ghaṭapadasya . kācitlakṣyatāvacchedakībhūtatattadrū- peṇa pūrvvapūrvvaṃ pratyāyakatvāt nirūḍhā yathā āruṇyā- diprakāreṇa tadāśrayadravyānubhāvakatvādaruṇādipadasya . kācicca pūrvvapūrvvaṃ tādrūpyeṇāpratyāyakatvādādhunikī yathā ghaṭatvādinā paṭādipadasya . ādinā śakyasadṛśatvaprakāreṇa bodhakatayā gauṇyupagṛhyane yathā agnirmāṇavaka ityā- dāvagnisadṛśatvādinā agnyādipadasya . tadevaṃ vividha- lakṣaṇāvattvāllakṣakaṃ nāmāpi jalatsvārthādibhedādanekavidha- mityardhaḥ . syādetat yadi tīrādilakṣakatayā gaṅgādi- padasya jñānaṃ tīrādyanubhave bhaveddheturbhavedapyuktakrameṇa lakṣa- kāṇāṃ vibhāgaḥ natvetadasti tīrādyanvayabodhaṃ prati tīrādi- śaktetvenaiva padajñānasya lāghavena hetutayā lakṣakāṇā mananubhāvakatvāt gurūṇām agnau śaityaṃ spṛśedityādau śakyena dahanādineva gaṅgāyāṃ ghova ityādau lakṣitena tīrā- dinā sārddhaṃmagṛhītāsaṃsargakasyaiva saptamyarthādheyatvāderanvaya- bodhapraviṣṭatvāditi cenna prakṛtyarthāvacchinnasyaiva pratyayārthasya dharmyantare'nvayabuddhervyutpannatayā tīrādyaviśeṣitasya subarthādhe- yatvāderghoṣādāvānvayabodhāyogāt . na ca śaktasyaiva padasya svasākāṅkṣapadāntaropasthāpyārthānvitasvārthadharmikānvayabīdhaṃ prati hetutvātnānvayabuddhau lakṣyārthasya praveśaḥ kuntāḥ praviśantotyādau lakṣyasya kuntadharāderanvayaviśeṣyatānupapatteḥ kumatiḥ paśurityādau lakṣyārthayormitho'nvayabodhasyāpyā- nubhavikatvācca tasmācchakteriva bhakterapi jñānamanubhāvakaṃ bhavatyeva kāryyatāvacchedakasya saṅkocācca na vyabhicāraḥ ” . lakṣaṇābhedena lakṣakaśabdabhedā bahavaḥ lakṣaṇābhedāśca sā0 da0 darśitāḥ lakṣaṇaśabde vivṛtiḥ . tatra yogarūḍhalakṣa- ṇamuktaṃ śabdaśa0 . “svāntarniviśiṣṭaśabdārthasvārthayorbodhakṛ- nmithaḥ . yogarūḍhaṃ na yatraikaṃ vinānyasyāsti śābdadhīḥ . yannāma svāvayavavṛttilabhyārthena samaṃ svārthasyānvayabodha- kṛt tannāma yogarūḍhaṃ yathā paṅkajakṛṣṇasarpādha- rmmādi taddhi svāntarniviṣṭānāṃ paṅkādiśabdānāṃ vṛttila- bhyena paṅkajanikartrādinā samaṃ svaśakyasya padmāderanvayānu- bhāvakam . paṅkajamityāditaḥ paṅkajanikartṛ padmamityanubhavasya sarvasiddhatvāt . iyāṃstu viśeṣoyadrūḍhamapri maṇḍaparathakā- rādipadaṃ yogārthavinākṛtasya rūḍhyarthasyeva rūḍhyarthavinā- kṛtasyāpi yogārthasya bodhakaṃ, maṇḍape śete ityādau yogārthasya maṇḍapānakartrāderiva maṇḍapaṃ bhojayedityādau samuditārthasya gṛhāderayogyatvenānvayābodhāt . yoga rūḍhantu paṅkajādipadamavayavavṛttyā rūḍhyarthameva sasudāyaśaktyā cāvayavalabhyārthamevānubhāvayati natvanyaṃ vvutprattivaici- ttyāttathaiva sākāṅkṣatvāt . ataeva paṅkajaṃ kumudami- tyatra paṅkajanikartṛtvena, bhūmau paṅkajamutpannamityādau ca padmatvena paṅkajapadasya lakṣaṇayaiva kumudasthalapadmayorbodha iti vārttikam . nanu puṣpaṃ paṅkajetyādau paṅkajāderanvaya- syābodhāt bodhācca paṅgajapuṣpamityādau nirvibhaktikena paṅkajādipadenopasyāpyārthasyānvayadhīsāmānyaṃ pratyeva tādṛ- śapaṅkajādipadottaraśabdopasthāpyatvaṃ tantram evaṃ puṣpaṃ paṅka- jamityādau anvayabodhadarśanāttadanurodhena savibhaktikapaṅka- jādipadopasthāpyārthānvayabodhaṃ prati svasamānavibhaktika- padopasthāpyatvañca atastadupasthāpitasya paṅkajātādeḥ kathaṃ padāntarānupasthāpite padmādāvanvaya iti cedapaṅkajavṛttiḥ mattetyādau skhaladakṣarasaṃśobhi taruṇyā mukhapaṅkajamityādau ca vyabhicārāduktavyutpatteḥ saṅkoceneti gṛhāṇa . na ca dhenupadasya dhānakarmmatvaviśiṣṭāyāṃ gavīva paṅkajādipadasyāpi paṅkajātatvādiviśiṣṭapadmādau rūḍhirevāstu na tu yoga- rūḍhiriti sāmpratam anyatra kḷptaśaktikemyaḥ paṅkajanyādi- padebhya evākāṅkṣādisācivyena paṅkajanikartṛtvāderlābha- sambhave tadviśiṣṭasya padmasya guroḥ samudāyāśakyatvādananyā- labhyasyaiva śabdārthatvāt . yadyapi kartṛvācakaḍapratyaya eva padmatvaviśiṣṭasya lakṣaṇayā lābhasambhavānna paṅkajabhāgasya tatra śaktirucitā prakārāntarālabhyasyaiva śabdaśakyatvamityuktatvāt kṛtivarttamānatvayorivaikapadārthayorapi kartṛpadmayormitho'- nvayasya sambhavitvāt tathāpyavayavārnā śakteragrahe grahe'pi vā padmādau tadarthasyānvayadhīvirodhidhīdaśāyāṃ paṅkajamastī- tyāditaḥ padmamastītyādyanubhāvārthamavaśyampadmatvādiviśiṣṭe paṅkajādibhāgasya rūḍhirupeyā itarathā prakṛtyarthāvacchinna- syaiva pratyayārthasya padārthāntareṇānvayasya vyutpannatayā ḍapratya- yopasthāpitasyāpi padmasyāstitvādinā sahānvayānupapatteḥ ataeva paṅkajādipadādgṛhītaśaktikasya puṃsaḥ paṅkajamastī- tyādito jātvapi karttāstītyākārakonānvayabodhaḥ pratyaya- mātropasthāpyasya kartturanyatrānvaye nirākāḍkṣatvāditi vakṣyate . kiñcaivamekākṣarakoṣāvadhṛtaśaktikānāṃ kakhādi- pratyekavarṇānāmeva nirūḍhalakṣaṇayā tattadarthānubhāvakatvasa- mbhavādakanakhādisamudāyasyāpi tattadarthe śaktirvvilīyeta kādipratyekavarṇṇasya śaktigrahaṃ vināpi akādiśabdādakā- deranubhavārthaṃ tatra samudāye śaairiti tu prakṛte'pi samānaṃ ḍādipratyayamātrasya padmādau vṛttimattvāgrahepi paṅkajādisamudāyāt padmāderanubhavasya sarvvasiddhāt . nacaivaṃ citragurityādāvapi citragokhāmyādau samudāyasya śakti- prasaṅgaḥ samāsatvasyāviśiṣṭatvāditi vācyam agṛhītā- vayavavṛttikasya puṃsastato'rthānadhigamenāvayavānāṃ vṛtterava- śyāpekṣāyāṃ teṣāmeva tathāvidhārthabodhakatvaucityasya vakṣyamā- ṇatvāditi ” yogarūḍhabhedastatraivoktaḥ . “sāmāsikaṃ taddhitāktamiti tat dvividhaṃ bhavet . yogarūdaṃ kṛdantasya samāsatvavyavasthiteḥ . tat yogarūḍhaṃ sāmāsikaṃ samāsā- tmakaṃ kṛṣṇasarpādi taddhitāktaṃ vāsudevādi . kṛdantasya paṅkajādiyogarūḍhasya sāmāsika evāntarbhāva iti nādhi- kyam . yaugikalakṣaṇavibhāgau tatraiva . “yogalabhyārtha- mātrasya bodhakaṃ nāma yaugikam . samāsastaddhiṃtāktañca kṛdantañceti tattridhā . yannāma svāntarniviṣṭaśabdānāṃ yogalabhyasyaiva yādṛśārthasyānvayabodhaṃ prati hetustannāma tādṛśārthe yaugikam . yogarūḍhantu kṛṣṇasarpādipadaṃ yogenāvacchinnasya rūḍhyarthasya bodhakaṃ na tu tanmātrasya tacca yaugikaṃ trividhaṃ samāsastaddhitāktaṃ kṛdantañceti . dvandvo- 'pi samāsaḥ svaghaṭakaśabdānāmākāṅkṣayā labhyasya dhavakhadi- rādyarthasyānvayaboṭakatayā yaugikaeva . sarvvañcedaṃ rūḍhānya- tvena viśeṣaṇīyaṃ nātaḥ kṛṣṇasarpādau vāsudevādau paṅgajādau ca yogarūṭe'tiprasaṅgaḥ . brāhmaṇī śvaśrūḥ śūdre tyādau ṅīvādeḥ strītvavācitve tādṛśaṃ nāma yaugikameva anyathā tu strī- tvādimati tattadarthe rūḍhameva nātovibhāgasya vyāghātaḥ ” . vaiyākaraṇamate samāsānāṃ yogarūḍhatvameva yathoktaṃ ” vai0 bhū0 . “samāse khalu bhinnaiva śaktiḥ paṅkajaśabdavat . bahūnāṃ vṛtti- dharmmāṇāṃ vacanaireva sādhane . syānmahadgauravaṃ tasmādekārthī bhāva āśritaḥ . cakārādiniṣedho'tha bahuvyutpattibhañja- nam . karttavyaṃ te nyāyasiddhaṃ tvanmākaṃ taditi sthitiḥ . aṣaṣṭhyarthabahubrīhau vyutpattyantarakalpanā . kḷptatyāgaścāsti tava tat kiṃ śaktiṃ na kalpayeḥ . samāsa iti vṛtti- mātropalakṣaṇam . “samarthaḥ padavidhiḥ ” ityatra padamuddiśya yovighoyate samāsādiḥ sa samarthaḥ vigrahavākyābhidhāna- śaktaḥ san sādhuriti sūtrārthasya bhāṣyāllābhāt . pado- ddeśyakavidhitvañca kṛttaddhitasamāsaikaśeṣasanādyantaghāturūpāsu pañcasvapi vṛttiṣvastyeva . viśiṣṭaśaktyasvīkarttṛṇāṃ mate dūṣaṇaṃ śaktisādhakamevetyāśayenāha paṅkajaśabdavaditi . paṅkaja- nikartturapi yogādevopasthitau tatrāpi samudāyaśaktirna sidhyet . na ca padmatvarūpeṇopasthitaye sā kalpyata iti vācyam . citragvādipade'pi svāmitvenopasthitaye tat- kalpanāvaśyakatvāt . lakṣaṇayaiva tathopasthitiriti cet paṅkajapade'pi sā suvacā . evaṃ rathakārapade'pi tathā ca “varṣāsu rathakāro'gnimādadhīta ” ityatrāpi vinā lakṣaṇāṃ kḷptayogena brāhmaṇādiviṣayatayaiṃvopapatau tatkalpanāṃ kṛtvā jātiviśevasyāghikāritvaṃ prakalpyāpūrvvakalpanamayuktaṃ syā- diti bhāvaḥ . sādhakāntaramāha bahūnāmiti vṛtterdharmmā viśeṣaṇaliṅgasaṃkhyādyayogādayasteṣāṃ vacanaireva sādhane gauravamityarthaḥ . ayaṃ bhāvaḥ viśiṣṭaśaktyasvokāre rājñaḥ puruṣa ityatreva rājapuruṣa ityatrāpi syādviśeṣaṇādyanvayaḥ rājapadena svatantropasthitisattvāt . vibhāṣāvacanañca sasāsaniyamavāraṇāya kāryyamiti . nanu “saviśeṣaṇā- nāmiti ” vacanānna viśeṣaṇādyanvayaḥ vibhāṣāvacanañca kṛtamevetyāśaṅkya samādhatte vacanaireveti . nyāyasiddhameva sūtram . vyapekṣāvivakṣāyāṃ vākyasya ekārthībhāve samāsa- syeti svabhāvata eva prayoganiyamasambhavāt . saviśeṣaṇetyapi viśiṣṭaśaktau rājñaḥ padārthaikadeśatayānvayāsambhavāt nyāya- siddhamiti bhāvaḥ . ataeva vyapekṣāpakṣamudbhāvya arthatasmin vyapekṣāyāṃ sāmarthye yo'sāvekārthībhāvakṛto viśeṣaḥ sa vyaktavya iti bhāṣyakāreṇa dūṣaṇamapyuktam . tathā dhavakha- dirau, niṣkauśāmbirgoratho ghṛtaghaṭo guḍadhānāḥ keśa- cūḍaḥ suvarṇālaṅkāro dvidaśāḥ saptaparṇa ityādāvitaretarayo- gādikrāntayuktapūrṇamiśrasaṅghātavikārasucpratyayalopo, vī- psādyarthovācaniko vācya ityatigauravaṃ syāditi . dūṣaṇāntaramāha . cakārādīti ādinā ghanaśyāmaḥ haṃsa- gamanaityādāvivādīnāṃ pūrvvoktānāñca saṃgrahaḥ . dūṣaṇā- ntaramāha . bahuvyutpattibhañjanamiti . ayamāśayaḥ citra- gurityatra svāmyādipratītiranubhavasiddhā . na ca tatra lakṣaṇā prāptodakogrāma ityādau tadasambhavāt . prāpti- kartrabhinnamudakamityādibodhottaraṃ tatsandhandhigrāmalakṣaṇāyā- mapyudakakartṛkaprāptikarmmagrāmaityarthālābhāt . prāpteti ktapratyayasyaiva kartrarthakasya karmmaṇi lakṣaṇeti cettarhi samā- nādhikaraṇaprātipadikārthayorabhedānvayavyutpatterudakābhinna- prāptikarmmeti syāt . anyathā samānādhikaraṇaprātipadi- rthayorabhedānvayavyutpattibhaṅgāpatteḥ prāpterdhātvarthatayā kartṛtā- sambandhena bhedenodakasya tatrānvayāsambhavācca . anyathā devadattaḥ pacyataityatra kartṛtāsambandhena devadattasyānvayasambha- venānanvayānāpatteḥ . athodakābhinnakartṛkā prāptiriti bodhottaraṃ tatsambandhīgrāmo lakṣyata iti cenna prāpterdhātvartha- tayā ktārthakartāraṃ prati viśeṣyatāyā asambhāvāt . prakṛtipratyayayoḥ pratyayārthaprādhānyamiti vyutpatteḥ . prāpta- pade prāpterviśeṣyatve tasyāeva nāmārthatvenodakena samama- bhedānvayāpatteśca . evamūḍharathaḥ upahṛtapaśuḥ uddhṛtaudanā bahupāciketyādāvapi draṣṭavyam . atra hi rathakarmmaka- vahanakarttā, paśukarmmakopaharaṇoddeśyaḥ, odanakarmmako- ddharaṇāvadhiḥ bahupākakattradhikaraṇamiti bodhābhyupagamāt atiriktaśaktipakṣe ca ghaṭatvaviśiṣṭe ghaṭapadasyevodakakartṛka- prāptikarmmatvaviśiṣṭe prāptodakaityādisamudāyaśaktyaiva nirvā- haiti bhāvaḥ . sādhakāntaramāha . aṣaṣṭhyartheti . ayaṃ bhāvaḥ citragurityādiṣu citragavakhāmyādipratītirna vinā śaktimu- papadyate . naca tatra lakṣaṇā sā hi na citrapade citrasvāmī gauritibodhāpatteḥ . gavādimātrasya lakṣyaikadeśatvena tatra citrāderanvayāyogāt . naca citrābhinnā gauriti śaktyupa- sthāpyayoranvayabodhottaraṃ tādṛśagavasvāmī gopadena lakṣyateiti vācyam . gopadasya citrapadasya vā vinigamanāviraheṇa lakṣakatvāsambhavāt . naca gopade sākṣāt sambandhaeva vini- gamaka iti vācyam . evamapi prāprodakaḥ kṛtaviśva ityā- dyaṣaṣṭhyarthabahuvrīhau vinigamakāprāpteḥ . yaugikānāṃ kartrā- dyarthakatayā sākṣātsambandhāviśeṣāt . naca padadvaye lakṣa- ṇeti naiyāyikoktaṃ yuktam bodhāvṛttiprasaṅgāt . na ca parasparaṃ tātparyyagrāhakatvādekasyaivaikadā lakṣaṇā na dvayo- riti na bodhāvṛttiriti vācyam evamapi vinigamanā- virahatādavasthyena lakṣaṇāyā asambhavāt . naca caramapade eva sā pratyayārthānvayānurodhāt pratyayānāṃ sannihitapa- dārthagatasvārthabodhakatvavyutpatteriti vācyam evaṃ hi bahuvrīhyasambhavāpatteḥ “anekamanyapadārthe ” ityanekasuva- ntānāmanyapadārthapratipādakatve tadvidhānāt . kiñca evaṃ sati ghaṭādipadeṣyapi caramavarṇa eva vācakatākalpanā syāt pūrvvabarṇānāṃ tātparyyagrāhakatvenopayogasambhavāt evaṃ sati caramavarṇamātraśravaṇe'rthabodhāpattiriti cedatrāpyudakapaṭ- mātraśravaṇādartha pratyayāpattistulyetyanyatra vistaraḥ . evañca aṣaṣṭhyarthabahubrīhau vyutpatyantarakalpanā uktaśakteḥ aga- tyā śaktyantarakalpanetyarthaḥ kḷptatyāgaḥ ityasya kḷptaśaktyopa- pattiriti vyutpattityāgaśca tavāsti tatkim sarvvatra samāse śaktiṃ na kalpayeriti vākyārthaḥ . yattu vyapekṣā- vādino naiyāyikamīmāṃsakādāyaḥ na samāse śaktiḥ rāja- puruṣa ityādau rājapadādeḥ sambandhilakṣaṇayaiva rājasamba- ndhyabhinnaḥ puruṣaiti bodhopapatteḥ . ataeva rājñaḥ padā- rthaikadeśatayā na tatra śobhanasyetyādiviśeṣaṇānvayaḥ . na vā ghanaśyāmaniṣkośāmbirgorathaityādau ivādiprayogā- pattiḥ uktārthatayā ivakrāntādipadaprayogāsambhavāt . na vā “vibhāṣeti ” sūtrānāvaśyakatvam lakṣaṇayā rājasambandhya- bhinnaiti bubodhayiṣāyāṃ samāsasya, rājasambandhavāniti bubodhayiṣāyāṃ vigrahasyetyādiprayoganiyamasambhavāt . nāpi paṅkajapadapratibandrī śaktisādhikā tatrāvayavaśakti- majānato'pi bodhāt . naca śaktyagrahe lakṣaṇayā tebhyo- viśiṣṭārtha pratyayaḥ sambhavati . ataeva rājādipadaśaktya- grahe rājapuruṣaścitragurityādau na bodhaḥ . naca citra- gurityādau lakṣaṇāsambhave'pyaṣaṣṭhyarthabahubrīhau lakṣaṇāyā asambhavaḥ bahuvyutpattibhañjanāpatteriti vācyam prāptodaka- ityādāvudakapade eva lakṣaṇāsvīkārāt . pūrvvapadasyayaugi- katvena tallakṣaṇāyā dhātupratyayatadarśajñānasādhyatayā vila- mbitatvāt . pratyayānāṃ sannihitapadartha gatakhārthabodhakatvavyu- tpattyanurodhācca . ghaṭādipade cātiriktā śaktiḥ kalpya- mānā viśiṣṭe kalpāte viśiṣṭasyaiva saṅketitatvāt . bodhaka- tvasyāpi pratyekaṃ varṇṇeṣvasattvāt . prakṛte cātyantasannidhānena pratyayārthānvayasolabhyāyottarapade eva sā kalpyataiti viśeṣaḥ svīkṛtañca ghaṭādipadeṣvapi caramavarṇasyaiva vācakatvaṃ mīmāṃsaka- mmanyairityāhuḥ . atrocyate . samāse śaktyasvīkāre tasya prātipadikasaṃjñādikaṃ na syāt arthavattvābhāvāt “arthava- dadhāturapratyayaḥ prātipadikam ” ityasyāpravṛtteḥ . na ca “kṛtta- ddhitasamāsā ” ścetyatra samāsagrahaṇāt sā . tasya niyamārtha- tayā bhāṣyasiddhatāyā vaiyākaraṇabhūṣaṇe spaṣṭaṃ pratipādita- tvāt . samāsavākye śaktyabhāvena śakyasagvandharūpalakṣaṇāyā apyasambhavena lākṣaṇikārthavattvasvāpyasambhavāt . atha tiptasjhi ityārabhya ṅyossuviti tipapratyāhārobhāṣya- siddhaḥ tamādāyātippratipadikamityeva sūtryatām kṛta- marthavadādisūtradvayena . samāsagrahaṇañca niyamārthamastu tathā ca suptiṅantabhinnaṃ prātipadikamityarthātsamāsasyāpi sā syāditi cettathāpi pratyekaṃ varṇeṣu saṃjñāvāraṇāyārtha- vattvāvaśyakatvena samāsāvyāptitādavasthyameva . tathā ca prātipadikasaṃjñārūpaṃ kāryyamevārthavattvamanumāpayati dhūmaiva vahnim . kiñcaivaṃ citragumānayetyādau karmmatvādyana- nvayāpattiḥ pratyayānāṃ prakṛtyarthānvitasvārthabodhakatvavyutpatteḥ viśiṣṭottarameva pratyayotpatterviśiṣṭasyaiva prakṛtitvāt . yattu sannihitapadārthagatasvārthabodhakatvavyutpattireva kalpyata iti tanna upakumbhaṃ arddhapiplītyādau pūrvvapadārthe vibha- ktyarthānvayena vyabhicārāt . na ca tatrāpi sannidhānameva ānuśāsanikasannidhervivakṣitatvāt tathā ca yatpadottaraṃ yānuśiṣṭā sā tadarthagataṃ svārthaṃ bodhayati . samāse ca samasyamānapadottaramevānuśāsanamiti vācyam arthavat- sūtreṇa viśiṣṭasyaiva viktaktyanuśāsanāt . atha prakṛti- tvāśraye vibhaktyarthānvaya ityeva kalpyata iti cettarhi paṅkajamānaya daṇḍinaṃ paśya śūlinaṃ pūjayetyādau paṅka- daṇḍaśūleṣvānayanadarśanapūjanāderanvayaprasaṅgāt aghaṭamānaye- tyatra ghaṭepyānayanānvayāpatteśca . na ca daṇḍādīnāṃ viśe- ṣaṇatayā na tatrānayanādyanvayaḥ . pākānnīlaḥ gharmmā- tsukhī ityādau pākadharmmādihetutāyā rūpasukhādāvananvaya- prasaṅgāt . yacca prakṛtyarthatvaṃ tajjanyajñānaviṣayatvamātraṃ taccātrāviruddhamiti tanna ghaṭaṃ paśyetyatra ghaṭapadātsamavāye- nopasthitākāśavāraṇāya vṛttyā prakṛtyarthatvasyāvaśyakatvāt . atha pratyayaprāgvarttipadajanyopasthitiviśeṣyatvaṃ prakṛtyarthatva- miticenna gāmānayati kṛṣṇodaṇḍenetyatra kṛṣṇe tṛtīyārthā- nvayaprasaṅgāt . atha samasyamānapadārthabodhakatvaṃ samā- sottaravibhakteḥ kalpyata iti cenna akḷptakalpanāṃ kḷpta- vyutpattityāgañcāpekṣya samudāyaśaktikalpanasyaiva yuktatvāditi dik . api ca samāse viśiṣṭaśaktyasvīkāre rājapuruṣaḥ citraguḥ nīlotpalamityādau sarvvatrānva yaprasaṅgaḥ . rāja- padādeḥ sambandhini lakṣaṇāyāmapi taṇḍulaḥ pacatītyādau karmatvādisaṃsargeṇa taṇḍulādeḥ pākādāvanvayavāraṇāya prātipadikārthaprakārakabodha' prati vibhaktijanyopasthiterhetu tāyā āvaśyakatvāt puruṣādestathātvābhāvāt . taṇḍulaḥ śukla ityādau ca prātipadikārthakaprathamārthe taṇḍulādestasya ca śukle abhedenaivānvayaḥ . śubhreṇa taṇḍulenetyādau ca viśeṣaṇavibhaktirabhedārthā pārṣṇikovānvaya iti nāti- prasaṅgaḥ . tathā ca samāse parasparamanvayāsambhavādāvaśyi- kaiva samudāyasya tādṛśe viśiṣṭārthe śaktiḥ . kiñca rājapuruṣaityādeḥ sambandhini sambandhe vā lakṣaṇā . nādyaḥ rājñaḥ puruṣa iti vivaraṇavirodhāt samānārthakavākya- syai vigrahatvāt . anyathā tasmācchaktinirṇṇayona syāt nāntyaḥ rājasambandharūpaḥ puruṣa iti bodhaprasaṅgāt viruddha- vibhaktirahitaprātipadikārthayorabhedānvayavyutpatterityādi pra- pañcitaṃ vaiyākaraṇabhūṣaṇe . ataeva “vaṣaṭkarttuḥ prathama- bhakṣaḥ ” ityatra na bhakṣamuddiśya prāthamyavidhānaṃ yuktam eka- prasaratvabhaṅgāpatteriti tṛtīye, “aṅgaiḥ sviṣṭakṛtaṃ yajati ” ityatrāṅgānuvādena na tritvavidhānaṃ yuktam ekaprasaratvabhaṅgā- patteriti daśame ca nirūpitaṃ saṅgacchate . saṅgacchate cāruṇādhikaraṇārambhaḥ . anyathā “aruṇayā ekahāyanyā piṅgākṣyā somaṃ krīṇātītyatrāruṇyapadavaditarayorapi ekatvādiguṇamātravācakatayā amūrttatvāt krīṇātau karaṇa- tvāsambhavasya tulyatvādāruṇyasyaiva vākyādbhedaśaṅkāyā a- sambhavāditi prapañcitaṃ bhūṣaṇe . tasmātsamāsaśaktipakṣo jaiminīyairavaśyābhyupeyaityaḥstāṃ vistaraḥ ” .
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 165 .
ākhyā , strī, (āṅ + khyā + aṅ + ṭāp) nāma . saṃjñā . ityamaraḥ .. yathā kumārasambhave 1 . 26 . “umeti mātrā tapaso niṣiddhā paścādumākhyāṃ sumukhī jagāma ” .