• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ākhyā

    See also ākhyāmi.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 105.
    ākhyā f. (-khyā) A name or appellation.

    E. khyā to say, āṅ prefixed, aṅ and ṭāp fem. aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 83, col. 1.
    ā-khyā (khyā) 1. f. A name, title.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 70, col. 1.
    ākhyā ā-khyā, f. A name, Śāk.

    105, 7. — Comp. Udaya-ākhya, adj. called

    Udaya, Böhtl. Chr. 228, 166. Kim-, adj.

    how called, Śāk. 104, 13. Daśābda-, i. e.

    daśan-abda-, adj. declared to be of

    ten years, Man. 2, 134 (i. e. a citizen

    may be considered as equal to another

    citizen who is ten years older or

    younger than himself).

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 113, col. 1.
    ākhyā ā-khyā, cl. 2. P. -khyāti, -tum,

    Ved. to look at; to count, number; to recite; to

    tell, notify; inform, communicate, declare, make

    known; to announce; to call, signify (with two acc.);

    Caus. P. -khyāpayati, -yitum, to make known, de-

    clare; A. to cause to tell.
    ☞ p. 113, col. 1.
    2. ā-khyā, f. appellation, name; (as, ā, am), often

    at the end of a compound in the sense of ‘named,’

    ‘called.’

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 124, col. 2.
    ākhyā, f. name; at end of cpds, having… as name. [√khyā + ā.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 225, col. 2.
    ākhyā 2 P.

    1 (a) To tell, say, inform, communicate, narrate (usually with dat. of person); te rāmāya vadhopāyamācakhyurvibudhadviṣaḥ R. 15. 5, 41, 71, 93; 12. 42, 91; Bg. 11. 31, 18. 63; Me. 100; Ms. 8. 224, 9. 73, Y. 1. 66, 2. 65; sometimes with gen. of person; ākhyāhi bhadre priyadarśanasya Pt. 4. 15; kenāhaṃ tavākhyātaḥ Mb. (b) To declare, announce, signify; R. 2. 11.

    2 To call, denominate, name; suvarṇabiṃdurityākhyāyate Māl. 9; R. 10. 21, Ms. 4. 6.

    3 To look at, count; to recite (Ved.).

    — Caus. (khyāpayati)

    1 To cause to tell or narrate.

    2 To declare.
    ☞ p. 225, col. 2.
    ākhyā [ā-khyāyate anena; ākhyā (pb) aṅ] A name, appellation; kiṃ vā śakuṃtaletyasya māturākhyā Ś. 7, 7. 33; paścādumākhyāṃ sumukhī jagāma Ku. 1. 26; tadākhyayā bhuvi paprathe R. 15. 101 became known by that name; often at the end of compounds meaning ‘named’ or ‘called’; atha kimākhyasya rājarṣeḥ sā dharmapatnī Ś. 7; raghuvaṃśākhyaṃ kāvyaṃ &c.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 58.
    ākhyā f. appellation, name; instr. with name; adj. —° called, named.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 37, col. 1.
    ākhyā ā-khyā, f. name: in. by name; period:
    a. named (-°); -ta, (pp.) n. finite verb; -tavya,
    fp. to be told or related; -ti, f. tale, report;
    appellation; -tṛ, m. teller, relater; teacher;
    -na, n. narration; story, tale; legend: -ka, n.
    short tale: ī, f. a metre, -pañcama, a. having
    the Purāṇas as the fifth; -paka, a. announcing,
    proclaiming; -pana, n. invitation to relate;
    -hikā, f. short tale; -yin, a. relating, reporting
    (-°).

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 129, col. 1.
    1. ā-√ khyā P. (impf. -akhyat) to behold, RV. iv, 2, 18; (fut. p. -khyāsyát; perf. 3. pl. -cakhyuḥ) to tell, communicate, inform, declare, announce, ŚBr. xiii, xiv; Mn.; MBh. &c.; to call (with two acc.), Ragh. x, 22 : Pass. -khyāyate, to be named or enumerated, ŚBr.; to be called, ŚBr. x, xiv : Caus. P. (2. sg. -khyāpayasi) to make known, declare, MBh. i, 7485 : Ā. (Pot. -khyāpayeta) to cause to tell, AitBr.; ŚāṅkhŚr.
    ☞ p. 129, col. 1.
    2. ā-khyā f. (ifc. f(ā). , Kathās.; Sāṃkhyak.) appellation, name, Prāt.; Pāṇ.; Mn. vii, 157, &c.
    ☞ p. 129, col. 1.
    (= -saṃkhyā) total amount, Mn. ii, 134; MBh. iii, 12831 (cf. Hariv. 515), and xv, 671
    ☞ p. 129, col. 1.
    appearance, aspect, R. vii, 60, 12

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 86, col. 1.
    ākhyā

    f. (-khyā) A name or appellation.

    E. khyā to say, āṅ prefixed, aṅ
    and ṭāp fem. affs.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 311.
    ākhyā 2 P. 1 (a) To tell, say, inform, communicate, narrate (usually with dat. of person); imāni śuklāni yajūṃṣi vājasaneyena yājñavalkyenākhyāyante Bṛi. Up.6.5.3. te rāmāya vadhopāyamācakhyurvibudhadviṣaḥ R.15.5,41,71,93;12.42,91; ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo Bg.11.31,18.63; Me.100; Ms.8.224,9.73, Y.1.66,2.65; sometimes with gen. of person; ākhyāhi bhadre priyadarśanasya Pt.4.15; kenāhaṃ tavā- khyātaḥ Mb. (b) To declare, announce, signify; dhanurbhṛto'pyasya dayārdrabhāvamākhyātam R.2.11. -2 To call, denominate, name; suvarṇabindurityākhyāyate Māl.9; R.10.21, Ms.4.6. -3 To look at, count; to recite (Ved.). -Caus. (khyāpayati) 1 To cause to tell or narrate. -2 To declare.
    ☞ vol. 1, p. 311.
    ākhyā [ā-khyāyate anayā; ākhyā-aṅ P.III.3.106] 1 A name, appellation; kiṃ vā śakuntaletyasya māturākhyā Ś.7,7.33; paścādumākhyāṃ sumukhī jagāma Ku.1.26; tapākhyayā bhuvi paprathe R.15.101 become known by that name; often at the end of compounds meaning 'named' or 'called'; atha kimākhyasya rājarṣeḥ sā dharmapatnī Ś.7; raghuvaṃśākhyaṃ kāvyam &c. -2 Appearance, aspect; na hi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā Bhāg.11.18.37. -3 Beauty, splendour; vṛsīṣu rucirākhyāsu niṣeduḥ kāñcanīṣu te Rām.7.60.12.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 109, col. 1.
    1 ā-KHYĀ- dire, raconter; annoncer; appeler (2 acc.); pass. s'appeler; caus. faire connaître; °khyāta- dit. etc.; °khyāpita- rendu célèbre.
    ☞ p. 109, col. 1.
    2 ā-khyā- f. nom; compte, total; ifc. aspect; -ayā quant au nom.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 79. ☞ vol. 3, p. 383.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 595.
    ākhyā (von khyā mit ā) f. Benennung, Name AK. 1, 1, 5, 8. H. 260. AV. PRĀT. 4, 39. P. 4, 1, 48. kiṃ vā śakuntaletyasya māturākhyā ŚĀK. 105, 7. yāsyatyākhyāṃ bharata iti 192. madākhyā KATHĀS. 7, 107. svamajñātidhanākhyāyām sva, wenn damit nicht ein Verwandter oder Besitz benannt (gemeint) wird P. 3, 3, 20. 1, 3, 23. Sehr häufig am Ende eines adj. comp. (das und das als Namen führend) KĀTY. ŚR. 16, 3, 21. 20, 8, 20. 22, 4, 7. M. 2, 134. 7, 157. ŚĀK. 104, 18. HIT. 26, 12. AK. 2, 4, 5, 1. VID. 1. 166. 246. f. ā KATHĀS. 3, 53. SĀṂKHYAK. 50.
    ☞ vol. 5, p. 1089.
    ākhyā VS. PRĀT. 1, 33. babhūva kāñcanapurītyākhyayā nagarī purā KATHĀS. 59, 22. trayoviṃśatyanīkākhyaṃ bhūmerbhāram genannt so v. a. bestehend in, das ist BHĀG. P. 10, 50, 15. bhasmākhya adj. den Namen Asche führend so v. a. Nichts als Asche seiend Spr. 5023. ākhyā so v. a. saṃkhyā Zahl, Anzahl, Dauer der Zahl nach: eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā MBH. 3, 12831 = HARIV. 515, wo aber yugasaṃkhyā prakīrtitā gelesen wird. daśābdākhyaṃ paurasakhyam Freundschaft unter Bürgern einer Stadt umfasst einen Zeitraum von zehn Jahren d. i. Bürger nennen sich Freunde auch dann, wenn sie im Alter zehn Jahre von einander entfernt sind. M. 2, 134. ākhyā so v. a. prakhyā Aussehen am Ende eines adj. comp.: bṛsīṣu rucirākhyāsu (= ruciraśobhāsu Schol.) R. 7, 60, 12. Hierher könnte auch bhasmākhya (s. oben) gezogen werden; = bhasmībhūta Schol.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 160, col. 3.
    ākhyā f.

    — 1) Benennung , Name. Instr. mit Namen 123,28. 130,29. 138,21. Am Ende eines adj. Comp. (f. ā) — heissend.

    — 2) Zeitdauer M. 2,134. MBH. 3,188,27.

    — 3) Aussehen.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 39, col. 1.
    ākhyā f. Benennung, Name; —° u. Instr. mit Namen.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 90, col. 3.
    ākhyā 2. lies: Betrag, Belauf.

    — MBh. 15, 25, 16.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 28, col. 1.
    ākhyā f. (r. khyā appellare) nomen. HIT. 26. 12.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 18.
    ākhyā;
    ākhyā saṃjñābhidhāhvānaṃ nāmadheyaṃ ca nāma ca .
    1.1.1.152

    Vācaspatyam

    ☞ p. 604, col. 1.
    ākhyā strī ā + khyāyate anena ā + khyā—aṅ . saṃjñāyāṃ
    rūḍhenāmni vācakaśabde . “paścādumākhyāṃ sumukhī jagāma” kumā
    nāma ca “yena svīyapadārthasya mukhyataḥ pratipādane . khottara-
    prayamāpekṣā tannāma syāttadarthakamiti” śabdaśa0 uktalakṣaṇakam
    “yat prātipadikaṃ nāma tannāmno nātiricyate” iti ca tatro
    ktaṃ “yādṛśaśabdena svopasthāpyayadarthamukhyaviśeṣyakānvayabodhārthaṃ
    svottaraprathamāvibhaktirapekṣyate tādṛśaḥ śabda eva tadarthakaṃ
    nāma . ghaṭādayohi śabdāḥ prathamāntatvena niścitā eva
    svārthamukhyaviśeṣyakaṃ bodhamutpādayanti natvanyathā na hi
    ghaṭa ityādita iva ghaṭādityādito'pi ṣaṭādimukhyaviśe-
    ṣyakaḥ subarthasaṃkhyāderavagamaḥ . pītapaṭetyādikaḥ samāso'pi
    svottaraṃ prathamāpratisandhānadaśāyāmeva paṭādimukhyadharmmi
    tākasya pītādyanvayabodhasya janakaḥ ataeva “nāpadaṃ prayu-
    ñjīteti” vṛddhāḥ . padaṃ vibhaktyantaṃ pītapaṭarūpamityādāvapi
    nāvāntaravākyārthabodhapūrvvako mahāvākyārthabodhaḥ paṭā-
    dināmnaḥ prathamāntatvābhāvena tadarthe pītādyanvayadhiyaḥ
    pūrvvamasambhavāt viśiṣṭavaiśiṣṭyābagāhitayā pramāṇāntareṇa
    paṭadharmmikapītaniścayādapi tatra sambhavāt . nacānyonya-
    parasparādināmasvavyāptiḥ “ebhyaḥ prathamā nābhidhīyate” iti
    vṛddhaiḥ smaraṇāditi vācyaṃ mallāṃbhyāmanyonyaṃ hanyata ityādau
    mallayoḥ parasparakarttṛkahananakarmmatvānvayānurodhena teṣāmapi
    prathamāntatvādanyathā sakarmmakasya hanterbhāvākhyātasākāṅkṣa-
    tvānupapatterakarmmakasyaiva dhātostathātvāt” . tena nyāya-
    mate prathamāntamukhyaviśeṣyakaśābdabodhasvīkāreṇa tathātvaṃ vaiyā-
    karaṇādimate tu na tathā “bhāvapradhānamākhyātaṃ sattvapradhānāni
    nāmānīti yā0 ukteḥ bhāvapradhānatve naiva bodhaḥ tathāca “artha
    vadadhāturapratyayaḥ prātipadikaṃ” “kṛttaddhitasamāsāśceti” pā0
    ukta lakṣaṇaṃ prātipadikameva nāmetyabhidhīyate ataevoktam
    “uṇādyantaṃ kṛdantañca taddhitāntaṃ samāsajam . nāmasaṃjñā
    bhavettasya svādyutpattistaduttaram” tacca nāma caturvidham “rūḍhañca
    lakṣakañcaiva yogarūḍhañca yaugikam . taccaturddhā pare rūḍhayaugikaṃ
    manvate'dhikam” śabdaśa0 vyākhyātaṃ ca svayameva jagadī-
    śena . “niruktaṃ nāmavibhajate . rūḍhañcetyādi tat nāma .
    catrayamavadhāraṇārthaṃ tena kiñcinnāma kvacidarthe rūḍha-
    meva yathā goprabhṛtau gavādi gamerḍo dābhābhyāṃ nurdheṭa-
    iccetyāderauṇādikapratyayasya śaktiviraheṇa yaugikatva-
    virahāt . kiñcillakṣakameva yathā tīrādau gaṅgādi, ādya-
    vyutpattyā pūravattīre śaktigrahasyāviśiṣṭatve'pyājānika-
    prayogāpattyā tadaprāmāṇyakalpanāt śakteḥ pūrvvapūrvvaprayoga
    niyatatvāt . kiñcidyogarūṭameva yathā paṅkajātapadmādau
    paṅkajādi “kiñcit yaugikameva yathā pākakartrādau pāca-
    kādi . rūḍhayaugikabhapyadhikaṃ nāma yathā maṇḍapamahā-
    rajatādi taddhi kadācidavayavavṛttyā yogārthameva kadācicca
    samudāyaśaktyā rūḍhārthamevābhidhatte ityapareṣāmmatam .
    gaurvvāhīka ityādau tu śakyārthasadṛśatvāvacchinnabodhakatayā
    gauṇaṃ gavādipadaṃ gosadṛśādau lakṣakameva na tu tatobhidyate”
    tatra rūḍhādilakṣaṇāni tatraivoktāni yathā “rūḍhaṃ saṅketava-
    nnāma saiva saṃjñeti kīrttyate . naimittikī pāribhāṣikyaupā-
    dhikyapi tadbhidā . yannāma yādṛśārthe saṅketitameva na tu
    yaugikamapi tadrūḍhaṃ yogarūḍhantu paṅgajādikaṃ na tathā
    rūḍhanāmaiva ca saṃjñāpadenābhilapyate na tu rūḍhādivat
    saṃjñāpi nāmno'vāntarabhedaḥ, yena vibhāgavyāghātaḥ syāt .
    saṃjñāyāśca trayobhedāḥ naimittikī pāribhāṣikī aupā-
    dhikī ceti . pācakapāṭhakādayastu na saṃjñāḥ saṅketaśūnyatvā-
    diti ye tu rūḍhasya nāmnaścaturvvidhatvamāhustanmatamunyasyati .
    jātidravyaguṇaspandairdharsaiḥ saṅketavattayā . jātiśabdādi-
    bhedena cāturvvidhyaṃ pare jaguḥ . gogavayādīnāṃ gotvādi
    jātyā paśvāḍhyādīnāṃ lāṅgūladhanādidravyeṇa dhanyapiśu-
    nādīnāṃ puṇyadveṣādiguṇena calacapalādīnāñca śabdānāṃ
    karmmaṇāvacchinnaśaktimattvāccāturvvidhyajeva rūḍhānāmiti .
    yaduktaṃ daṇḍācāryyaiḥ “śabdaireva pratīyante jātidravya-
    guṇakriyāḥ . cāturvvidhyādamīṣāstu śabda uktaścaturvidha”
    iti tadetajjvaḍamūkamūrkhādīnāmanyaśūnyādīnāñca śabdā-
    nāmaparigrahāpattyā parityaktamasmābhiḥ . naimittikasaṃjñāṃ
    lakṣayati . jātyavacchinnasaṅketavatī naimittikī matā .
    jātimātre hi saṅketādvyakterbhānaṃ suduṣkaram . yannāma
    jātyavacchinnasaṅketavat sā naimittikī saṃjñā yathā gocaitrā
    diḥ sā hi gotvacaitratvādijātyavacchinnameva gavādikama-
    bhidhatte na tu gotvādijātimātraṃ gopadaṃ gotve saṅke-
    titamityākārakagrahātgāmānayetyādau gotvādinā gavā-
    deranvayānupapatteḥ ekaśaktatvagrahasyānyānubhāvakatve'tiprasa-
    ṅgāt . nanu gāmānayetyādau gotvādikarmatākatvenaivānaya-
    nāderanvayadhīrgotvādiśaktatvena padajñānasya gotvādyanvaya-
    buddhiṃ pratyeva hetutvāt subarthakarmmatvādau khāśrayavṛttitvasamba-
    ndhenaiva prakṛtyarthasya gotvādeḥ sākāṅkṣatvāt gavādikarmatā-
    katvena bodhastūttarakālamokṣepāt karmatvaṃ govṛtti gotvaniṣṭha-
    karmatātvāt ānayanaṃ govṛttikarmmatākaṃ gotvavṛttikarmatākatvā-
    dityādyanumānasāmrājyāt . na ca vastugatyā yadgotva-
    śaktatvaṃ tajjñānasya hetutve gopadaṃ jātiśaktamityevaṃ
    grahādapi śuddhagotvasyānvayavodhāpattiḥ gotvatvāvacchinnaśakta-
    tvaprakārakajñānatvena tathātve ca lāghavādgotvāvacchinnaśakta-
    tāprakārakajñānatvenaiva hetutvaṃ gotvatvādyapraveśāditi vācyam
    gopadaṃ gotvaśaktamityākārajñānatvena hetutāyāṃ śuddhasyaiva
    gotvasya viṣayitāsambandhena śaktya'śe viśeṣaṇatvena gotvatvā-
    dipraveśagauravasyāyogāt . na hi sasavāyānyasaṣvandhena
    jāteḥ prakāratāyāṃ dharmmāvacchinnatvaniyamomānābhāvāt
    ayaṃ gaurityādivyavasāyottaramimaṃ gotvena jānāmītyā-
    kāre tasya jñātatāliṅgakānumāne'nuvyavasāye vā vyabhi-
    cārācca prāganupasthityā gotvatvādestatropanayāyogāt .
    etena jāterniravacchinnaprakāratvasya sanavāyasaṃsargāvacchi-
    nnatvaniyamāt kevalasya gotvādeḥ śaktyaṃśe viṣayatayā
    subarthakarmmatvāṃśe ca paramparayā prakāratvāyoga ityapi pratyuktam
    uktasthala eva vyabhicārāt . nacaivaṃ kālogauḥ padaṃ
    gaurityādipratyayo'pi pramā syāt kālikādisambandhena
    gotvādimati tatprakārakatvāditi vācyaṃ kālikādi-
    sambandhena gotvādeḥ prāmāṇyasya gotvatvādyavacchinnaprakāra-
    tāgarbhatvena tādṛśamateḥ pramātvāyogāt anyathā ghaṭa-
    tvādijāteḥ saṃsthānasamavetatvamate saṃyogoghaṭa ityādipra-
    tīteḥ samavāyena pramātvasya durvvāratāpatteḥ śābdasyeva
    pratyakṣasyāpi kālogaurityādibodhasya niyamatogavādya-
    bhedāvagāhitvainaivāpramātvasambhavācceti bhaṭṭamatānuvarttinaḥ .
    tanmandaṃ vināpyākṣepaṃ gāmānayetyāditogavādikarmmatā-
    katvenānayanāderanvayabodhasyānubhavikatvāt gaurgacchatītyādau
    śuddhagotve gatimattvādyanvayasyānubhavenāsparśanāt gotvatvā-
    dyanupasthityā ca gotvaṃ gacchatītyādyanumavasyāsambhavāt
    svāśrayavṛttitvasambandhena gatimattvādihetunā gavādau
    sākṣātsambandhena gatimattvādyākṣepasya vyabhicārādidoṣeṇa
    duḥśakatvācca . etena karmmatvādau gotvādeḥ svāśraya
    vṛttitvasambandhenānvayabodhottaraṃ karmatvasya gotvavṛttitvaṃ
    govṛttitvaṃ vinānupapannamityanupapattidhīsahakṛtena gāmityā-
    divākyenaiva karmatvaṃ gavīyamityaupādānikogavādivyakte-
    rbodha iti śrīkaramatamapyanādeyaṃ mithoviruddhābhyāṃ śābda-
    tvārthāpattitvābhyāmavacchinnabodhasyālīkatvena śabdānupa-
    pattibhyāṃ sambhūya tathāvidhaupādānikabodhasya jananāyo-
    gācca . yattu gaurjjāyate gaurnaśyati sarvvatra gotvādi-
    jātiśaktenaiva gavādipadena lakṣaṇayā gotvādiviśiṣṭā
    vyaktirbodhyate vyaktīnāṃ bahutvenānyalabhyatvena ca tatra
    śakterakalpanāt tātparyyānupapatterapi lakṣaṇāyā vījatvāt
    yadāhurmaṇḍanācāryyāḥ “jāterastitvanāstitve na hi kaści-
    dvivakṣati . nityatvāllakṣaṇīyāyāvyakte ste hi viśeṣaṇe” iti
    tadapi tucchaṃ vyaktivināṃkṛtāyāṃ gotvādijātau gavādipadasya
    mukhyaprayogābhāvena tanmātrasyāśakyatve tadvati gavādau
    lakṣaṇāyā vaktumaśakyatvāt śakyasambandhasyaiva lakṣaṇātvāt .
    na ca goranyo mahiṣa ityādau pañcamyarthe'vadhitve pratiyo-
    gitve vā svāvacchedyatvasambandhena śuddhasya gotvāderanvayāttathā-
    vidhasthala eva jātau mukhyaprayogaḥ tatra pañcamyāḥ svārthe-
    'vadhitvādau svaniṣṭhagotvāvacchedyatvasaṃsargeṇa prakṛtyarthasya
    gavāderanvayabodhakatvāt anyathā gogotvayorbhaktiśaktibhyāṃ
    gopadena bodhane vṛttidvayayaugapadyāpatteḥ vastutaḥ śuddhasya
    gotvādeḥ śābdadhīprakāratāyāḥsamavāyāvacchinnatvaniyamātta-
    syāvadhitvādau svāvacchedyatvādisambandhenānvayodurghaṭaṇva .
    dravyaṃ ghaṭa ityādipratīteḥ samavāyena pramātvānurodhādghaṭa-
    tvajāternānātvopagamāditi . prabhākārāstu gotvaśaktatvena
    jñāta’ padaṃ tādrūpyeṇa gośābdatvāvacchinnaṃ pratyeva heturatogo-
    tvaśaktigrahānna gotvena gavayāde! na vā dravyatvādinā gora-
    nvayadhiyo'tiprasaṅgaḥ . nacaivaṃ jāteriva vyakterapi śakya-
    tvamāvaśyakaṃ na hi gavadipadasya śakyatvaṃ janyatvamapi tu
    janyaśābdadhīviṣayatvaṃ tacca gotvasyeva gorapyaviśiṣṭaniti
    vācyaṃ gavādipadadharmmikasvaśaktatājñānatvāvacchinnaśābdadhī-
    janakatāvacchedakatvena gotvādereva gavādipadaśakyatvāt
    gotvaśaktatāpekṣayā gośaktatvasya gurutayā tajjñānatvasya
    śābdaṃ prati jagakatānavacchedakatvāt . ataevānvaya-
    buddherātmasvātmatvādyavagāhitve'pi na teṣāṃ padaśakya-
    tvam . astu vā gotvādiśaktatvena jñātaṃ padaṃ gotvā-
    diśābdatvāvacchinnaṃ pratyeva hedurvviśeṣyatayā tādṛśaśābdaṃ
    prati samavāyena gotvasya niyāmakatvakalpanācca nātiprasaṅgaḥ
    gotvādinā gavāderiva gavayādergotvādinānvayabodhatvāva-
    cchinnaṃ pratyapi vinigamakābhāvena gotvādiśaktijñānatvena
    hetutvamapekṣya gotvaśābdatvāvacchinnaṃ pratyeva gotvasya tacchakta-
    tvajñānasya ca dvayoḥ kāraṇatāyāmeva lāghavāt vastuto-
    gotvaśābda' prati gotvaśaaijñānameva heturnatu gotvamapi
    jātivyaktyostulyavittivedyatvaniyamādeva gīvyaktīnānta-
    duviṣayatvasiddheḥ pramāṇavirahādeva gotvādinā gavayādi-
    viṣayatvasya tatrāsiddheśca . yadyapi jātervviṣayatvaṃ
    tatsamavāyivyaktiviṣatayā nirūpitamiti na vyāptirgo-
    tvādyālocane kālogotvavānityādibodhe ca vyabhicārāt
    nāpi jāterniravacchinnaprakāratāyāstathātvaniyamaḥ gaurayami-
    tyādijñānasya pratyakṣe gotvenemaṃ jānāmītyākāre tathātvā
    ttathāpyanvaṃyabodhasya niravacchinnagotvādiprakāratvaṃ gavādi-
    viśeṣyatānirūpitameveti vyāptistādṛśaviśeṣyatākatvaṃ
    vinā śuddhasya gotvāderanvayabīdhenāsparśanāt gurūṇāṃ gotvena
    gavayādibodhasyālīkatvāt . ataeva gavādyaṃśe gotvādi-
    prakārakabodhaḥ samavāyeneva sambandhāntareṇāpi tatprakārakaḥ
    syādgotvaprakāratāyāṃ goviśeṣyatākatvasyeva samavāyāvacchinna-
    tvasyāpi vyāptibalena siddhāvapi sambandhāntarāvacchinnatvasya
    pramāṇaviraheṇāsiddheḥ . evañca gotvādiśaktijñānatvena
    janakatāyāṃ viṣayatāvacchedakatvādgotvādireva gavādipada-
    syārthaḥ gavādo tadvyavahārastu tādṛśāvacchedakadharmma vattva-
    prayuktogauṇaḥ . nacaivaṃ gamyādidhātorapi gatyādau
    śaktirnasyādgatitvādiśaktijñānādeva tādrūpyeṇa gatyādergamyā-
    didhātutobodhasambhavāditi vācyaṃ gurūṇāṃ gatitvādeḥ
    saṃsthānāvyaṅgyatvena jātitvāsambhavāt uttarasaṃyogādyavacchi-
    nnakriyātvādyupādhirūpe ca tatra svaḷpataḥ śaktigrahā-
    yogāt sakhaṇḍasya niravacchinnaprakāratvābhāvāt nirukta-
    kriyātvatvāvacchinnaśaktatājñānatvena hetutāmapekṣya laghutayā
    tādṛśakriyātvāvacchinnaśaktimattvajñānatvenaiva tathātvaucityāt
    gurutvādiprayojyasya patanatvāderakhaṇḍatve patyādidhātūnā-
    ntatra śaktatve'pi kṣatyabhāvācca paśvādipadānāmapi lomava-
    llāṅgūlādiparyyavasite paśutvādimātre na śaktistatra vṛtti-
    grahottaraṃ tanmātrasyaivānubhavena tadāśrayasyālābhāt
    lomādīnāṃ svāśrayatulyavittivedyatvasya lomavallāṅgūla-
    vān deśa ityadyanubhave vyamicārāditi prāhuḥ”
    tatra paribhāṣikī opādhikī ca tatraiva lakṣitā yathā
    “ubhayāvṛttidharmmeṇa saṃjñā syāt paribhāṣikī . aupā-
    dhikī tvanugatopādhinā yā pravarttate . ubhayāvṛttidharmā-
    vacchinnasaṅketavatī saṃjñā pāribhāṣikī yathākāśaḍitthādiḥ
    sā hi dvitīyāvṛttinaiva śabdādinā rūpeṇ tadāśraya-
    mabhidhatte nacākāśādipadasya gaganādau niravacchinnaiva
    śaktiḥ paṭādipadasyāpi paṭādau tādṛśaśaktyāpatteḥ paṭe
    śaktamapri paṭapadaṃ na paṭatvāvacchinne śaktimadityādigrahottaraṃ
    tataḥ paṭatvaviśiṣṭasyānanubhavādavaśyaṃ tacchaktiravacchinneti
    cet śabdavati śaktamapyākāśapadaṃ na śabdavattvāvacchinna-
    śaktimadityevaṃ grahadaśāyāmākāśādipadānna śabdavattvena
    gaganasya pratītiratastasyāpi śabdavattvāvacchinnaiva tatra
    śaktiriti vibhāvyatām . etena paṭatvādyupalakṣite
    dharmmiṇyeva śaktigrahasya tādrūpyeṇa paṭādyanubhavaṃ prati
    hetutvānmāstu paṭādipadasyāpi paṭatvādyavacchinne śaktiḥ .
    parantu paṭatvādyupalakṣitavyaktiṣveveti śiromaṇyuktramapi
    pratyuktaṃ śabdopralakṣite dharmiṇi śaktigrahādevākāśādi-
    padāttadaṃśe nirvvikalpakātmakasmaraṇamanvayānubhavaścotpadyata
    iti tu nānubhavikaṃ na vā yauktikam . yā cānugato-
    pādhyavacchinnasaṅketavatī saṃjñā sā tvaupādhikī yathā
    bhūtadūtādiḥ sā hi sacetanāvṛttiviśeṣaguṇavattvavārttā-
    hārakatvādyanugatopādhipuraskāreṇaiva pravarttate śabdādistu
    sakhaṇḍatvenopāghirapi nānugatodvitīyāvṛttitvādataḥ pāri-
    bhāṣike gaganādipade nātiprasaṅgaḥ . ghaṭatvādeḥ saṃsthā-
    navṛttitvamate yadi ghaṭādipadaṃ vilakṣaṇasaṃsthānavattvena śakta
    tadaupādhikameva yadi ca paramparayā vailakṣaṇyavattvena . tadā
    naimittikameva . vastutaḥ sāmānyasya śābdabuddhau svarūpataḥ
    prakāratvaṃ samavāyenaivetyagihitaṃ prāgiti” . lakṣakalakṣaṇa
    muktaṃ tatraivaṃ “yādṛśārthasya sambandhavati śaktantu yadbhavet .
    tatra tallakṣakaṃ nāma tacchaktividhuraṃ yadi . yādṛśārthasambandhavati
    yannāma saṅketitaṃ tadeva tādṛśārthelakṣakaṃ yadi tādṛśārtheśakti-
    śūnyaṃ bhavet . saindhāpādayaśca śabdāsturagādisambandhini lakṣakā
    api lavaṇādāviva turagādāvapi śaktāevāgaṅgādayastu tīrā-
    dāvasaṅketitāḥ tatsambandhinīrādiśaktatvena gṛhītāeva tīrādya-
    nvayaṃ bodhayantīti tatra lakṣakā eva . śaktatvepūrvvapūrvvaprayuktatvā-
    patteḥ tasya tadvyāpyatvāt kayañcittīrādisambandhitvena gṛhī-
    tādapi gaṅgādipadāttīrāderanvayāboghena tīrādyaśaktatve sati
    tatsambandhitāmātrantu na lakṣaṇā gaṅgāgaṅgāyāṃ ghoṣa
    ityādāvapi gaṅgāgaṅgetibhāgasya niruktalakṣaṇāyāḥ
    sattvena vaiyarthyāṣāvaprasaṅgācca . etena tīrādyaśaktatve sati
    tīrādiparatvaṃ tīrādisambandhyanubhāvakatvaṃ vā tallakṣakatva-
    mityapi pratyuktam apabhraṃśasyāpi lakṣakatvāpātācca naceṣṭhā-
    pattiḥ śaktilakṣaṇānyataravṛttimattve tasya sādhutāpatteḥ pada-
    sādhutāyāṃ vṛttimattvasyaiva tantratvāt . kiñcānubhāvakatvaṃ
    yadyanubhavasyopadhāyakatvaṃ tadā ghoṣādipadasākāṅkṣasya
    gaṅgādipadasya tīralakṣakatā na syāt tena tīrasamba-
    ndhino nīrasyānubhavānarjjanāt svarūpayogyatvantu gaṅgā-
    yāmiti vākyasya durvvāraṃ tasyāpyāgheyatādharmikanīrānu-
    bhavaṃ prati nīrārthakanāmottarasaptamītvena tathātvāt
    nīrādheyatvasya ca nīrasambandhitvānapāyāt . nanu vākya-
    mapi lakṣakaṃ bhavatyeva kathamanyathā citragusamudāyasya
    lakṣaṇayā citragosvāmināṃ bodhaḥ kathaṃ vā gabhīrāyāṃ
    nadyāṃ ghoṣa ityādau gabhīranadītīrasya na hi tatra
    nadīpadaṃ tīralakṣakaṃ gabhīrāyāmityasyānanvayāpatteḥ na hi
    tīraṃ gabhīraṃ nāpi gabhīrapadam . tathā nadyāmityasyāyogyatā-
    patteḥ nāpi tīraṃ nadī tasmādvākyameva tatra gabhīranadītīrala-
    kṣakamiti mīmāṃsakāḥ tanna gabhīrāyāṃ nadyāmiti vibhaktya-
    ntabhāgasya tādṛktīralakṣakatve ghoṣādyādheyanvena tadanvayā-
    nuprapatteḥ samāsādanyatra nāmārthayorbhedānvayasyāvyutpanna-
    tvāt . etena tādṛśatīravṛttitāyāmeva tadbhāgasya lakṣaṇa-
    yāpi na nistāraḥ tādṛśatīravṛtteśca lakṣyatve ghoṣādāva-
    bhedena tadanvayāyogaḥ samāsabhinnasthale nāmārthayorabhe-
    dānvaye tāmnoḥ samānavibhakikatvasya tantratvāt . na ca
    gabhīrāyāṃ nadīti bhāgasyaiva tādṛkatīralakṣakatvam . tadarthe
    vibhaktyartha syānanvayāpatternahi sa bhāgaḥ prakṛtiryena tadarthe
    vibha tyarthasyānvayaḥ syāt gabhīrāyāṃ nadīṃ vrajetyādito-
    'pi gabhīranadītīrakarmmakatvādibodhāpattestadbhāgasya vākyā-
    danyatvācca tasmādgabhīrāpadaṃ nadīpadaṃ vā tatra gabhīranadītīra
    lakṣakaṃ padāntarantu tatra tātparyyagrāhakamiti siddhānta-
    vidaḥ . caṭpaṭādyanukaraṇasya huṃphaḍādistobhasya ca
    svānubhāvakatvamapabhraṃśānāmiva śaktibhramādeva . gaurvvāhīka
    ityādau tu śakyārthasadṛśatvāvacchrinnabodhakatayā gauṇaṃ
    gavādipadaṃ gosadṛśādau lakṣakameva na tatobhidyate” . tasya
    vibhāgo'pi darśitastatraiva . “jahatsvārthājahatsvārthanirūḍhā-
    dhunikyādikāḥ . lakṣaṇā vividhāstābhirlakṣakaṃ syādane-
    kadhā . kācillakṣaṇā śakyāvṛttirūpeṇa bodhakatayā-
    jagatsvārthetyucyate yathā tīratvādinā gaṅgādipadasya .
    kācicchakyalakṣyobhayavṛttinā śakyavṛttinaiva vā rūpeṇā-
    nubhāvakatvādajahatsvārthā yathā dravyatvādinā nīlaghaṭa-
    tvādinā ca ghaṭapadasya . kācitlakṣyatāvacchedakībhūtatattadrū-
    peṇa pūrvvapūrvvaṃ pratyāyakatvāt nirūḍhā yathā āruṇyā-
    diprakāreṇa tadāśrayadravyānubhāvakatvādaruṇādipadasya .
    kācicca pūrvvapūrvvaṃ tādrūpyeṇāpratyāyakatvādādhunikī yathā
    ghaṭatvādinā paṭādipadasya . ādinā śakyasadṛśatvaprakāreṇa
    bodhakatayā gauṇyupagṛhyane yathā agnirmāṇavaka ityā-
    dāvagnisadṛśatvādinā agnyādipadasya . tadevaṃ vividha-
    lakṣaṇāvattvāllakṣakaṃ nāmāpi jalatsvārthādibhedādanekavidha-
    mityardhaḥ . syādetat yadi tīrādilakṣakatayā gaṅgādi-
    padasya jñānaṃ tīrādyanubhave bhaveddheturbhavedapyuktakrameṇa lakṣa-
    kāṇāṃ vibhāgaḥ natvetadasti tīrādyanvayabodhaṃ prati tīrādi-
    śaktetvenaiva padajñānasya lāghavena hetutayā lakṣakāṇā
    mananubhāvakatvāt gurūṇām agnau śaityaṃ spṛśedityādau śakyena
    dahanādineva gaṅgāyāṃ ghova ityādau lakṣitena tīrā-
    dinā sārddhaṃmagṛhītāsaṃsargakasyaiva saptamyarthādheyatvāderanvaya-
    bodhapraviṣṭatvāditi cenna prakṛtyarthāvacchinnasyaiva pratyayārthasya
    dharmyantare'nvayabuddhervyutpannatayā tīrādyaviśeṣitasya subarthādhe-
    yatvāderghoṣādāvānvayabodhāyogāt . na ca śaktasyaiva padasya
    svasākāṅkṣapadāntaropasthāpyārthānvitasvārthadharmikānvayabīdhaṃ
    prati hetutvātnānvayabuddhau lakṣyārthasya praveśaḥ kuntāḥ
    praviśantotyādau lakṣyasya kuntadharāderanvayaviśeṣyatānupapatteḥ
    kumatiḥ paśurityādau lakṣyārthayormitho'nvayabodhasyāpyā-
    nubhavikatvācca tasmācchakteriva bhakterapi jñānamanubhāvakaṃ
    bhavatyeva kāryyatāvacchedakasya saṅkocācca na vyabhicāraḥ” .
    lakṣaṇābhedena lakṣakaśabdabhedā bahavaḥ lakṣaṇābhedāśca
    sā0 da0 darśitāḥ lakṣaṇaśabde vivṛtiḥ . tatra yogarūḍhalakṣa-
    ṇamuktaṃ śabdaśa0 . “svāntarniviśiṣṭaśabdārthasvārthayorbodhakṛ-
    nmithaḥ . yogarūḍhaṃ na yatraikaṃ vinānyasyāsti śābdadhīḥ .
    yannāma svāvayavavṛttilabhyārthena samaṃ svārthasyānvayabodha-
    kṛt tannāma yogarūḍhaṃ yathā paṅkajakṛṣṇasarpādha-
    rmmādi taddhi svāntarniviṣṭānāṃ paṅkādiśabdānāṃ vṛttila-
    bhyena paṅkajanikartrādinā samaṃ svaśakyasya padmāderanvayānu-
    bhāvakam . paṅkajamityāditaḥ paṅkajanikartṛ padmamityanubhavasya
    sarvasiddhatvāt . iyāṃstu viśeṣoyadrūḍhamapri maṇḍaparathakā-
    rādipadaṃ yogārthavinākṛtasya rūḍhyarthasyeva rūḍhyarthavinā-
    kṛtasyāpi yogārthasya bodhakaṃ, maṇḍape śete ityādau
    yogārthasya maṇḍapānakartrāderiva maṇḍapaṃ bhojayedityādau
    samuditārthasya gṛhāderayogyatvenānvayābodhāt . yoga
    rūḍhantu paṅkajādipadamavayavavṛttyā rūḍhyarthameva sasudāyaśaktyā
    cāvayavalabhyārthamevānubhāvayati natvanyaṃ vvutprattivaici-
    ttyāttathaiva sākāṅkṣatvāt . ataeva paṅkajaṃ kumudami-
    tyatra paṅkajanikartṛtvena, bhūmau paṅkajamutpannamityādau ca
    padmatvena paṅkajapadasya lakṣaṇayaiva kumudasthalapadmayorbodha
    iti vārttikam . nanu puṣpaṃ paṅkajetyādau paṅkajāderanvaya-
    syābodhāt bodhācca paṅgajapuṣpamityādau nirvibhaktikena
    paṅkajādipadenopasyāpyārthasyānvayadhīsāmānyaṃ pratyeva tādṛ-
    śapaṅkajādipadottaraśabdopasthāpyatvaṃ tantram evaṃ puṣpaṃ paṅka-
    jamityādau anvayabodhadarśanāttadanurodhena savibhaktikapaṅka-
    jādipadopasthāpyārthānvayabodhaṃ prati svasamānavibhaktika-
    padopasthāpyatvañca atastadupasthāpitasya paṅkajātādeḥ kathaṃ
    padāntarānupasthāpite padmādāvanvaya iti cedapaṅkajavṛttiḥ
    mattetyādau skhaladakṣarasaṃśobhi taruṇyā mukhapaṅkajamityādau
    ca vyabhicārāduktavyutpatteḥ saṅkoceneti gṛhāṇa . na ca
    dhenupadasya dhānakarmmatvaviśiṣṭāyāṃ gavīva paṅkajādipadasyāpi
    paṅkajātatvādiviśiṣṭapadmādau rūḍhirevāstu na tu yoga-
    rūḍhiriti sāmpratam anyatra kḷptaśaktikemyaḥ paṅkajanyādi-
    padebhya evākāṅkṣādisācivyena paṅkajanikartṛtvāderlābha-
    sambhave tadviśiṣṭasya padmasya guroḥ samudāyāśakyatvādananyā-
    labhyasyaiva śabdārthatvāt . yadyapi kartṛvācakaḍapratyaya eva
    padmatvaviśiṣṭasya lakṣaṇayā lābhasambhavānna paṅkajabhāgasya tatra
    śaktirucitā prakārāntarālabhyasyaiva śabdaśakyatvamityuktatvāt
    kṛtivarttamānatvayorivaikapadārthayorapi kartṛpadmayormitho'-
    nvayasya sambhavitvāt tathāpyavayavārnā śakteragrahe grahe'pi
    vā padmādau tadarthasyānvayadhīvirodhidhīdaśāyāṃ paṅkajamastī-
    tyāditaḥ padmamastītyādyanubhāvārthamavaśyampadmatvādiviśiṣṭe
    paṅkajādibhāgasya rūḍhirupeyā itarathā prakṛtyarthāvacchinna-
    syaiva pratyayārthasya padārthāntareṇānvayasya vyutpannatayā ḍapratya-
    yopasthāpitasyāpi padmasyāstitvādinā sahānvayānupapatteḥ
    ataeva paṅkajādipadādgṛhītaśaktikasya puṃsaḥ paṅkajamastī-
    tyādito jātvapi karttāstītyākārakonānvayabodhaḥ pratyaya-
    mātropasthāpyasya kartturanyatrānvaye nirākāḍkṣatvāditi
    vakṣyate . kiñcaivamekākṣarakoṣāvadhṛtaśaktikānāṃ kakhādi-
    pratyekavarṇānāmeva nirūḍhalakṣaṇayā tattadarthānubhāvakatvasa-
    mbhavādakanakhādisamudāyasyāpi tattadarthe śaktirvvilīyeta
    kādipratyekavarṇṇasya śaktigrahaṃ vināpi akādiśabdādakā-
    deranubhavārthaṃ tatra samudāye śaairiti tu prakṛte'pi
    samānaṃ ḍādipratyayamātrasya padmādau vṛttimattvāgrahepi
    paṅkajādisamudāyāt padmāderanubhavasya sarvvasiddhāt . nacaivaṃ
    citragurityādāvapi citragokhāmyādau samudāyasya śakti-
    prasaṅgaḥ samāsatvasyāviśiṣṭatvāditi vācyam agṛhītā-
    vayavavṛttikasya puṃsastato'rthānadhigamenāvayavānāṃ vṛtterava-
    śyāpekṣāyāṃ teṣāmeva tathāvidhārthabodhakatvaucityasya vakṣyamā-
    ṇatvāditi” yogarūḍhabhedastatraivoktaḥ . “sāmāsikaṃ
    taddhitāktamiti tat dvividhaṃ bhavet . yogarūdaṃ kṛdantasya
    samāsatvavyavasthiteḥ . tat yogarūḍhaṃ sāmāsikaṃ samāsā-
    tmakaṃ kṛṣṇasarpādi taddhitāktaṃ vāsudevādi . kṛdantasya
    paṅkajādiyogarūḍhasya sāmāsika evāntarbhāva iti nādhi-
    kyam . yaugikalakṣaṇavibhāgau tatraiva . “yogalabhyārtha-
    mātrasya bodhakaṃ nāma yaugikam . samāsastaddhiṃtāktañca
    kṛdantañceti tattridhā . yannāma svāntarniviṣṭaśabdānāṃ
    yogalabhyasyaiva yādṛśārthasyānvayabodhaṃ prati hetustannāma
    tādṛśārthe yaugikam . yogarūḍhantu kṛṣṇasarpādipadaṃ
    yogenāvacchinnasya rūḍhyarthasya bodhakaṃ na tu tanmātrasya
    tacca yaugikaṃ trividhaṃ samāsastaddhitāktaṃ kṛdantañceti . dvandvo-
    'pi samāsaḥ svaghaṭakaśabdānāmākāṅkṣayā labhyasya dhavakhadi-
    rādyarthasyānvayaboṭakatayā yaugikaeva . sarvvañcedaṃ rūḍhānya-
    tvena viśeṣaṇīyaṃ nātaḥ kṛṣṇasarpādau vāsudevādau paṅgajādau
    ca yogarūṭe'tiprasaṅgaḥ . brāhmaṇī śvaśrūḥ śūdre tyādau ṅīvādeḥ
    strītvavācitve tādṛśaṃ nāma yaugikameva anyathā tu strī-
    tvādimati tattadarthe rūḍhameva nātovibhāgasya vyāghātaḥ” .
    vaiyākaraṇamate samāsānāṃ yogarūḍhatvameva yathoktaṃ” vai0 bhū0 .
    “samāse khalu bhinnaiva śaktiḥ paṅkajaśabdavat . bahūnāṃ vṛtti-
    dharmmāṇāṃ vacanaireva sādhane . syānmahadgauravaṃ tasmādekārthī
    bhāva āśritaḥ . cakārādiniṣedho'tha bahuvyutpattibhañja-
    nam . karttavyaṃ te nyāyasiddhaṃ tvanmākaṃ taditi sthitiḥ .
    aṣaṣṭhyarthabahubrīhau vyutpattyantarakalpanā . kḷptatyāgaścāsti
    tava tat kiṃ śaktiṃ na kalpayeḥ . samāsa iti vṛtti-
    mātropalakṣaṇam . “samarthaḥ padavidhiḥ” ityatra padamuddiśya
    yovighoyate samāsādiḥ sa samarthaḥ vigrahavākyābhidhāna-
    śaktaḥ san sādhuriti sūtrārthasya bhāṣyāllābhāt . pado-
    ddeśyakavidhitvañca kṛttaddhitasamāsaikaśeṣasanādyantaghāturūpāsu
    pañcasvapi vṛttiṣvastyeva . viśiṣṭaśaktyasvīkarttṛṇāṃ mate dūṣaṇaṃ
    śaktisādhakamevetyāśayenāha paṅkajaśabdavaditi . paṅkaja-
    nikartturapi yogādevopasthitau tatrāpi samudāyaśaktirna
    sidhyet . na ca padmatvarūpeṇopasthitaye sā kalpyata iti
    vācyam . citragvādipade'pi svāmitvenopasthitaye tat-
    kalpanāvaśyakatvāt . lakṣaṇayaiva tathopasthitiriti cet
    paṅkajapade'pi sā suvacā . evaṃ rathakārapade'pi tathā ca
    “varṣāsu rathakāro'gnimādadhīta” ityatrāpi vinā lakṣaṇāṃ
    kḷptayogena brāhmaṇādiviṣayatayaiṃvopapatau tatkalpanāṃ kṛtvā
    jātiviśevasyāghikāritvaṃ prakalpyāpūrvvakalpanamayuktaṃ syā-
    diti bhāvaḥ . sādhakāntaramāha bahūnāmiti vṛtterdharmmā
    viśeṣaṇaliṅgasaṃkhyādyayogādayasteṣāṃ vacanaireva sādhane
    gauravamityarthaḥ . ayaṃ bhāvaḥ viśiṣṭaśaktyasvokāre rājñaḥ
    puruṣa ityatreva rājapuruṣa ityatrāpi syādviśeṣaṇādyanvayaḥ
    rājapadena svatantropasthitisattvāt . vibhāṣāvacanañca
    sasāsaniyamavāraṇāya kāryyamiti . nanu “saviśeṣaṇā-
    nāmiti” vacanānna viśeṣaṇādyanvayaḥ vibhāṣāvacanañca
    kṛtamevetyāśaṅkya samādhatte vacanaireveti . nyāyasiddhameva
    sūtram . vyapekṣāvivakṣāyāṃ vākyasya ekārthībhāve samāsa-
    syeti svabhāvata eva prayoganiyamasambhavāt . saviśeṣaṇetyapi
    viśiṣṭaśaktau rājñaḥ padārthaikadeśatayānvayāsambhavāt nyāya-
    siddhamiti bhāvaḥ . ataeva vyapekṣāpakṣamudbhāvya arthatasmin
    vyapekṣāyāṃ sāmarthye yo'sāvekārthībhāvakṛto viśeṣaḥ sa
    vyaktavya iti bhāṣyakāreṇa dūṣaṇamapyuktam . tathā dhavakha-
    dirau, niṣkauśāmbirgoratho ghṛtaghaṭo guḍadhānāḥ keśa-
    cūḍaḥ suvarṇālaṅkāro dvidaśāḥ saptaparṇa ityādāvitaretarayo-
    gādikrāntayuktapūrṇamiśrasaṅghātavikārasucpratyayalopo, vī-
    psādyarthovācaniko vācya ityatigauravaṃ syāditi .
    dūṣaṇāntaramāha . cakārādīti ādinā ghanaśyāmaḥ haṃsa-
    gamanaityādāvivādīnāṃ pūrvvoktānāñca saṃgrahaḥ . dūṣaṇā-
    ntaramāha . bahuvyutpattibhañjanamiti . ayamāśayaḥ citra-
    gurityatra svāmyādipratītiranubhavasiddhā . na ca tatra
    lakṣaṇā prāptodakogrāma ityādau tadasambhavāt . prāpti-
    kartrabhinnamudakamityādibodhottaraṃ tatsandhandhigrāmalakṣaṇāyā-
    mapyudakakartṛkaprāptikarmmagrāmaityarthālābhāt . prāpteti
    ktapratyayasyaiva kartrarthakasya karmmaṇi lakṣaṇeti cettarhi samā-
    nādhikaraṇaprātipadikārthayorabhedānvayavyutpatterudakābhinna-
    prāptikarmmeti syāt . anyathā samānādhikaraṇaprātipadi-
    rthayorabhedānvayavyutpattibhaṅgāpatteḥ prāpterdhātvarthatayā kartṛtā-
    sambandhena bhedenodakasya tatrānvayāsambhavācca . anyathā
    devadattaḥ pacyataityatra kartṛtāsambandhena devadattasyānvayasambha-
    venānanvayānāpatteḥ . athodakābhinnakartṛkā prāptiriti
    bodhottaraṃ tatsambandhīgrāmo lakṣyata iti cenna prāpterdhātvartha-
    tayā ktārthakartāraṃ prati viśeṣyatāyā asambhāvāt .
    prakṛtipratyayayoḥ pratyayārthaprādhānyamiti vyutpatteḥ . prāpta-
    pade prāpterviśeṣyatve tasyāeva nāmārthatvenodakena samama-
    bhedānvayāpatteśca . evamūḍharathaḥ upahṛtapaśuḥ uddhṛtaudanā
    bahupāciketyādāvapi draṣṭavyam . atra hi rathakarmmaka-
    vahanakarttā, paśukarmmakopaharaṇoddeśyaḥ, odanakarmmako-
    ddharaṇāvadhiḥ bahupākakattradhikaraṇamiti bodhābhyupagamāt
    atiriktaśaktipakṣe ca ghaṭatvaviśiṣṭe ghaṭapadasyevodakakartṛka-
    prāptikarmmatvaviśiṣṭe prāptodakaityādisamudāyaśaktyaiva nirvā-
    haiti bhāvaḥ . sādhakāntaramāha . aṣaṣṭhyartheti . ayaṃ bhāvaḥ
    citragurityādiṣu citragavakhāmyādipratītirna vinā śaktimu-
    papadyate . naca tatra lakṣaṇā sā hi na citrapade citrasvāmī
    gauritibodhāpatteḥ . gavādimātrasya lakṣyaikadeśatvena tatra
    citrāderanvayāyogāt . naca citrābhinnā gauriti śaktyupa-
    sthāpyayoranvayabodhottaraṃ tādṛśagavasvāmī gopadena lakṣyateiti
    vācyam . gopadasya citrapadasya vā vinigamanāviraheṇa
    lakṣakatvāsambhavāt . naca gopade sākṣāt sambandhaeva vini-
    gamaka iti vācyam . evamapi prāprodakaḥ kṛtaviśva ityā-
    dyaṣaṣṭhyarthabahuvrīhau vinigamakāprāpteḥ . yaugikānāṃ kartrā-
    dyarthakatayā sākṣātsambandhāviśeṣāt . naca padadvaye lakṣa-
    ṇeti naiyāyikoktaṃ yuktam bodhāvṛttiprasaṅgāt . na ca
    parasparaṃ tātparyyagrāhakatvādekasyaivaikadā lakṣaṇā na dvayo-
    riti na bodhāvṛttiriti vācyam evamapi vinigamanā-
    virahatādavasthyena lakṣaṇāyā asambhavāt . naca caramapade
    eva sā pratyayārthānvayānurodhāt pratyayānāṃ sannihitapa-
    dārthagatasvārthabodhakatvavyutpatteriti vācyam evaṃ hi
    bahuvrīhyasambhavāpatteḥ “anekamanyapadārthe” ityanekasuva-
    ntānāmanyapadārthapratipādakatve tadvidhānāt . kiñca evaṃ
    sati ghaṭādipadeṣyapi caramavarṇa eva vācakatākalpanā syāt
    pūrvvabarṇānāṃ tātparyyagrāhakatvenopayogasambhavāt evaṃ sati
    caramavarṇamātraśravaṇe'rthabodhāpattiriti cedatrāpyudakapaṭ-
    mātraśravaṇādartha pratyayāpattistulyetyanyatra vistaraḥ . evañca
    aṣaṣṭhyarthabahubrīhau vyutpatyantarakalpanā uktaśakteḥ aga-
    tyā śaktyantarakalpanetyarthaḥ kḷptatyāgaḥ ityasya kḷptaśaktyopa-
    pattiriti vyutpattityāgaśca tavāsti tatkim sarvvatra
    samāse śaktiṃ na kalpayeriti vākyārthaḥ . yattu vyapekṣā-
    vādino naiyāyikamīmāṃsakādāyaḥ na samāse śaktiḥ rāja-
    puruṣa ityādau rājapadādeḥ sambandhilakṣaṇayaiva rājasamba-
    ndhyabhinnaḥ puruṣaiti bodhopapatteḥ . ataeva rājñaḥ padā-
    rthaikadeśatayā na tatra śobhanasyetyādiviśeṣaṇānvayaḥ . na
    vā ghanaśyāmaniṣkośāmbirgorathaityādau ivādiprayogā-
    pattiḥ uktārthatayā ivakrāntādipadaprayogāsambhavāt . na
    vā “vibhāṣeti” sūtrānāvaśyakatvam lakṣaṇayā rājasambandhya-
    bhinnaiti bubodhayiṣāyāṃ samāsasya, rājasambandhavāniti
    bubodhayiṣāyāṃ vigrahasyetyādiprayoganiyamasambhavāt .
    nāpi paṅkajapadapratibandrī śaktisādhikā tatrāvayavaśakti-
    majānato'pi bodhāt . naca śaktyagrahe lakṣaṇayā tebhyo-
    viśiṣṭārtha pratyayaḥ sambhavati . ataeva rājādipadaśaktya-
    grahe rājapuruṣaścitragurityādau na bodhaḥ . naca citra-
    gurityādau lakṣaṇāsambhave'pyaṣaṣṭhyarthabahubrīhau lakṣaṇāyā
    asambhavaḥ bahuvyutpattibhañjanāpatteriti vācyam prāptodaka-
    ityādāvudakapade eva lakṣaṇāsvīkārāt . pūrvvapadasyayaugi-
    katvena tallakṣaṇāyā dhātupratyayatadarśajñānasādhyatayā vila-
    mbitatvāt . pratyayānāṃ sannihitapadartha gatakhārthabodhakatvavyu-
    tpattyanurodhācca . ghaṭādipade cātiriktā śaktiḥ kalpya-
    mānā viśiṣṭe kalpāte viśiṣṭasyaiva saṅketitatvāt . bodhaka-
    tvasyāpi pratyekaṃ varṇṇeṣvasattvāt . prakṛte cātyantasannidhānena
    pratyayārthānvayasolabhyāyottarapade eva sā kalpyataiti viśeṣaḥ
    svīkṛtañca ghaṭādipadeṣvapi caramavarṇasyaiva vācakatvaṃ mīmāṃsaka-
    mmanyairityāhuḥ . atrocyate . samāse śaktyasvīkāre tasya
    prātipadikasaṃjñādikaṃ na syāt arthavattvābhāvāt “arthava-
    dadhāturapratyayaḥ prātipadikam” ityasyāpravṛtteḥ . na ca “kṛtta-
    ddhitasamāsā” ścetyatra samāsagrahaṇāt sā . tasya niyamārtha-
    tayā bhāṣyasiddhatāyā vaiyākaraṇabhūṣaṇe spaṣṭaṃ pratipādita-
    tvāt . samāsavākye śaktyabhāvena śakyasagvandharūpalakṣaṇāyā
    apyasambhavena lākṣaṇikārthavattvasvāpyasambhavāt . atha
    tiptasjhi ityārabhya ṅyossuviti tipapratyāhārobhāṣya-
    siddhaḥ tamādāyātippratipadikamityeva sūtryatām kṛta-
    marthavadādisūtradvayena . samāsagrahaṇañca niyamārthamastu
    tathā ca suptiṅantabhinnaṃ prātipadikamityarthātsamāsasyāpi
    sā syāditi cettathāpi pratyekaṃ varṇeṣu saṃjñāvāraṇāyārtha-
    vattvāvaśyakatvena samāsāvyāptitādavasthyameva . tathā ca
    prātipadikasaṃjñārūpaṃ kāryyamevārthavattvamanumāpayati dhūmaiva
    vahnim . kiñcaivaṃ citragumānayetyādau karmmatvādyana-
    nvayāpattiḥ pratyayānāṃ prakṛtyarthānvitasvārthabodhakatvavyutpatteḥ
    viśiṣṭottarameva pratyayotpatterviśiṣṭasyaiva prakṛtitvāt .
    yattu sannihitapadārthagatasvārthabodhakatvavyutpattireva kalpyata
    iti tanna upakumbhaṃ arddhapiplītyādau pūrvvapadārthe vibha-
    ktyarthānvayena vyabhicārāt . na ca tatrāpi sannidhānameva
    ānuśāsanikasannidhervivakṣitatvāt tathā ca yatpadottaraṃ
    yānuśiṣṭā sā tadarthagataṃ svārthaṃ bodhayati . samāse ca
    samasyamānapadottaramevānuśāsanamiti vācyam arthavat-
    sūtreṇa viśiṣṭasyaiva viktaktyanuśāsanāt . atha prakṛti-
    tvāśraye vibhaktyarthānvaya ityeva kalpyata iti cettarhi
    paṅkajamānaya daṇḍinaṃ paśya śūlinaṃ pūjayetyādau paṅka-
    daṇḍaśūleṣvānayanadarśanapūjanāderanvayaprasaṅgāt aghaṭamānaye-
    tyatra ghaṭepyānayanānvayāpatteśca . na ca daṇḍādīnāṃ viśe-
    ṣaṇatayā na tatrānayanādyanvayaḥ . pākānnīlaḥ gharmmā-
    tsukhī ityādau pākadharmmādihetutāyā rūpasukhādāvananvaya-
    prasaṅgāt . yacca prakṛtyarthatvaṃ tajjanyajñānaviṣayatvamātraṃ
    taccātrāviruddhamiti tanna ghaṭaṃ paśyetyatra ghaṭapadātsamavāye-
    nopasthitākāśavāraṇāya vṛttyā prakṛtyarthatvasyāvaśyakatvāt .
    atha pratyayaprāgvarttipadajanyopasthitiviśeṣyatvaṃ prakṛtyarthatva-
    miticenna gāmānayati kṛṣṇodaṇḍenetyatra kṛṣṇe tṛtīyārthā-
    nvayaprasaṅgāt . atha samasyamānapadārthabodhakatvaṃ samā-
    sottaravibhakteḥ kalpyata iti cenna akḷptakalpanāṃ kḷpta-
    vyutpattityāgañcāpekṣya samudāyaśaktikalpanasyaiva yuktatvāditi
    dik . api ca samāse viśiṣṭaśaktyasvīkāre rājapuruṣaḥ
    citraguḥ nīlotpalamityādau sarvvatrānva yaprasaṅgaḥ . rāja-
    padādeḥ sambandhini lakṣaṇāyāmapi taṇḍulaḥ pacatītyādau
    karmatvādisaṃsargeṇa taṇḍulādeḥ pākādāvanvayavāraṇāya
    prātipadikārthaprakārakabodha' prati vibhaktijanyopasthiterhetu
    tāyā āvaśyakatvāt puruṣādestathātvābhāvāt . taṇḍulaḥ
    śukla ityādau ca prātipadikārthakaprathamārthe taṇḍulādestasya
    ca śukle abhedenaivānvayaḥ . śubhreṇa taṇḍulenetyādau ca
    viśeṣaṇavibhaktirabhedārthā pārṣṇikovānvaya iti nāti-
    prasaṅgaḥ . tathā ca samāse parasparamanvayāsambhavādāvaśyi-
    kaiva samudāyasya tādṛśe viśiṣṭārthe śaktiḥ . kiñca
    rājapuruṣaityādeḥ sambandhini sambandhe vā lakṣaṇā . nādyaḥ
    rājñaḥ puruṣa iti vivaraṇavirodhāt samānārthakavākya-
    syai vigrahatvāt . anyathā tasmācchaktinirṇṇayona syāt
    nāntyaḥ rājasambandharūpaḥ puruṣa iti bodhaprasaṅgāt viruddha-
    vibhaktirahitaprātipadikārthayorabhedānvayavyutpatterityādi pra-
    pañcitaṃ vaiyākaraṇabhūṣaṇe . ataeva “vaṣaṭkarttuḥ prathama-
    bhakṣaḥ” ityatra na bhakṣamuddiśya prāthamyavidhānaṃ yuktam eka-
    prasaratvabhaṅgāpatteriti tṛtīye, “aṅgaiḥ sviṣṭakṛtaṃ yajati”
    ityatrāṅgānuvādena na tritvavidhānaṃ yuktam ekaprasaratvabhaṅgā-
    patteriti daśame ca nirūpitaṃ saṅgacchate . saṅgacchate
    cāruṇādhikaraṇārambhaḥ . anyathā “aruṇayā ekahāyanyā
    piṅgākṣyā somaṃ krīṇātītyatrāruṇyapadavaditarayorapi
    ekatvādiguṇamātravācakatayā amūrttatvāt krīṇātau karaṇa-
    tvāsambhavasya tulyatvādāruṇyasyaiva vākyādbhedaśaṅkāyā a-
    sambhavāditi prapañcitaṃ bhūṣaṇe . tasmātsamāsaśaktipakṣo
    jaiminīyairavaśyābhyupeyaityaḥstāṃ vistaraḥ” .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 165.
    ākhyā , strī, (āṅ + khyā + aṅ + ṭāp) nāma .
    saṃjñā . ityamaraḥ .. yathā kumārasambhave 1 . 26 .
    “umeti mātrā tapaso niṣiddhā
    paścādumākhyāṃ sumukhī jagāma” .