• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ākālikapralayaḥ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 162.
    ākālikapralayaḥ , puṃ, (ākālikaḥ pralayaḥ .) pralaya-
    viśeṣaḥ . svāyambhuvamanvantare kapilaśāpena akāle
    jagatplāvanaṃ . tadvivaraṇaṃ yathā —
    śrīmārkaṇḍeya uvāca .
    “ākāliko'yaṃ pralayo yato bhagavatā kṛtaḥ .
    tat śṛṇvantu mahābhāgā vārāhaṃ lokasaṃkṣayaṃ ..
    yathā vā matsyarūpeṇa vedāstrātāśca śārṅgiṇā .
    tadahaṃ saṃpravakṣyāmi sarvvapāpapraṇāśanaṃ” ..
    śrīkapila uvāca .
    “svāyambhuva manuśreṣṭha brahmarūpa mahāmate .
    mamaikamīpsitārthaṃ tvaṃ dehi prārthayato'dhunā ..
    jagat sarvvaṃ tavaivedaṃ tvayā ca paripālitaṃ .
    tvayā sarvvaṃ jagat sṛṣṭaṃ tvameva jagatāṃ patiḥ ..
    tanme dehi rahaḥsthānaṃ triṣu lokeṣu durlabhaṃ
    puṇyaṃ pāpaharaṃ ramyaṃ jñānaprabhavamuttamaṃ ..
    ahaṃ hi sarvvabhūtānāṃ bhūtvā pratyakṣadarśivān .
    uddhariṣye jagajjātān nirmāya jñānadīpikām ..
    ajñānasāgare magnamadhunā sakalaṃ jagat .
    jñānadīpaṃ pradāyāhaṃ tārayiṣye jagatplavaṃ” ..
    śrīmanuruvāca .
    “yadi tvayākhilajagaddhitārthaṃ jñānadīpikāṃ .
    cikīrṣuṇā tapaḥ kāryyaṃ kiṃ sthānārthanayā tava ..
    devāgārāṇi tīrthāni kṣetrāṇi saritastathā .
    bahūni puṇyabhāñjyatra tiṣṭhanti kapila ! kṣitau ..
    teṣāmekatamaṃ tvañcedāsādya kuruṣe tapaḥ .
    sthānaṃ brahman tapaḥsiddhau na bhaviṣyati tatra kiṃ” ..
    kapila uvāca .
    “tvayi viśrambhamādhāya tapasaḥ siddhaye'cirāt .
    sthānaṃ mayā prārthitaṃ te tvaṃ māṃ kṣipasi hetubhiḥ ..
    akṣāmyante vaco me'dya prārthanāyāṃ vikatthanaṃ .
    yattvaṃ vadasi tasmāttvaṃ phalametadavāpnuhi ..
    idaṃ tribhuvanaṃ sarvvaṃ sadevāsuramānuṣaṃ .
    hataprahatavidhvastamacireṇa bhaviṣyati ..
    na cirāt drakṣyasi mano ! jalapūrṇaṃ jagattrayaṃ .
    hataprahatavidhvastaṃ tava garvvaviśātanaṃ ..
    evamuktvā munīndro'sau kapilastapasāṃ nidhiḥ .
    antardadhe jagāmāpi tadā brahmasado muniḥ ..
    kapilamya vacaḥ śrutvā viṣaṇṇavadano manuḥ .
    bhāvīti pratipadyāśu manurnovāca kiñcana ..
    viśālāṃ vadarīṃ yāto gaṅgādvārāntikaṃ manuḥ .
    praviśya tapase yatnamakarollokabhāvanaḥ .
    ārādhayāmāsa hariṃ jagatkāraṇakāraṇaṃ ..
    om̐ namo bhagavate vāmudevāya śuddhajñānasvabhāvine .
    iti japyaṃ prajapato manoḥ svāyambhuvasya tu ..
    prasanāda jagannāyaḥ keśavo na cirādatha .
    tataḥ kṣadrajhaso bhūtvā dūrvvādalamamaprabhaḥ ..
    karparakalikāyugbhatulyanetrayagojyalaḥ .
    tapasyantaṃ mahātmānaṃ manuṃ svāyambhuvaṃ muniṃ ..
    āsasāda tadā kṣudramatsyarūpī janārdanaḥ .
    uvāca ca mahātmānaṃ manuṃ svāyambhuvaṃ tadā ..
    taponidhe mahābhāga bhītaṃ māṃ trātumarhasi .
    nityaṃ yuddhe jitaṃ matsyairviśālairbhakṣituṃ prati ..
    atha prabhūtairvipulairdrāvitaḥ pṛthuromabhiḥ .
    prāṇākāṅkṣī mahātmānaṃ bhavantaṃ śaraṇaṃ muniṃ ..
    prāpto'haṃ yadyanukrośo mayi māṃ paripālaya .
    iti tasya vacaḥ śrutvā manuḥ svāyambhuvastataḥ ..
    aliñjare toyapūrṇe nyadhādvipulabhogini .
    sa tasmin malike matsyo varddhamāno dine dine ..
    sāmānyarohitaprāyadeho'bhūnnacirādatha .
    daśaghaṭajalapūrṇaṃ pratyahaṃ sa mahātmā
    malikamasati kurvvan varddhayāmāsa matsyaṃ .
    sa ca suviṣadanetro matsyarājo'cireṇa
    malikasalilamadhye lomaśaḥ pīnadehaḥ” ..
    iti kālikāpurāṇe 31 adhyāyaḥ .. * ..
    śrīmārkaṇḍeya uvāca .
    “tatastathā pīnatanuṃ dṛṣṭvā matsyaṃ manuḥ svayaṃ .
    gṛhītvā pāṇinā phullanalinīṃ sarasīṃ yayau ..
    tatsarastatra vipulaṃ puṇye nārāyaṇāśrame .
    ekayojanavistīrṇaṃ sārddhayojanamāyataṃ ..
    nānāmīnagaṇopetaṃ śītāmalajalotkaraṃ .
    tadāsādya saro matsyaṃ vinidhāya manustadā ..
    pālayāmāsa sutavat kṛpayā parayā yutaḥ .
    so'cireṇaiva kālena pīno vaisāriṇo'bhavat ..
    na samastatra sarasi vṛhatkāye dvijottamāḥ .
    sa ekadā mahāmatsyaḥ pūrvvāparataṭadvaye ..
    śiraḥpucche nidhāyāśu tuṅgadehaḥ samucchritaḥ .
    svāyambhuvaṃ mahātmānaṃ cukrośa trāhi māmiti ..
    taṃ tathā sa manurjñātvā krośantaṃ mīnapuṅgavaṃ .
    āsasāda tadā matsyaṃ jagrāha ca kareṇa taṃ ..
    na śakromyahamuddharttuṃ pṛthuromāṇamadbhutaṃ .
    iti sañcintayannevaṃ proddadhāra kareṇa taṃ ..
    bhagavānapi viśvātmā matsyarūpī janārddvanaḥ .
    svāyambhuvakaraṃ prāpya laghimānamupāśrayat ..
    tataḥ karābhyāmuddhṛtya skandhe dhṛtvāṇḍajaṃ manuḥ .
    nināya sāgaraṃ tatra toye ca nidadhe tataḥ ..
    yathecchamatra varddhasva na ko'pi tvāṃ haniṣyati .
    acireṇaiva sampūrṇadehatvaṃ samavāpnuhi ..
    ityuktvā sa mahābhāgaḥ sarvvaprāṇabhṛtāṃvaraḥ .
    laghutvaṃ cintayaṃstasya vismayaṃ paramaṃ gataḥ ..
    matsyo'pi na cirādeva pūrṇakāyastadā mahān .
    sarvvataḥ pūrayāmāsa dehabhogena sāgaraṃ ..
    taṃ pūrṇakāyamālokya vyatītyāmbhaḥ samucchritaṃ .
    śalkaiḥ śirābhīracitaṃ mānasācalasannibhaṃ ..
    rundhantaṃ sāgaraṃ sarvvaṃ dehābhogācalīkṛtaṃ .
    svāyambhuvo manurdhīmān mene matsyaṃ na taṃ tadā ..
    tataḥ papraccha taṃ sāmnā matsyaṃ svāyambhuvo manuḥ .
    vicintya laghimānañca paśyanmūrttiṃ tadādbhutāṃ” ..
    śrīmanuruvāca .
    “na tvāṃ matsyamahaṃ manye kastvaṃ me vada sattama ! .
    mahattvaṃ laghimānante cintayan sumahattama ..
    tvaṃ brahmā hyathavā viṣṇuḥ śambhurvvā mīnarūpadhṛk .
    na cedguhyaṃ mahābhāga tanme vada mahāmate” ..
    śrīmatsya uvāca .
    “ārādhyo'haṃtvayā nityaṃ yo hariḥ sa sanātanaḥ .
    taveṣṭakāmasiddhyarthaṃ prādurbhūtaḥ samāhitaḥ ..
    yattvamicchasi deveśa mattaḥ śāntena mūrttinā .
    tatkariṣye'dya tāṃ mūrttimimāṃ viddhi mano mama” ..
    śrīmārkaṇḍeya uvāca .
    “iti tasya vacaḥ śrutvā viṣṇoramitatejasaḥ .
    jñātvā pratyakṣato viṣṇuṃ manustuṣṭāva keśavaṃ” ..
    śrīmanuruvāca .
    “namaste jagadabyaktaparāvarapate hare .
    pāvakādityaśītāṃśunetratrayadharāvyaya ..
    jagatkāraṇa sarvvajña jagaddhāma hare para .
    suraugha parameśāna nārāyaṇa sureśvara” ..
    ityādistotraṃ .
    śrīmārkaṇḍeya uvāca .
    “svāyambhuvena manunā saṃstuto matsyarūpadhṛk .
    vāsudevastadā prāha meghagambhīranisvanaḥ” ..
    śrībhagavānuvāca .
    “tuṣṭo'smi tapasā te'dya bhaktyā cāpi stuto muhuḥ ..
    saparyyayā tathānena varaṃ varaya suvrata .
    iṣṭārthaṃ saṃpradāsyāmi tubhyaṃ nātra vicāraṇā ..
    varayābhīpsitānkāmān lokānāṃ vā hitañca yat”
    manuruvāca .
    “yadi deyo varo me'dya lokānāṃ yo hito bhavet .
    tanme dehi varaṃ viṣṇo taṃ vakṣyābhi śṛṇuṣva me ..
    śaśāpa kapilaḥ pūrvvaṃ madarthe bhuvanatrayaṃ .
    hataprahatavidhvastaṃ sakalaṃ te bhaviṣyati ..
    yeneyamuddhṛtā pṛthvī yeneyaṃ paripālitā .
    saṃhariṣyati yastvenāṃ te'dhunā plāvayantvimāṃ ..
    tato'haṃ dīnahṛdayastvāmeva śaraṇaṃ gataḥ .
    na yathedaṃ tribhuvanaṃ jalaplutaṃ bhaviṣyati ..
    hataprahatavidhvastaṃ tathā tvaṃ dehi me varaṃ” .
    śrībhagavānuvāca .
    “na mattaḥ kapilo bhinnastathā na kapilādahaṃ .
    yaduktaṃ muninā tena mayoktaṃ vihitaṃ mano ..
    tasmādyaduditaṃ tena tat satyaṃ nānyathā bhavet .
    kariṣye tatra sāhāyyaṃ svāyambhuva nibodha tat ..
    hataprahatavidhvaste toyamagne jagattraye .
    na cirādeva tattoyaṃ śoṣayiṣyāmi vai mano ..
    yāvajjalaplavastāvat yathā kāryyaṃ tvayā mano .
    tanme nigaditaṃ tathyaṃ śṛṇuṣvāvahito'dhunā ..
    sarvvayajñiyakāṣṭhaughairekā naukā vidhīyatāṃ .
    tāmahaṃ draḍhayiṣyāmi yathā no bhidyate jalaiḥ ..
    daśayojanavistīrṇāṃ triṃśadyojanamāyatāṃ .
    dhāriṇīṃ sarvvavījānāṃ bhuvanatrayavarddhinīṃ ..
    sarvvavājñikavṛkṣāṇāṃ bhūrivalkalatantubhiḥ .
    navayojanadīrghāntu vyāmatrayasuvistṛtāṃ ..
    kuru svayaṃ mano tūrṇaṃ vṛhatīmīrikāṃ vaṭīṃ .
    jagaddhātrī jaganmāyā lokamātā jaganmayī ..
    draḍhayiṣyati tāṃ rajjuṃ na truvyati yathā tathā .
    sarvvāṇi vījānyādāya savedān sapta vai ṛṣīn ..
    tasyāṃ nāvi nisannastvaṃ varttamāne jalaplave .
    dakṣeṇa saha saṃgamya smariṣyasi mano mama ..
    smṛto'haṃ tūrṇamāyāsye bhavato nikaṭaṃ prati .
    śyāmalenātha śṛṅgeṇa tvaṃ māṃ jñāsyasi vai tadā ..
    yāvat prahatavidhvastaṃ hataṃ syādbhuvanatrayaṃ .
    tāvat pṛṣṭhena tāṃ nāvaṃ voḍhāhaṃ nātra saṃśayaḥ ..
    jalaplave tu saṃpūrṇe śṛṅge mama ca tāṃ hariṃ .
    tvaṃ tayā vaṭikayā turṇaṃ sadā neṣyasi vai dṛḍhaṃ ..
    baddhāyāṃ nāvi me śṛṅge daivamānena vatsarān .
    sahasraṃ prerayiṣyāmi tāṃ nāvaṃ śoṣayan jalaṃ ..
    tataḥ śuṣkeṣu toyeṣu pronmagne śikhare gireḥ .
    himācalasya baddhvā tāṃ tasminnāvamahaṃ mano ..
    tvāṃ vai gopayitā nityaṃ tāvattu śoṣaye jalaṃ .
    cintito'haṃ tvayā yāsye yadāhaṃ nikaṭaṃ tava ..
    śṛṅgeṇa śyāmalenaiva tvaṃ māṃ jñāsyasi puṣkare .
    punaḥ sṛṣṭiṃ tataḥ kṛtvā matprasādānmahāmate ..
    trailokyadurllabhāmṛddhimavāpsasi sanātanīṃ .
    ahamārādhito yena japyena bhavatā mano ..
    sarvvasiddhirbhavettasya yastoṣayati tena māṃ” .
    śrīmārkaṇḍeya uvāca .
    “iti dattvā varaṃ tasmai matsyastena namaskṛtaḥ .
    antarddadhe jagannātho lokānugrahakārakaḥ ..
    svāyambhuvo'pi bhagavānantarddhānaṃ gate harau .
    yathoktaṃ hariṇā pūrvvaṃ nāvaṃ rajjuṃ tathākarot ..
    sarvvayājñiyavṛkṣaughān chittvā svāyambhuvastadā .
    udghena kārayāmāsa nāvaṃ dṛḍhatarāṃ tataḥ ..
    teṣāṃ valkasamudbhūtasūtrasaṃghairvaṭīrikāṃ .
    pūrvvoktena pramāṇena kārayāmāsa vai manuḥ ..
    tataḥ kālena mahatā vṛttaṃ yuddhaṃ mahādbhutaṃ .
    viṣṇoryajñavarāhasya sarabhasya harasya ca ..
    tato jalaplave bhūte vidhvaste bhuvanatraye .
    tayā rajjvā tariṃ baddhvā vījānyādāya sarvvaśaḥ ..
    vedānṛṣīn tathā sapta dakṣaṃ cādāya vai manuḥ .
    tasyāṃ nāvi samādhāya toyamagne carācare ..
    svāyambhuvastadā matsyaṃ hariṃ sasmāra vai tataḥ .
    tato jalānāmupari saśṛṅga iva parbbataḥ ..
    uddīptaścaikaśṛṅgeṇa viṣṇurmatsyasvarūpadhṛk .
    āgatastatra na cirādyatrāste sa manurhariḥ ..
    tarimāruhya vipule toyarāśau bhayaṅkare .
    yāvaccalācalaṃ toyaṃ tāvat pṛṣṭhe tariṃ nyadhāt ..
    jale prakṛtimāpanne śṛṅge baddhvā tariṃ tadā .
    tāṃ nāvaṃ codayāmāsa sahasraṃ daivavatsarān ..
    svayaṃ nāvamavaṣṭabhya dadhāra parameśvaraḥ .
    yoganidrā jagaddhātrī samāsīdadvaṭīrikāṃ ..
    tataḥ śanaiḥ śanaistoye śoṣaṃ gacchati vai cirāt .
    paścimaṃ himavat śṛṅgamunmagraṃ toyamadhyataḥ ..
    dvisāhasrairyojanānāmucchritasya himaprabhoḥ .
    pañcāśattu sahasrāṇi śṛṅgaṃ tattasya cocchritaṃ ..
    tasmin śṛṅge tato nāvaṃ baddhvā matsyātmadhṛk hariḥ .
    jagāma śoṣaṇāyāśu jalānāṃ jagatāṃ patiḥ ..
    evaṃ hi matsyarūpeṇa vedāstrātāśca śārṅgiṇā .
    kapilasya tu śāpena kṛto'thākāliko layaḥ ..
    ākāliko'yaṃ pralayo yato bhagavatā kṛtaḥ .
    iti vaḥ kathitaṃ sarvvaṃ yathāvat dvijasattamāḥ” ..
    iti kālikāpurāṇe 32 adhyāyaḥ ..