ākālikapralayaḥ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 162.
ākālikapralayaḥ , puṃ, (ākālikaḥ pralayaḥ .) pralaya-
viśeṣaḥ . svāyambhuvamanvantare kapilaśāpena akāle
jagatplāvanaṃ . tadvivaraṇaṃ yathā —
śrīmārkaṇḍeya uvāca .
“ākāliko'yaṃ pralayo yato bhagavatā kṛtaḥ .
tat śṛṇvantu mahābhāgā vārāhaṃ lokasaṃkṣayaṃ ..
yathā vā matsyarūpeṇa vedāstrātāśca śārṅgiṇā .
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi sarvvapāpapraṇāśanaṃ” ..
śrīkapila uvāca .
“svāyambhuva manuśreṣṭha brahmarūpa mahāmate .
mamaikamīpsitārthaṃ tvaṃ dehi prārthayato'dhunā ..
jagat sarvvaṃ tavaivedaṃ tvayā ca paripālitaṃ .
tvayā sarvvaṃ jagat sṛṣṭaṃ tvameva jagatāṃ patiḥ ..
tanme dehi rahaḥsthānaṃ triṣu lokeṣu durlabhaṃ
puṇyaṃ pāpaharaṃ ramyaṃ jñānaprabhavamuttamaṃ ..
ahaṃ hi sarvvabhūtānāṃ bhūtvā pratyakṣadarśivān .
uddhariṣye jagajjātān nirmāya jñānadīpikām ..
ajñānasāgare magnamadhunā sakalaṃ jagat .
jñānadīpaṃ pradāyāhaṃ tārayiṣye jagatplavaṃ” ..
śrīmanuruvāca .
“yadi tvayākhilajagaddhitārthaṃ jñānadīpikāṃ .
cikīrṣuṇā tapaḥ kāryyaṃ kiṃ sthānārthanayā tava ..
devāgārāṇi tīrthāni kṣetrāṇi saritastathā .
bahūni puṇyabhāñjyatra tiṣṭhanti kapila ! kṣitau ..
teṣāmekatamaṃ tvañcedāsādya kuruṣe tapaḥ .
sthānaṃ brahman tapaḥsiddhau na bhaviṣyati tatra kiṃ” ..
kapila uvāca .
“tvayi viśrambhamādhāya tapasaḥ siddhaye'cirāt .
sthānaṃ mayā prārthitaṃ te tvaṃ māṃ kṣipasi hetubhiḥ ..
akṣāmyante vaco me'dya prārthanāyāṃ vikatthanaṃ .
yattvaṃ vadasi tasmāttvaṃ phalametadavāpnuhi ..
idaṃ tribhuvanaṃ sarvvaṃ sadevāsuramānuṣaṃ .
hataprahatavidhvastamacireṇa bhaviṣyati ..
na cirāt drakṣyasi mano ! jalapūrṇaṃ jagattrayaṃ .
hataprahatavidhvastaṃ tava garvvaviśātanaṃ ..
evamuktvā munīndro'sau kapilastapasāṃ nidhiḥ .
antardadhe jagāmāpi tadā brahmasado muniḥ ..
kapilamya vacaḥ śrutvā viṣaṇṇavadano manuḥ .
bhāvīti pratipadyāśu manurnovāca kiñcana ..
viśālāṃ vadarīṃ yāto gaṅgādvārāntikaṃ manuḥ .
praviśya tapase yatnamakarollokabhāvanaḥ .
ārādhayāmāsa hariṃ jagatkāraṇakāraṇaṃ ..
om̐ namo bhagavate vāmudevāya śuddhajñānasvabhāvine .
iti japyaṃ prajapato manoḥ svāyambhuvasya tu ..
prasanāda jagannāyaḥ keśavo na cirādatha .
tataḥ kṣadrajhaso bhūtvā dūrvvādalamamaprabhaḥ ..
karparakalikāyugbhatulyanetrayagojyalaḥ .
tapasyantaṃ mahātmānaṃ manuṃ svāyambhuvaṃ muniṃ ..
āsasāda tadā kṣudramatsyarūpī janārdanaḥ .
uvāca ca mahātmānaṃ manuṃ svāyambhuvaṃ tadā ..
taponidhe mahābhāga bhītaṃ māṃ trātumarhasi .
nityaṃ yuddhe jitaṃ matsyairviśālairbhakṣituṃ prati ..
atha prabhūtairvipulairdrāvitaḥ pṛthuromabhiḥ .
prāṇākāṅkṣī mahātmānaṃ bhavantaṃ śaraṇaṃ muniṃ ..
prāpto'haṃ yadyanukrośo mayi māṃ paripālaya .
iti tasya vacaḥ śrutvā manuḥ svāyambhuvastataḥ ..
aliñjare toyapūrṇe nyadhādvipulabhogini .
sa tasmin malike matsyo varddhamāno dine dine ..
sāmānyarohitaprāyadeho'bhūnnacirādatha .
daśaghaṭajalapūrṇaṃ pratyahaṃ sa mahātmā
malikamasati kurvvan varddhayāmāsa matsyaṃ .
sa ca suviṣadanetro matsyarājo'cireṇa
malikasalilamadhye lomaśaḥ pīnadehaḥ” ..
iti kālikāpurāṇe 31 adhyāyaḥ .. * ..
śrīmārkaṇḍeya uvāca .
“tatastathā pīnatanuṃ dṛṣṭvā matsyaṃ manuḥ svayaṃ .
gṛhītvā pāṇinā phullanalinīṃ sarasīṃ yayau ..
tatsarastatra vipulaṃ puṇye nārāyaṇāśrame .
ekayojanavistīrṇaṃ sārddhayojanamāyataṃ ..
nānāmīnagaṇopetaṃ śītāmalajalotkaraṃ .
tadāsādya saro matsyaṃ vinidhāya manustadā ..
pālayāmāsa sutavat kṛpayā parayā yutaḥ .
so'cireṇaiva kālena pīno vaisāriṇo'bhavat ..
na samastatra sarasi vṛhatkāye dvijottamāḥ .
sa ekadā mahāmatsyaḥ pūrvvāparataṭadvaye ..
śiraḥpucche nidhāyāśu tuṅgadehaḥ samucchritaḥ .
svāyambhuvaṃ mahātmānaṃ cukrośa trāhi māmiti ..
taṃ tathā sa manurjñātvā krośantaṃ mīnapuṅgavaṃ .
āsasāda tadā matsyaṃ jagrāha ca kareṇa taṃ ..
na śakromyahamuddharttuṃ pṛthuromāṇamadbhutaṃ .
iti sañcintayannevaṃ proddadhāra kareṇa taṃ ..
bhagavānapi viśvātmā matsyarūpī janārddvanaḥ .
svāyambhuvakaraṃ prāpya laghimānamupāśrayat ..
tataḥ karābhyāmuddhṛtya skandhe dhṛtvāṇḍajaṃ manuḥ .
nināya sāgaraṃ tatra toye ca nidadhe tataḥ ..
yathecchamatra varddhasva na ko'pi tvāṃ haniṣyati .
acireṇaiva sampūrṇadehatvaṃ samavāpnuhi ..
ityuktvā sa mahābhāgaḥ sarvvaprāṇabhṛtāṃvaraḥ .
laghutvaṃ cintayaṃstasya vismayaṃ paramaṃ gataḥ ..
matsyo'pi na cirādeva pūrṇakāyastadā mahān .
sarvvataḥ pūrayāmāsa dehabhogena sāgaraṃ ..
taṃ pūrṇakāyamālokya vyatītyāmbhaḥ samucchritaṃ .
śalkaiḥ śirābhīracitaṃ mānasācalasannibhaṃ ..
rundhantaṃ sāgaraṃ sarvvaṃ dehābhogācalīkṛtaṃ .
svāyambhuvo manurdhīmān mene matsyaṃ na taṃ tadā ..
tataḥ papraccha taṃ sāmnā matsyaṃ svāyambhuvo manuḥ .
vicintya laghimānañca paśyanmūrttiṃ tadādbhutāṃ” ..
śrīmanuruvāca .
“na tvāṃ matsyamahaṃ manye kastvaṃ me vada sattama ! .
mahattvaṃ laghimānante cintayan sumahattama ..
tvaṃ brahmā hyathavā viṣṇuḥ śambhurvvā mīnarūpadhṛk .
na cedguhyaṃ mahābhāga tanme vada mahāmate” ..
śrīmatsya uvāca .
“ārādhyo'haṃtvayā nityaṃ yo hariḥ sa sanātanaḥ .
taveṣṭakāmasiddhyarthaṃ prādurbhūtaḥ samāhitaḥ ..
yattvamicchasi deveśa mattaḥ śāntena mūrttinā .
tatkariṣye'dya tāṃ mūrttimimāṃ viddhi mano mama” ..
śrīmārkaṇḍeya uvāca .
“iti tasya vacaḥ śrutvā viṣṇoramitatejasaḥ .
jñātvā pratyakṣato viṣṇuṃ manustuṣṭāva keśavaṃ” ..
śrīmanuruvāca .
“namaste jagadabyaktaparāvarapate hare .
pāvakādityaśītāṃśunetratrayadharāvyaya ..
jagatkāraṇa sarvvajña jagaddhāma hare para .
suraugha parameśāna nārāyaṇa sureśvara” ..
ityādistotraṃ .
śrīmārkaṇḍeya uvāca .
“svāyambhuvena manunā saṃstuto matsyarūpadhṛk .
vāsudevastadā prāha meghagambhīranisvanaḥ” ..
śrībhagavānuvāca .
“tuṣṭo'smi tapasā te'dya bhaktyā cāpi stuto muhuḥ ..
saparyyayā tathānena varaṃ varaya suvrata .
iṣṭārthaṃ saṃpradāsyāmi tubhyaṃ nātra vicāraṇā ..
varayābhīpsitānkāmān lokānāṃ vā hitañca yat”
manuruvāca .
“yadi deyo varo me'dya lokānāṃ yo hito bhavet .
tanme dehi varaṃ viṣṇo taṃ vakṣyābhi śṛṇuṣva me ..
śaśāpa kapilaḥ pūrvvaṃ madarthe bhuvanatrayaṃ .
hataprahatavidhvastaṃ sakalaṃ te bhaviṣyati ..
yeneyamuddhṛtā pṛthvī yeneyaṃ paripālitā .
saṃhariṣyati yastvenāṃ te'dhunā plāvayantvimāṃ ..
tato'haṃ dīnahṛdayastvāmeva śaraṇaṃ gataḥ .
na yathedaṃ tribhuvanaṃ jalaplutaṃ bhaviṣyati ..
hataprahatavidhvastaṃ tathā tvaṃ dehi me varaṃ” .
śrībhagavānuvāca .
“na mattaḥ kapilo bhinnastathā na kapilādahaṃ .
yaduktaṃ muninā tena mayoktaṃ vihitaṃ mano ..
tasmādyaduditaṃ tena tat satyaṃ nānyathā bhavet .
kariṣye tatra sāhāyyaṃ svāyambhuva nibodha tat ..
hataprahatavidhvaste toyamagne jagattraye .
na cirādeva tattoyaṃ śoṣayiṣyāmi vai mano ..
yāvajjalaplavastāvat yathā kāryyaṃ tvayā mano .
tanme nigaditaṃ tathyaṃ śṛṇuṣvāvahito'dhunā ..
sarvvayajñiyakāṣṭhaughairekā naukā vidhīyatāṃ .
tāmahaṃ draḍhayiṣyāmi yathā no bhidyate jalaiḥ ..
daśayojanavistīrṇāṃ triṃśadyojanamāyatāṃ .
dhāriṇīṃ sarvvavījānāṃ bhuvanatrayavarddhinīṃ ..
sarvvavājñikavṛkṣāṇāṃ bhūrivalkalatantubhiḥ .
navayojanadīrghāntu vyāmatrayasuvistṛtāṃ ..
kuru svayaṃ mano tūrṇaṃ vṛhatīmīrikāṃ vaṭīṃ .
jagaddhātrī jaganmāyā lokamātā jaganmayī ..
draḍhayiṣyati tāṃ rajjuṃ na truvyati yathā tathā .
sarvvāṇi vījānyādāya savedān sapta vai ṛṣīn ..
tasyāṃ nāvi nisannastvaṃ varttamāne jalaplave .
dakṣeṇa saha saṃgamya smariṣyasi mano mama ..
smṛto'haṃ tūrṇamāyāsye bhavato nikaṭaṃ prati .
śyāmalenātha śṛṅgeṇa tvaṃ māṃ jñāsyasi vai tadā ..
yāvat prahatavidhvastaṃ hataṃ syādbhuvanatrayaṃ .
tāvat pṛṣṭhena tāṃ nāvaṃ voḍhāhaṃ nātra saṃśayaḥ ..
jalaplave tu saṃpūrṇe śṛṅge mama ca tāṃ hariṃ .
tvaṃ tayā vaṭikayā turṇaṃ sadā neṣyasi vai dṛḍhaṃ ..
baddhāyāṃ nāvi me śṛṅge daivamānena vatsarān .
sahasraṃ prerayiṣyāmi tāṃ nāvaṃ śoṣayan jalaṃ ..
tataḥ śuṣkeṣu toyeṣu pronmagne śikhare gireḥ .
himācalasya baddhvā tāṃ tasminnāvamahaṃ mano ..
tvāṃ vai gopayitā nityaṃ tāvattu śoṣaye jalaṃ .
cintito'haṃ tvayā yāsye yadāhaṃ nikaṭaṃ tava ..
śṛṅgeṇa śyāmalenaiva tvaṃ māṃ jñāsyasi puṣkare .
punaḥ sṛṣṭiṃ tataḥ kṛtvā matprasādānmahāmate ..
trailokyadurllabhāmṛddhimavāpsasi sanātanīṃ .
ahamārādhito yena japyena bhavatā mano ..
sarvvasiddhirbhavettasya yastoṣayati tena māṃ” .
śrīmārkaṇḍeya uvāca .
“iti dattvā varaṃ tasmai matsyastena namaskṛtaḥ .
antarddadhe jagannātho lokānugrahakārakaḥ ..
svāyambhuvo'pi bhagavānantarddhānaṃ gate harau .
yathoktaṃ hariṇā pūrvvaṃ nāvaṃ rajjuṃ tathākarot ..
sarvvayājñiyavṛkṣaughān chittvā svāyambhuvastadā .
udghena kārayāmāsa nāvaṃ dṛḍhatarāṃ tataḥ ..
teṣāṃ valkasamudbhūtasūtrasaṃghairvaṭīrikāṃ .
pūrvvoktena pramāṇena kārayāmāsa vai manuḥ ..
tataḥ kālena mahatā vṛttaṃ yuddhaṃ mahādbhutaṃ .
viṣṇoryajñavarāhasya sarabhasya harasya ca ..
tato jalaplave bhūte vidhvaste bhuvanatraye .
tayā rajjvā tariṃ baddhvā vījānyādāya sarvvaśaḥ ..
vedānṛṣīn tathā sapta dakṣaṃ cādāya vai manuḥ .
tasyāṃ nāvi samādhāya toyamagne carācare ..
svāyambhuvastadā matsyaṃ hariṃ sasmāra vai tataḥ .
tato jalānāmupari saśṛṅga iva parbbataḥ ..
uddīptaścaikaśṛṅgeṇa viṣṇurmatsyasvarūpadhṛk .
āgatastatra na cirādyatrāste sa manurhariḥ ..
tarimāruhya vipule toyarāśau bhayaṅkare .
yāvaccalācalaṃ toyaṃ tāvat pṛṣṭhe tariṃ nyadhāt ..
jale prakṛtimāpanne śṛṅge baddhvā tariṃ tadā .
tāṃ nāvaṃ codayāmāsa sahasraṃ daivavatsarān ..
svayaṃ nāvamavaṣṭabhya dadhāra parameśvaraḥ .
yoganidrā jagaddhātrī samāsīdadvaṭīrikāṃ ..
tataḥ śanaiḥ śanaistoye śoṣaṃ gacchati vai cirāt .
paścimaṃ himavat śṛṅgamunmagraṃ toyamadhyataḥ ..
dvisāhasrairyojanānāmucchritasya himaprabhoḥ .
pañcāśattu sahasrāṇi śṛṅgaṃ tattasya cocchritaṃ ..
tasmin śṛṅge tato nāvaṃ baddhvā matsyātmadhṛk hariḥ .
jagāma śoṣaṇāyāśu jalānāṃ jagatāṃ patiḥ ..
evaṃ hi matsyarūpeṇa vedāstrātāśca śārṅgiṇā .
kapilasya tu śāpena kṛto'thākāliko layaḥ ..
ākāliko'yaṃ pralayo yato bhagavatā kṛtaḥ .
iti vaḥ kathitaṃ sarvvaṃ yathāvat dvijasattamāḥ” ..
iti kālikāpurāṇe 32 adhyāyaḥ ..