• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ākāṅkṣā


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 102.
    ākāṅkṣā f. (-ṅkṣā)

    1 Wish, desire.

    2 Purpose, intention.

    3 Looking at, to, or towards.

    4 Enquiry, asking.

    5 The presence of a word in a sentence indispensable to the sense.

    6 The significancy of a word.

    E. āṅ prefixed to kākṣi to desire, ac and ṭāp aff.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 68, col. 2.
    ākāṅkṣā ā-kāṅkṣ + ā, f. 1. Wish,

    Amar. 41. 2. A necessary supply,

    Bhāṣāp. 83.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 36, col. 2.
    ākāṅkṣā ā-kāṅkṣ-ā, f. desire, wish; necessity
    of complementing the sense; -in, a.
    wishing, expecting.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 126, col. 3.
    ā-kāṅkṣā f. desire, wish, Suśr.; Sāh. &c.
    ☞ p. 126, col. 3.
    (in Gr.) need of supplying a word or period for the completion of the sense, Sāh. &c.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 84, col. 2.
    ākāṅkṣā

    f. (-ṅkṣā)

    1. Wish, desire.

    2. Purpose, intention.

    3. Looking at,
    to, or towards.

    4. Enquiry, asking.

    5. The presence of a word in
    a sentence indispensable to the sense.

    6. The significancy of a
    word.

    E. āṅ prefixed to kāṅkṣi to desire, ac and ṭāp affs.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 107, col. 2.
    ā-kāṅkṣā- f. voeu, désir; -in- a. ifc. qui désire ou attend.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 585.
    ākāṅkṣā (wie eben) f.

    1) Verlangen, Wunsch AK. 1, 1, 7, 27. bhaktākāṅkṣā ca jāyate SUŚR. 2, 212, 2. tatsaṃgamākāṅkṣayā AMAR. 41.

    — 2) das Erfordern einer Ergänzung (zur Vervollständigung des Sinnes): ākāṅkṣā pratītiparyavasānavirahaḥ SĀH. D. 8, 20. 17. BHĀṢĀP. 81. 83. Vgl. ākāṅkṣa, ākāṅkṣya, nirākāṅkṣa, sākāṅkṣa .

    ☞ vol. 5, p. 1086.
    ākāṅkṣā

    1) Spr. 2213. SĀH. D. 479.

    — 2) Verz. d. Oxf. H. 177,b. No. 403.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 38, col. 2.
    ākāṅkṣā f. Verlangen, Wunsch, Erfordernis;Ergänzung (g.). vgl. sākāṅkṣa.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 27, col. 2.
    ākāṅkṣā f. (r. kāṅkṣ desiderare praef. ā s. ā) deside-

    rium. HIT. 69. 21.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 589, col. 1.
    ākāṅkṣā strī ā + kāṅkṣa—aṅ . 1 abhilāṣe, nyāyamate
    2 vākyārthajñānahetau yatpadaṃ vinā yatpadasyānanvayastatpade
    tatpadavattvarūpe, saṃbandhe 3 padāntaravyatirekeṇānvayābhāve ca
    “yatpadena vinā yasyānubhāvakatā bhavet ākāṅkṣā” bhāṣā0
    śabdacintāṇau tu “atha keyamākāṅkṣetyākṣipya “ucyate abhi-
    dhānāparyyavasānamākāṅkṣeti” lakṣayitvā svayameva tadvivṛtaṃyathā
    “yasya yena vināsvārthānvayānanubhāvakatvaṃ tasya tadaparyyasānaṃ nā-
    ma, vibhaktidhātvākhyātakriyākārakapadānāṃ parasparaṃ vinā para-
    sparasya na svārthānvayānubhāvakatvam . paramate nīloghaṭonāstīti
    nīlaṃ ghaṭamānayetyādau nāmārthānāṃ kārakāṇāñca na para-
    sparamanvayaboghaḥ . viśeṣaṇānvitavibhaktyarthānanvayāditi vi-
    śiṣṭavaiśiṣṭyenaivānvayaḥ . kintvārthaḥ samājaḥ . asmākantu
    nīlaghaṭayorabhedānubhavabalādabheda eva saṃsargaḥ . viśeṣaṇavibhaktiḥ
    sādhutvārthā . yadvā samānavibhaktikayorabhedānubhavabalā-
    dviśeṣaṇānvitavibhakterabhedārthakatvam atoviśeṣaṇaviśeṣyabhā-
    vānubhāvakatvaṃ tattatpadayīrna parasparaṃ vinā . dvāramityadhyā-
    hāraṃ vinā pratiyogyalābhānna svārthānvayānubhāvakatvam viśva-
    jitā yajeta” mayedaṃ kāryya miti pravarttakaṃ tātparyyaviṣayajñānaṃ
    nādhikāriṇaṃ vineti tadākāṅkṣā . yadvā kartturivādhikā-
    riṇo'pyākṣepādeva lābha iti tadanvayona śābdaḥ kintvānu-
    mānikaḥ . gauṇalākṣaṇikayorananubhāvakatvapakṣe tadupasthāpi-
    tasvāpyadhyāhṛtasyevetarapadaṃ vinā nānubhāvakatvam ghaṭaḥ karmatva-
    mānayanaṃ kṛtirityādāvabhedena nānvayabodho'yogyatvāt tattat
    padebhyastātparyyaviṣayatattatpadārthasvarūpajñānañca padāntaraṃ
    vinaiva ghaṭamānayatītyatreva krameṇa tathānvayatātparyye'pi
    kriyākārakabhāvena nānvayabodhaḥ nāmavibhaktidhātvā-
    khyātakriyākārakapadārthānāmanvayabodhe tānyeva samarthāni
    na tu tadarthakāni padāntarāṇi agniḥ karaṇatvamodanaḥ
    karmmatā pākaḥ kṛtiriṣṭasādhanatā iti padebhyo'gninau-
    danaṃ pacetetyatrevānvayābodhanāt agnikaraṇakaudanakarmaka-
    pākaviṣayakṛtiriṣṭasādhanamiti vākyaṃ na padam . ataeva
    dvārabhityatra pidhehīti padādhyāhāraḥ . kriyāpadārthasyānyata
    upasthitāvapi kārakānanvayāt . asāmarthyantu svabhāvāt .
    anāsannamapyāsannadaśāyāmāsannabhrameṇaivānvayabodhasamarthameva . va-
    hninā siñcatītyatra kriyākārakapadayoranvayabodhasāmarthye-
    'pyayogyatājñānaṃ pratibandhakaṃ dāhe samarthasyāgnermaṇiriva .
    ataeva yogyatābhramāt pratibandhakābhāve tato'pyanvayabodhaḥ .
    na hi svabhāvato'samarthamāropitasāmarthyamiha bhavati pacati-
    veti prakṛte tu padārthasvarūpajñānaṃ na tvanvayabhramo'pi . puru-
    ṣapadaṃ vināpi rājña ityasya putreṇa samaṃ svārthānubhāvakatvamiti
    na tadākāṅkṣā yadvā trayāṇāṃ smaraṇe'janitānvayabodha-
    daśāyāṃ puruṣānvayatātparyyābhāvānnānvayabodha ityagre'pi
    tathā . na ca putrasyotthitākāṅkṣatvāttenaivānvayabodha iti
    vācyaṃ tātparyyavaśāt kvacit puruṣeṇaiva prathamasanvayabodhāt
    ataevānvayabodhasamarthatve satyajanitatātparyyaviṣayānvaya-
    bodhakatvamākāṅkṣeti kecit . prakṛtipatyayābhyāmanvayabodhe
    janite'pi vākyaikavākyatāvat kriyākārakapadayorajanitā-
    nvayabodhakatvamākāṅkṣā . navyāstu padaviśeṣajanyā padārtho-
    pasthitiḥ, ghaṭaḥ karmatvamānayanaṃ kṛtirityevaṃvidhapadājanya-
    padārthopasthitirvā''sattiranvayabodhāṅgamityāsattyabhāvādevaṃ
    vighaśabdānnānvayabodhaḥ tvayāpyevaṃvidhapadārthopasthitenā-
    kāṅkṣāhetutvenāvaśyamupeyatvāt janitānvayabodhānnānvayā-
    ntarabīdhastātparyyābhāvādityākāṅkṣāyāḥ kāraṇatvameva nāsti
    kintu svajanakopasthiteḥ paricāyakatvamiti” . atra diṅ-
    mātraṃ māthurī vyākhyā pradarśyate prapañcastu tata evāvagantavyaḥ .
    “siddhāntayati abhidhāneti abhidhānapadaṃ karaṇavyutpattyā-
    śabdoccāraṇaparam abhidhatteyatastasyāparyyavasānaṃ phalānut-
    pādastathā ca taduccāraṇajanyatādṛśaśābdabuddhau taduccāraṇa-
    janyatādṛśaśābdadhīprāgabhāva ākāṅkṣā iti phalitaṃ
    tacca pūrvvoktarūpeṇa duṣṭam . na cābhidhānapadaṃ bhāvavyut-
    pattyā śābdabodhaparaṃ tasyāparyyasasānam abhāvaḥ tathā
    ca tādṛśaśābdabodhe tādṛśaśābdabodhābhāva ākāṅkṣā iti
    phalitamiti vācyaṃ ghaṭaḥ karmatvamityādāvativyāpte rityataḥ
    pāribhāṣikamabhidhānāparyya vasānapadārthamāha yasyeti . yat
    padatiṣṭhaṃ yatpadaṃ vinetyarthaḥ . na svārthānvayānubhāvakatvamiti
    na yādṛśānvayabodha ityarthaḥ tasya taditi tatpadasya tat-
    padavattvamityarthaḥ . aparyyavasānaṃ tādṛśānvayabodhe'bhidhānā-
    paryyāvasānaṃ tathā ca yatpadaniṣṭhayat padavyatirekaprayu-
    ktayādṛśabuddhyabhāvaḥ tatpadasya tatpadavattvaṃ tādṛśānvayabuddhe
    rabhidhānāparyyavasānamiti phalitārthaḥ . padatvamatra śabdatvam .
    prayuktatvañca kāraṇābhāvāt kāryyābhāva iti pratītisākṣikaḥ
    svarūpasambandhaviśeṣaḥ tatpratiyogijanyatādṛśapratiyogikatvaṃ
    tatprayuktatvam . bhavati cāvyavahitapūrvvavarttitārūpasamabhi-
    vyāhārasambandhena ghaṭapadaniṣṭhasyānusvārapadasya vyatireka prayukto
    ghaṭavatkarmatvamiti bhedānvayabuddhyabhāva iti . ghaṭapadasyānu-
    svārapadavattvaṃ tādṛśānvayabodhasyākāṅkṣā . evaṃ vinigamanā
    viraheṇāvyavahitottaravarttitārūpasamabhivyāhārasambandhenā-
    nusvārapadaniṣṭhasya ghaṭapadavyatirekaprayukto'pi ghaṭavat
    karbhatvamiti bhedānvayabuddhyabhāva iti tādṛśaśābdabodhe'nusvā-
    rapadasya ghaṭapadavattvamapi ākāṅkṣā . avyavahita pūrvvavarttitā
    rūpasamabhibhyāhārasambandhena ghaṭapadasya karmatvapadavattvam, a-
    vyavahitottaravarttitārūpasamabhivyāhārasambandhena karmatvapadasya
    ghaṭapadavattvañca na ghaṭavat karma tvamiti bhedānvayabodhe ākāṅkṣā-
    avyavahitapūrvvavarttitārūpasamabhivyāhārasambandhena ghaṭapada-
    niṣṭhasya karmatvapadasyāvyavahitottaravarttitārūpasamabhivyāhā-
    rasambandhena karmatvapadaniṣṭhasya ghaṭapadasya ca vyatirekayorghaṭavat
    karmatvamiti bhedānvayabuddhyabhāvāprayojakatvāt . kāraṇābhāva-
    syaiva kāryyābhāvaprayojakatvāt avyavahitapūrvvavarttitā-
    sambandhena ghaṭapadaniṣṭhasya karmatvapadasyāvyavahitottaravarttitā
    sambandhena karmatvapadaniṣṭhasya ghaṭapadasya bhedānvayabuddhāva-
    hetutvāt” .

    “vedāntaparibhāṣāyāntu anyathoktaṃ yathā tatra
    padārthānāṃ parasparajijñāsāviṣayatvayogyatvamākāṅkṣā kriyā-
    śravaṇe kārakasya kārakaśravaṇe kriyāyāḥ karaṇaśravaṇe
    itikarttavyatāyāśca jijñāsāviṣayatvaḥt . ajijñāso-
    rapi vākyārthabodhāt yogyatvamupāttaṃ tadavacchedakañca kri-
    yātvakārakatvādikamiti nātivyāptiḥ . abhedānvaye ca
    sanānavibhaktikapadapratipādyatvaṃ tada . cchedakamiti tattvamasyādi
    vākyeṣu nāvyāptiḥ . etādṛśābhiprāyeṇaiva balābalādhikaraṇe
    “sā vaiśvadevyāmikṣā vājibhyo vājina” mityatra vaiśvadeva-
    yāgasyāmikṣānvitatvena na vājinākāṅkṣetyādivyavahāraḥ .
    nanu tatrāpi vājinasya jijñāsāviṣayatve'pi tadyogyatva-
    mastyeva, pradeyadravyatvasya yāganirūpitajijñāsāviṣayatāva-
    cchedakatvāt iti cenna svasamānajātīyapadārthānvayabodha-
    virahasahakṛtapradeyadravyatvasyaiva tadavacchedakatvena vājina-
    dravyasya svasamānajātīyāmikṣādravyānvayabodhasahakṛtatvena
    tādṛśāvacchedakatvābhāvāt . āmikṣāyāntu naivaṃ, vājinā-
    mvayasya tadānupasthānāt . udāharaṇāntareṣvapi durbbalatva
    prayojakākāṅkṣāviraha evameva draṣṭavyaḥ” . “ākāṅkṣeyaṃ
    tagurutayā naiva gantuṃ samartheti” padāṅkadūtam “sākāṅkṣa
    śabdairyobodhaḥ padārthānvayagīcaraḥ” iti “yogyatārthagatā-
    kāṅkṣā śabdaniṣṭhānubhāvikā” iti śabdaśakti0 “vākyaṃ syādyo-
    gyatākāṅkṣāsattiyuktaḥ padoccayaḥ” sā0 da0 “ākāṅkṣāpratīti
    paryyavasānavirahaḥ sa ca jijñārūpaḥ” sā0 da0 .

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 161.
    ākāṅkṣā , strī, (āṅ + kāṅkṣi + ac + ṭāp .)
    icchā . abhilāṣaḥ . ityamaraḥ .. (ramaṇīyavastu-
    spṛhā . yaduktaṃ sāhityadarpaṇe .)
    “ākāṅkṣā ramaṇīyatvāt vastuno yā spṛhā tu sā” .
    apekṣā . jijñāsā . anusandhānaṃ . yathā padā-
    ṅkadūte, —
    “nākāṅkṣā kiṃ bhavati vipulaśrīmato'rthāntareṣu” .)
    nyāyamate . yatpadamṛte yatpadānvayabodho na bhavati
    tatpade tatpadavattā . pratītiparyyavasānavirahaḥ . ityā-
    laṅkārikāḥ ..

    Aufrecht’s Catalogus Catalogorum

    ☞ vol. 3, p. 9, col. 1.
    ākāṅkṣā ny. by Jagadīśa. CS 3, 258 (fr.).

    --by Mathurānātha. CS 3, 499 (inc.).