ākāṅkṣā
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 102.
ākāṅkṣā f. (
-ṅkṣā)
1 Wish, desire.
2 Purpose, intention.
3 Looking at, to, or towards.
4 Enquiry, asking.
5 The presence of a word in a sentence indispensable to the sense.
6 The significancy of a word.
E. āṅ prefixed to kākṣi to desire, ac and ṭāp aff.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 68, col. 2.
ākāṅkṣā ā-kāṅkṣ + ā, f. 1. Wish,
Amar. 41. 2. A necessary supply,
Bhāṣāp. 83.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 36, col. 2.
ākāṅkṣā ā-kāṅkṣ-ā, f. desire, wish; necessity
of complementing the sense; -in, a.
wishing, expecting.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 126, col. 3.
ā-kāṅkṣā f. desire, wish,
Suśr.;
Sāh. &c.
☞
p. 126, col. 3.
(in
Gr.) need of supplying a word or period for the completion of the sense,
Sāh. &c.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 84, col. 2.
ākāṅkṣā f. (-ṅkṣā)
1. Wish, desire.
2. Purpose, intention.
3. Looking at,
to, or towards.
4. Enquiry, asking.
5. The presence of a word in
a sentence indispensable to the sense.
6. The significancy of a
word.
E. āṅ prefixed to kāṅkṣi to desire, ac and ṭāp affs.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 107, col. 2.
ā-kāṅkṣā- f. voeu, désir;
-in- a. ifc. qui désire ou attend.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 585.
ākāṅkṣā (wie eben) f.
1) Verlangen, Wunsch AK. 1, 1, 7, 27. bhaktākāṅkṣā ca jāyate SUŚR. 2, 212, 2. tatsaṃgamākāṅkṣayā AMAR. 41.
— 2) das Erfordern einer Ergänzung (zur Vervollständigung des Sinnes): ākāṅkṣā pratītiparyavasānavirahaḥ SĀH. D. 8, 20. 17. BHĀṢĀP. 81. 83. Vgl. ākāṅkṣa, ākāṅkṣya, nirākāṅkṣa, sākāṅkṣa .
☞
vol. 5,
p. 1086.
ākāṅkṣā 1) Spr. 2213. SĀH. D. 479.
— 2) Verz. d. Oxf. H. 177,b. No. 403.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 38, col. 2.
ākāṅkṣā f. Verlangen, Wunsch, Erfordernis;Ergänzung (g.). vgl. sākāṅkṣa.
Bopp Glossarium Sanscritum
☞
p. 27, col. 2.
ākāṅkṣā f. (r.
kāṅkṣ desiderare praef.
ā s.
ā) deside-
rium. HIT. 69. 21.
Vācaspatyam
☞
p. 589, col. 1.
ākāṅkṣā strī ā + kāṅkṣa—
aṅ . 1 abhilāṣe, nyāyamate 2 vākyārthajñānahetau yatpadaṃ vinā yatpadasyānanvayastatpade tatpadavattvarūpe, saṃbandhe 3 padāntaravyatirekeṇānvayābhāve ca “
yatpadena vinā yasyānubhāvakatā bhavet ākāṅkṣā”
bhāṣā0 śabdacintāṇau tu “
atha keyamākāṅkṣetyākṣipya “
ucyate abhi- dhānāparyyavasānamākāṅkṣeti”
lakṣayitvā svayameva tadvivṛtaṃyathā “
yasya yena vināsvārthānvayānanubhāvakatvaṃ tasya tadaparyyasānaṃ nā- ma, vibhaktidhātvākhyātakriyākārakapadānāṃ parasparaṃ vinā para- sparasya na svārthānvayānubhāvakatvam . paramate nīloghaṭonāstīti nīlaṃ ghaṭamānayetyādau nāmārthānāṃ kārakāṇāñca na para- sparamanvayaboghaḥ . viśeṣaṇānvitavibhaktyarthānanvayāditi vi- śiṣṭavaiśiṣṭyenaivānvayaḥ . kintvārthaḥ samājaḥ . asmākantu nīlaghaṭayorabhedānubhavabalādabheda eva saṃsargaḥ . viśeṣaṇavibhaktiḥ sādhutvārthā . yadvā samānavibhaktikayorabhedānubhavabalā- dviśeṣaṇānvitavibhakterabhedārthakatvam atoviśeṣaṇaviśeṣyabhā- vānubhāvakatvaṃ tattatpadayīrna parasparaṃ vinā . dvāramityadhyā- hāraṃ vinā pratiyogyalābhānna svārthānvayānubhāvakatvam viśva- jitā yajeta”
mayedaṃ kāryya miti pravarttakaṃ tātparyyaviṣayajñānaṃ nādhikāriṇaṃ vineti tadākāṅkṣā . yadvā kartturivādhikā- riṇo'pyākṣepādeva lābha iti tadanvayona śābdaḥ kintvānu- mānikaḥ . gauṇalākṣaṇikayorananubhāvakatvapakṣe tadupasthāpi- tasvāpyadhyāhṛtasyevetarapadaṃ vinā nānubhāvakatvam ghaṭaḥ karmatva- mānayanaṃ kṛtirityādāvabhedena nānvayabodho'yogyatvāt tattat padebhyastātparyyaviṣayatattatpadārthasvarūpajñānañca padāntaraṃ vinaiva ghaṭamānayatītyatreva krameṇa tathānvayatātparyye'pi kriyākārakabhāvena nānvayabodhaḥ nāmavibhaktidhātvā- khyātakriyākārakapadārthānāmanvayabodhe tānyeva samarthāni na tu tadarthakāni padāntarāṇi agniḥ karaṇatvamodanaḥ karmmatā pākaḥ kṛtiriṣṭasādhanatā iti padebhyo'gninau- danaṃ pacetetyatrevānvayābodhanāt agnikaraṇakaudanakarmaka- pākaviṣayakṛtiriṣṭasādhanamiti vākyaṃ na padam . ataeva dvārabhityatra pidhehīti padādhyāhāraḥ . kriyāpadārthasyānyata upasthitāvapi kārakānanvayāt . asāmarthyantu svabhāvāt . anāsannamapyāsannadaśāyāmāsannabhrameṇaivānvayabodhasamarthameva . va- hninā siñcatītyatra kriyākārakapadayoranvayabodhasāmarthye- 'pyayogyatājñānaṃ pratibandhakaṃ dāhe samarthasyāgnermaṇiriva . ataeva yogyatābhramāt pratibandhakābhāve tato'pyanvayabodhaḥ . na hi svabhāvato'samarthamāropitasāmarthyamiha bhavati pacati- veti prakṛte tu padārthasvarūpajñānaṃ na tvanvayabhramo'pi . puru- ṣapadaṃ vināpi rājña ityasya putreṇa samaṃ svārthānubhāvakatvamiti na tadākāṅkṣā yadvā trayāṇāṃ smaraṇe'janitānvayabodha- daśāyāṃ puruṣānvayatātparyyābhāvānnānvayabodha ityagre'pi tathā . na ca putrasyotthitākāṅkṣatvāttenaivānvayabodha iti vācyaṃ tātparyyavaśāt kvacit puruṣeṇaiva prathamasanvayabodhāt ataevānvayabodhasamarthatve satyajanitatātparyyaviṣayānvaya- bodhakatvamākāṅkṣeti kecit . prakṛtipatyayābhyāmanvayabodhe janite'pi vākyaikavākyatāvat kriyākārakapadayorajanitā- nvayabodhakatvamākāṅkṣā . navyāstu padaviśeṣajanyā padārtho- pasthitiḥ, ghaṭaḥ karmatvamānayanaṃ kṛtirityevaṃvidhapadājanya- padārthopasthitirvā''sattiranvayabodhāṅgamityāsattyabhāvādevaṃ vighaśabdānnānvayabodhaḥ tvayāpyevaṃvidhapadārthopasthitenā- kāṅkṣāhetutvenāvaśyamupeyatvāt janitānvayabodhānnānvayā- ntarabīdhastātparyyābhāvādityākāṅkṣāyāḥ kāraṇatvameva nāsti kintu svajanakopasthiteḥ paricāyakatvamiti”
. atra diṅ- mātraṃ māthurī vyākhyā pradarśyate prapañcastu tata evāvagantavyaḥ . “
siddhāntayati abhidhāneti abhidhānapadaṃ karaṇavyutpattyā- śabdoccāraṇaparam abhidhatteyatastasyāparyyavasānaṃ phalānut- pādastathā ca taduccāraṇajanyatādṛśaśābdabuddhau taduccāraṇa- janyatādṛśaśābdadhīprāgabhāva ākāṅkṣā iti phalitaṃ tacca pūrvvoktarūpeṇa duṣṭam . na cābhidhānapadaṃ bhāvavyut- pattyā śābdabodhaparaṃ tasyāparyyasasānam abhāvaḥ tathā ca tādṛśaśābdabodhe tādṛśaśābdabodhābhāva ākāṅkṣā iti phalitamiti vācyaṃ ghaṭaḥ karmatvamityādāvativyāpte rityataḥ pāribhāṣikamabhidhānāparyya vasānapadārthamāha yasyeti . yat padatiṣṭhaṃ yatpadaṃ vinetyarthaḥ . na svārthānvayānubhāvakatvamiti na yādṛśānvayabodha ityarthaḥ tasya taditi tatpadasya tat- padavattvamityarthaḥ . aparyyavasānaṃ tādṛśānvayabodhe'bhidhānā- paryyāvasānaṃ tathā ca yatpadaniṣṭhayat padavyatirekaprayu- ktayādṛśabuddhyabhāvaḥ tatpadasya tatpadavattvaṃ tādṛśānvayabuddhe rabhidhānāparyyavasānamiti phalitārthaḥ . padatvamatra śabdatvam . prayuktatvañca kāraṇābhāvāt kāryyābhāva iti pratītisākṣikaḥ svarūpasambandhaviśeṣaḥ tatpratiyogijanyatādṛśapratiyogikatvaṃ tatprayuktatvam . bhavati cāvyavahitapūrvvavarttitārūpasamabhi- vyāhārasambandhena ghaṭapadaniṣṭhasyānusvārapadasya vyatireka prayukto ghaṭavatkarmatvamiti bhedānvayabuddhyabhāva iti . ghaṭapadasyānu- svārapadavattvaṃ tādṛśānvayabodhasyākāṅkṣā . evaṃ vinigamanā viraheṇāvyavahitottaravarttitārūpasamabhivyāhārasambandhenā- nusvārapadaniṣṭhasya ghaṭapadavyatirekaprayukto'pi ghaṭavat karbhatvamiti bhedānvayabuddhyabhāva iti tādṛśaśābdabodhe'nusvā- rapadasya ghaṭapadavattvamapi ākāṅkṣā . avyavahita pūrvvavarttitā rūpasamabhibhyāhārasambandhena ghaṭapadasya karmatvapadavattvam, a- vyavahitottaravarttitārūpasamabhivyāhārasambandhena karmatvapadasya ghaṭapadavattvañca na ghaṭavat karma tvamiti bhedānvayabodhe ākāṅkṣā- avyavahitapūrvvavarttitārūpasamabhivyāhārasambandhena ghaṭapada- niṣṭhasya karmatvapadasyāvyavahitottaravarttitārūpasamabhivyāhā- rasambandhena karmatvapadaniṣṭhasya ghaṭapadasya ca vyatirekayorghaṭavat karmatvamiti bhedānvayabuddhyabhāvāprayojakatvāt . kāraṇābhāva- syaiva kāryyābhāvaprayojakatvāt avyavahitapūrvvavarttitā- sambandhena ghaṭapadaniṣṭhasya karmatvapadasyāvyavahitottaravarttitā sambandhena karmatvapadaniṣṭhasya ghaṭapadasya bhedānvayabuddhāva- hetutvāt”
. “vedāntaparibhāṣāyāntu anyathoktaṃ yathā tatra
padārthānāṃ parasparajijñāsāviṣayatvayogyatvamākāṅkṣā kriyā-
śravaṇe kārakasya kārakaśravaṇe kriyāyāḥ karaṇaśravaṇe
itikarttavyatāyāśca jijñāsāviṣayatvaḥt . ajijñāso-
rapi vākyārthabodhāt yogyatvamupāttaṃ tadavacchedakañca kri-
yātvakārakatvādikamiti nātivyāptiḥ . abhedānvaye ca
sanānavibhaktikapadapratipādyatvaṃ tada . cchedakamiti tattvamasyādi
vākyeṣu nāvyāptiḥ . etādṛśābhiprāyeṇaiva balābalādhikaraṇe
“sā vaiśvadevyāmikṣā vājibhyo vājina” mityatra vaiśvadeva-
yāgasyāmikṣānvitatvena na vājinākāṅkṣetyādivyavahāraḥ .
nanu tatrāpi vājinasya jijñāsāviṣayatve'pi tadyogyatva-
mastyeva, pradeyadravyatvasya yāganirūpitajijñāsāviṣayatāva-
cchedakatvāt iti cenna svasamānajātīyapadārthānvayabodha-
virahasahakṛtapradeyadravyatvasyaiva tadavacchedakatvena vājina-
dravyasya svasamānajātīyāmikṣādravyānvayabodhasahakṛtatvena
tādṛśāvacchedakatvābhāvāt . āmikṣāyāntu naivaṃ, vājinā-
mvayasya tadānupasthānāt . udāharaṇāntareṣvapi durbbalatva
prayojakākāṅkṣāviraha evameva draṣṭavyaḥ” . “ākāṅkṣeyaṃ
tagurutayā naiva gantuṃ samartheti” padāṅkadūtam “sākāṅkṣa
śabdairyobodhaḥ padārthānvayagīcaraḥ” iti “yogyatārthagatā-
kāṅkṣā śabdaniṣṭhānubhāvikā” iti śabdaśakti0 “vākyaṃ syādyo-
gyatākāṅkṣāsattiyuktaḥ padoccayaḥ” sā0 da0 “ākāṅkṣāpratīti
paryyavasānavirahaḥ sa ca jijñārūpaḥ” sā0 da0 .
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 161.
ākāṅkṣā , strī, (āṅ + kāṅkṣi + ac + ṭāp .)
icchā . abhilāṣaḥ . ityamaraḥ .. (ramaṇīyavastu-
spṛhā . yaduktaṃ sāhityadarpaṇe .)
“ākāṅkṣā ramaṇīyatvāt vastuno yā spṛhā tu sā” .
apekṣā . jijñāsā . anusandhānaṃ . yathā padā-
ṅkadūte, —
“nākāṅkṣā kiṃ bhavati vipulaśrīmato'rthāntareṣu” .)
nyāyamate . yatpadamṛte yatpadānvayabodho na bhavati
tatpade tatpadavattā . pratītiparyyavasānavirahaḥ . ityā-
laṅkārikāḥ ..
Aufrecht’s Catalogus Catalogorum
☞
vol. 3,
p. 9, col. 1.
ākāṅkṣā ny. by Jagadīśa. CS 3, 258 (fr.).
--by Mathurānātha. CS 3, 499 (inc.).