Blog
Sanskrit
About
ākāśa
See also
ākāśaḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Latin
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 103 .
ākāśa mn. (
-śaḥ-śaṃ )
1 The fifth element, aether, the sky or atmosphere.
2 Brahma as identical with aether.
3 Space, vacuity.
E. āṅ and kāśṛ to shine, ghañ affix; every where shining; Ākāśa is the subtle and ethereal fluid, supposed to fill and pervade the universe, and to be the peculiar vehicle of life and sound.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 81, col. 1 .
ā-kāśa (śaḥ-śaṃ) 1. m. n. Sky, atmo- sphere, æther; space; Brahm.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 68, col. 2 .
ākāśa ā-kāś + a, m. 1. The fifth
element, æther, Man. 1, 75. 2. Sky.
Pañc. 47, 14. 3. The open air, Man.
3, 90; Nal. 14, 10. 4. The loc. sing.
śe denotes in dramatic language that
which is spoken off the stage, Mṛcch.
32, 18. — Comp. Nis-, adj. filled, Rām. 5,
64, 24.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 111, col. 1 .
Ā-kāśa, as, am, m. n. (in Ved. m.) light, clear-
ness; a free space, vacuity; the ether, the sky or
atmosphere considered as the fifth element; Brahma
as identical with ether.
Ākāśa is the subtle and
ethereal fluid, supposed to fill and pervade the uni-
verse and to be the peculiar vehicle of life and of
sound.
Ākāśe, ind. in the air; a stage direction
implying something said by or to a person out of
sight.
—Ākāśa-kakṣā, f. the horizon, ‘girdle of the
sky.’
—Ākāśa-ga, as, ā, am, going through the
atmosphere.
—Ākāśa-garbha, as, m., N. of a Bodhi-
sattva.
—Ākāśa-camasa, as, m. the moon, (‘a cup
or vessel with ether.’)
—Ākāśa-ja, as, ā, am, pro-
duced in the sky.
—Ākāśa-jananin, ī, m. a loop-
hole, a casement, an embrasure.
—Ākāśa-dīpa or
ākāśa-pradīpa, as, m. a lamp or torch lighted in
honour of Lakṣmī or Viṣṇu and elevated on a pole
in the air at the Dīvāli (Dīpāli) festival, in the month
Kārttika; a beacon, a lantern on a pole.
—Ākāśa-
pratiṣṭhita, as, m., N. of a Buddha.
—Ākāśa-
buddha-lakṣa, as, m. (in theatrical language) fixing
the gaze on some object out of sight of the audience.
—Ākāśa-bhāṣita, am, n. (in dramatic language)
speaking outside or off the stage; a supposed speech,
which is replied to as if it had been spoken; a voice
or sound in the air.
—Ākāśa-maṇḍala, am, n. the
celestial sphere; the atmosphere.
—Ākāśa-maya, as,
ī, am, consisting of ether.
—Ākāśa-māṃsī, f. the
plant Nardostachys Jaṭāmāṃsī.
—Ākāśa-mūlī, f. the
aquatic plant Pistia Stratiotes.
—Ākāśa-yāna, am, n.
a heavenly car, one moving through the air.
—Ākāśa-
rakṣin, ī, m. a warder, a watchman on the outer
battlements.
—Ākāśa-vat, ān, atī, at, filling a cer-
tain place, spacious, extensive.
—Ākāśa-vartman, a,
n. the atmosphere, the firmament, the air.
—Ākāśa-
vallī, f. a sort of creeper, a parasite, Cassyta Filiformis.
—Ākāśa-vāṇī, f. a voice from heaven; m., N.
of the author of a Hanumat-stotra.
—Ākāśa-salila,
am, n. rain.
—Ākāśa-stha, as, ā, am, abiding in
the sky, aerial.
—Ākāśa-sphaṭika, as, m. a kind of
crystal supposed to be formed in the atmosphere. It is
of two kinds, Sūrya-kānta and Candra-kānta, q. v.
—Ākāśānantyāyatana (°śa-anantya-āy°), am, n.
abode of infinity or of infinite space; N. of a world
with Buddhists.
—Ākāśeśa (°śa-īś°), as, m. epithet
of Indra, as ruler of the firmament; (in law) any
helpless person, as a child, a woman, a pauper or in-
valid (who has no other possession than the air).
Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary
☞
p. 124, col. 2 .
ākāśá, in Veda, m. ; later, n. free
or open space; sky. [
prop. ‘outlook, clearness,’
√kāś + ā. ]
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 58 .
ākāśá m. n. free or open space, sky;
esp. the atmosphere or sky as the fifth element.
°śe behind the scene or into the air (
d. ).
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 36, col. 3 .
ākāśa ā-kāś-á, m. n. clear space, sky; ether as the subtlest element: lc. behind the scenes (of what is said to or by some one off the stage ): -ga, a. moving in the air; m. bird; -gaṅgā, f. the aerial Ganges; -gata, pp. coming from the air (voice ); -cārin , a. moving in the air; m. bird; -deśa , m. region of the air; -patha, m. path in the air; -pathika, m. wanderer in the sky, ep. of ;the sun; -bhāṣita, n. fictitious conversation of a person on the stage with an absent one ; -yāna, n. passage through the air; vartman, n. sleeping in the open air; -saṃcārin , m. bird; -īśa , a. ruling the air only (= quite helpless).
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 126, col. 3 .
ā-kāśá m. (
Ved. ) or (later) n. (
ifc. f(
ā ). ) a free or open space, vacuity,
AitBr. ;
ŚBr. ;
MBh. &c.
☞
p. 127, col. 1 .
the ether, sky or atmosphere,
Naigh. ;
ŚBr. ;
Mn. &c.
☞
p. 127, col. 1 .
ā-kāśá n. (in
philos. ) the subtle and ethereal fluid (supposed to fill and pervade the universe and to be the peculiar vehicle of life and of sound),
Vedāntas. &c.
☞
p. 127, col. 1 .
Brahma (as identical with ether),
L.
☞
p. 127, col. 1 .
=
ākāśa-bhāṣita below
Comm. on
Śak.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 84, col. 2 .
ākāśa mn. (-śaḥ-śaṃ )
1. The fifth element, æther, the sky or atmosphere. 2. Brahma as identical with æther.
3. Space, vacuity.
E. āṅ and kāśṛ to shine, ghañ affix; every where shining; Akash is the subtle and æthereal fluid, supposed to fill and pervade the universe, and to be the peculiar vehicle of life and sound.
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 67, col. 2 .
ākāśa ākāśa m. (kāś) l'éther, le ciel lumineux, l'air transparent.
ākāśamūlī f. (mūla) pistia stragula, bot.
ākāśānantya n. (an-anta) l'infinité de l'espace.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 107, col. 2 .
ā-kāśa- nt. espace; ciel, éther;
-e en l'air (chose dite à ou par
qq'un d'absent);
-maya- a. consistant en éther;
-vant- a. spacieux, étendu.
°ga- a. qui va à travers l'espace; m. oiseau; °cārin- a. et m. id.
°gaṅgā- f. Gange céleste.
°gata- a. v. venant du ciel, céleste.
°gati- f. fait d'aller à travers l'espace.
°deśa- m. place libre.
°patha- m. chemin aérien; -ika- soleil.
°baddha-lakṣa- m. fait de fixer l'étendue, de regarder au loin.
°vartman- nt. chemin aérien.
°śayana- nt. fait de coucher en plein air.
°sarit- f. Gange.
ākāśeśa- m. personne sans abri ni ressources .
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 586 .
ākāśá (von
kāś mit
ā ) n.
NAIGH. 1, 3. m. n. gaṇa
ardharcādi zu
P. 2, 4, 31.
SIDDH. K. 251,b,1, (n. 251,a,9)
AK. TRIK. 3, 5, 13.
H. In der vedischen Literatur nur m., in der klassischen nur n. zu belegen.
1) Licht, Helle ; s. u. anākāśa .
— 2) freier Raum : ākāśaṃ naḥ kuru AIT. BR. 3, 42. madhye 'ṅgulyākāśaṃ karoti ŚAT. BR. 3, 3, 2, 19. 4, 6, 8, 17. tayorviyatayoryo 'ntareṇākāśa āsīttadantarikṣamabhavat 7, 1, 2, 23. 10, 5, 2, 11. 13, 5, 1, 15. 8, 1, 10. yaścāyamantarātmannākāśaḥ 14, 3, 5, 6 (= BṚH. ĀR. UP. 2, 3, 4). BṚH. ĀR. UP. 1, 4, 3. ākāśanīkāśataṭām (sarasvatīm ) MBH. 3, 12552. saparvatavanākāśām (pṛthivīm) 15267. ākāśadeśamāsādya N. 14, 10. ākāśāstikāya (bei den Jaina) zerfällt in lokākāśa und alokākāśa COLEBR. Misc. Ess. I, 386.
— 3) Luftraum, die freie Luft, Aether NAIGH. 1, 3. AK. 1, 1, 2, 2. 3, 4, 1, 2. H. 163. jyāyāndivo jyāyānākāśāt ŚAT. BR. 10, 6, 3, 2. asminnākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya 14, 7, 1, 19 (= BṚH. ĀR. UP. 4, 3, 19). 5, 5, 4. 6, 6, 1. 7, 10 (= BṚH. 2, 5, 10. 3, 7, 12). TAITT. UP. 1, 3, 1. n. M. 1, 75. 10, 104. YĀJÑ. 3, 144. BHAG. 13, 32. R. 1, 44, 23. 3, 29, 7. 4, 31, 23. 38, 34. 6, 70, 29. BHARTṚ. 3, 89. - M. 1, 76. 3, 90. 4, 184. N. 19, 22. SUŚR. 1, 91, 13. 151, 3. — ākāśaga durch den Luftraum gehend R. 2, 33, 8. ākāśagāṃ nadīm (die Gaṅgā) 1, 44, 5. ākāśagā gaṅgā 1, 38, 7. ākāśagaṅgā 4, 44, 61. MBH. 3, 10909. RAGH. 1, 78. ākāśagatā vāṇī (vgl. ākāśavāṇī ) VID. 112. ākāśacārin KATHĀS. 20, 179. ākāśagati PAÑCAT. 114, 21. ākāśagamana Verz. d. B. H. 193 (28). ākāśagāmitva No. 905. ākāśayāna ŚĀK. 77, 1. 97, 1. ākāśapatha KATHĀS. 25, 214. Eine Rede, die von einer die Bühne nicht betretenden Person gesprochen wird, deutet man im Drama durch die scenische Bemerkung ākāśe im Luftraume an, ohne irgend eine Person zu nennen, MṚCCH. 32, 18. 40, 8. ŚĀK. 31, 7. 41, 23. 52, 16. 101, 5. ākāśe gīyate 59, 6. Eine solche Rede heisst ākāśabhāṣita oder auch schlechtweg ākāśa n. Sch. zu ŚĀK. 31, 7. — Der Aether ist nach indischer Anschauung das fünfte Element und der Vermittler des Schalls, vgl. COLEBR. Misc. Ess. I, 243. 268. 275. 373. 398. MÜLLER in Z. d. d. m. G. 2, 19. fg. BURN. Intr. 497. Lot. de la b. l. 515. Die Bedeutung Brahman bei WILS. mag aus Stellen wie CHĀND. UP. 7, 12, 2 : sa ya ākāśaṃ brahmetyupāste gefolgert worden sein.
☞
vol. 5,
p. 1086 .
ākāśa 3) kiṃ bravīṣīti yannāṭye vinā pātraṃ prayujyate . śrutvevānuktamapyarthaṃ tatsyādākāśabhāṣitam .. (vgl. Sp. 587, Z. 17) SĀH. D. 425. Hiernach wird das ākāśabhāṣita nicht hinter der Bühne gesprochen, sondern der auf der Bühne befindliche Schauspieler thut nur so, als wenn er Etwas hörte und das Gehörte wiederholte.
☞
vol. 7,
p. 1707 .
ākāśa 3) (Nachträge); zu °bhāṣita vgl. noch DAŚAR. 1, 60. SĀH. D. 513.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 158, col. 3 .
ākāśá m. (in der älteren Sprache) und n. (adj. Comp. f.
ā — 1) freier Raum 260,30. 31.
— 2) Luftraum.
— 3) die unbewegte Luft als das feinste Element 262,13. 32. 263,4. 267,30.
— 4) die Worte , die eine Person auf der Bühne an eine abwesende richtet , und die Antwort , die sie darauf zu vernehmen vorgiebt , werden durch die scenische Bemerkung ākāśe bezeichnet. Bei den Poetikern heisst auch diese Unterredung schlechtweg ākāśa n.
— 5) n. *Talk RĀJAN. 13,116.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 38, col. 2 .
ākāśá m.n. Raum, Luftraum, die Luft als das feinste Element (ph.) ; °śe in die Scene o. hinter der Scene (d.).
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 90, col. 1 .
ākāśa Adj. ° = samantād bhrājamāna , H 43, 41.
Bopp Glossarium Sanscritum
☞
p. 27, col. 2 .
ākāśa m. (r.
kāś lucere, praef.
ā s.
a ) aër. N. 14. 10.
BH. 13. 32.
Vācaspatyam
☞
p. 592, col. 1 .
ākāśa puṃna0 samantādākāśante sūryyādayo'tra . 1 svanāmakhyāte dravyabhede . sa ca nyāyādimate nityaḥ sarvamūrttasaṃyogī śabda- mātraviśeṣaguṇakaḥ saṃṇvāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgarūpa- sāmānyaguṇakaśca . tatsattve pramāṇañca muktā0 darśitam yathā “śabdoviśeṣaguṇaḥ cakṣurgrahaṇāyomyabahirindriya- grāhyajātimattvāt, sparśavat . śabdodravyasasavetaḥ guṇatvāt saṃyogavat ityanumāne śabdasya dravyasama- vetatve siddhe śabdo na sparśavadviśeṣaguṇaḥ agnisaṃ- yogāsamavāyikāraṇakatvābhāve sati akāraṇaguṇapūrvvaka- pratyakṣatvāt, sukhavat . pākajarūpādau vyabhicāravāraṇāya satyantaṃ, paṭarūpādau vyabhicāravāraṇāya akāraṇaguṇa- pūrvvaketi, jalaparamāṇurūpādau vyabhicāravāraṇāya pratya- kṣeti . śabdona dikkālamanoguṇaḥ viśeṣaguṇatvāt, nātma- viśeṣaguṇaḥ bahirindriyagrāhyatvāt rūpavat itthañca śabdādhikaraṇaṃ navamaṃ dravyaṃ gagananāmakaṃ sidhyatīti . na ca vāyvavayaveṣu sūkṣmaśabdakrameṇa vāyau kāraṇaguṇapūrvvakaḥ śabdautpadyatāmiti vācyam ayāvaddravyabhāvitvena vāyu- viśeṣaguṇatvābhāvāt ” . “vyākhyātañca dinaka0 “śabdaḥ pṛthivyā dyaṣṭadravyātiriktadravyāśritaḥ aṣṭadravyānāśritatve sati dravyā- śritatvāt ityevaṃrūpaṃ bodhyam . darśitaṃ sūcitam . atrānumāne svarūpāsiddhiṃ pariharttumāha tathāhīti ghaṭādau vyabhicāra- vāraṇāya cakṣurgrahaṇāyogyeti ātmani vyabhicāravāraṇāya- bahirindriyagrāhyeti rasatvādau vyabhicāravāraṇāya- jātimaditi etaccānumānamagrimadravyasamavetatvasādhakānu- māne svarūpāsiddhinirāsāyeti bodhyam . guṇatvāditi etadanumānenoktapariśeṣānumānahetau viśeṣyāsiddhirnirastā . viśeṣaṇāsiddhyuddhāramāha śabdona sparśavadviśeṣaguṇa iti . na sparśavatodravyasya pṛthivyādicatuṣṭayasya viśeṣaguṇa ityarthaḥ . akāraṇaguṇapūrvvakapratyakṣatvāditi akāraṇaguṇapūrvvakatve sati pratyakṣatvādityarthaḥ . hetusattvaṃ pratipādayituṃ pākaja iti . jalaparamāṇviti anityānāṃ pārthivarūpā- dīnāṃ keṣāñcidagnisaṃyogāsamavāyikāraṇatvāt keṣā- ñcitkāraṇapūrvvaktvādatropekṣā . na dikkāleti śabda ityanu- varttate bahirindriyeti . manaso'nyadindriyaṃ bahirindriyaṃ tena pratyakṣatvādityarthaḥ . etenānātmaguṇagrāhakendriyatvaṃ bāhyendriyatvaṃ tacca manasyapyatiprasaktaṃ tenāpi rūpādi- grahaṇāditi nirastam . itthañca anena prakāreṇa pṛthivyā- dyaṣṭadravyānāśritatvasiddhau ca . siddhyati iti pūrvvoktapari- śeṣānumānena siddhyatītyarthaḥ . nanvetatsarvaṃ tadopapadyeta yadi śabdasya viśeṣaguṇatve kiñcitpramāṇaṃ syāt tatraivaca na mānaṃ paśyāma iti cet na śabdoviśepaguṇaḥ laukikapratyāsattye- ndriyagrāhyatve sati laukikapratyāsattyā dvīndriyagrahaṇa- yogyatārāhitye ca sati guṇatvavyāpyajātimattvādityanu- mānasyaiva tatra pramāṇatvāt prabhātvamādāya vyabhicāravāraṇāya guṇatvavyāpyeti gurutvatvamādāya vyabhicāravāraṇāya prathamaṃ sa- tyantaṃ, saṃkhyātvamādāya vyabhicāravāraṇāya dvitīyaṃ satyantam . sāṃsiddhikadravatvasnehadharmādharmamāvanāsu prakṛtahetorabhāve'pi tatra hetvantareṇaiva viśeṣaguṇatvaṃ sādhanīyamiti bhāvaḥ . pūrvvoktānumāne bādhaṃ svarūpāsiddhiṃ ca āśaṅkate na ceti . vāyāviti tathā ca sparśavadvāyuguṇatvasya tatra sattvāttadabhāva- sādhane bādha iti bhāvaḥ . kāraṇaguṇapūrvvakatvakathanaṃ tu akāraṇaguṇapūrvvakatvaghaṭitahetorasiddhipradarśanārtham . apā- vaddravyabhāvitveneti svāśrayanāśajanyanāśapratiyogi yadyat tadbhinnatvenetyarthaḥ . nanu tathāpyākāśe pratyakṣameva pramāṇaṃ kimiti nopanyastamiti cenna cākṣuṣatve prayojakasya mahattve satyudbhūtarūpavattvasyākāśe'saṃbhavena cakṣuṣaḥ pramāṇatvāsambha- vāt . nanu yadi ākāśe na cākṣuṣastadeha pakṣīti cākṣuṣe- 'dhikaraṇatvena kiṃbhāsata iti cedāloka eveti kalpyam ” . niṣkramaṇapraveśanādyutkṣepaṇadharmmavattvādākāśasiddhiriti sāṃ- khyādayomanyante ” sāṃkhyamatābhiprāyeṇaiva suśrute . “āntarīkṣāstu śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā cetyuktam ” . “śabdaḥśrotrendriyañcāpi chidrāṇi ca viviktatā . viyatodarśitā ete guṇā guṇāvicāribhiriti ” ca vedānti- bhiruktamiti veditavyam . tadetanmataṃvai0 sūtre nirākṛtam yathā “niṣkramaṇaṃ praveśanamityākāśasya liṅgam 2 0 . tadaliṅgameka- dravyatvāt karmmaṇaḥ 21 . kāraṇāntarānukḷptivaidharmyācca 22 . saṃyogādabhābaḥ karmmaṇaḥ 23 . kāraṇaguṇapūrvvakaḥ kāryyaguṇo dṛṣṭaḥ 24 . kāryyāntarāprādurbhāvācca śabdaḥ sparśavatāmaguṇaḥ 25 paratra samavāyāt pratyakṣatvācca nātmaguṇo na manoguṇaḥ 26 . pariśeṣālliṅgamākāśasya 27 . dravyatvanityatve vāyunā vyākhyāte 28 . tattvambhāvena 29 . śabdaliṅgāviśeṣā- dviśeṣaliṅgābhāvācca 30 . ” sū0 “itiśabdaḥ prakārārthaḥ utkṣepaṇādīnyapi karmmāṇi sagṛhlāti sparśavaddravya- sañcāro, niṣkramaṇaṃ, praveśanañca tatkāryyamākāśasya liṅgamiti sāṃkhyāḥ 20 . tadetad dūṣayitumāha . niṣkramaṇapraveśanādikarmma na tāvat samavāyikāraṇatayā ākāśamanumāpayati karmmaṇa ekadravyatvāt ekamātramūrtta- samavāyikāraṇakatvāt na karmmāpi vyāsajyavṛttītyuktaṃ na vā'mūrttavṛttīti 21 . nanu cāsamavāyikāraṇatayaivākāśamanu- māpayiṣyati niṣkramaṇapraveśanādītyata āha . anukḷpti- rlakṣaṇam anukalpyate jñāpyate'neneti vyutpattyā, kāraṇā- ntarasya asamavāyikāraṇasya yā'nukḷptirlakṣaṇaṃ tadvaidha- rmmyādityarthaḥ . dravyantāvadasamavāyikāraṇaṃ na bhavatyeva asamavāyikāraṇatā ca kāraṇaikārthapratyāsattyā kāryyaikārtha- pratyāsattyā ca, prathamā tanturūpāṇāṃ paṭarūpaṃ prati, iyañcā- samavāyikāraṇatā mahatīti saṃjñāṃ labhate gurupratipattika- tvāt, dvitīyā ca yathā ātmamanaḥsaṃyogasya jñānādikaṃ prati, iyañcāsamavāyikāraṇatā laghvīti saṃjñāṃ labhate laghu- pratipattikatvāt, ākāśasya tu niṣkramaṇapraveśanādau karmmaṇi na samavāyikāraṇatā nāpyasamavāyikāraṇatā tathāca na karmmākāśasattve liṅgamiti 22 . nanu nimitta- kāraṇamastu karmmaṇyākāśam, dṛśyate hyākāśe pakṣi- kāṇḍādīnāṃ sañcāramata āha . mūrttasaṃyogena karmmakāra- ṇasya vegagurutvādeḥ pratibandhāt karmmaṇo'bhāvo'nutpādo na tvākāśābhāvāt tasyāvyāpakatvāt, tasmādākāśānvayo'- nyathāsiddha eva nākāśanimittatāṃ sādhayatītyarthaḥ 23 . evaṃ sāṃkhyamate dūṣite śabdamākāśe liṅgamupapādayiṣyan pari- śeṣānumānāya pīṭhamāracayannāha . pṛthivyādilakṣaṇe kāryye ye viśeṣaguṇā rūpādayaste kāraṇaguṇapūrvvakā dṛṣṭāḥ śabdo- 'pi viśeṣaguṇaḥ jātimattve sati vāhyaikendriyamātra- grāhyatvāt rūpādivat tathāca tādṛśaṃ kāryyaṃ nopalabhyate yatra kāraṇaguṇapūrvvakaḥ śabdaḥ syādityarthaḥ 24 . nanu vīṇā- veṇumṛdaṅgaśaṅkhapaṭahādau kāryye śabda upalabhyate tathāca tatkāraṇaguṇapūrvvakaḥ syādata āha . bhavedevaṃ yathā tantu- kapālādiṣu rūparasādyanubhūyate tatsajātīyañca rūparasādyantaraṃ paṭaghaṭādāvupalabhyate tathā vīṇāveṇumṛdaṅgādyavayaveṣu yaḥ śabda upalabdhastatsajātīyaścet vīṇāveṇamṛdaṅgādāvapyupa- labhyeta nacaivam, pratyuta niḥśabdairevāvayavairvoṇādyārambha- darśanāt norūpaistu tantukapālādibhiḥ paṭaghaṭādyārambhasyā- darśanāt kiñca yadi śabdaḥ sparśavatāṃ viśeṣaguṇaḥ syāt tadā tatra tāra —tāratara —manda —mandatarādibhāvo nānubhūyeta nahyekāvayavyāśritā rūpādayo vaicitryeṇānubhūyante tasmānna sparśavadviśeṣaguṇaḥ śabdaḥ 25 . nanvātmaguṇo manoguṇo vā śabdī bhaviṣyatītyata āha . śabdo yadyātmaguṇaḥ syāt tadā'haṃ sukhī yate jāne icchāmītyādivat ahaṃ pūryye ahaṃ vādye ahaṃ śabdavānityādi dhīḥ syāt natvevamasti, kintu śaṅkhaḥ pūryyate, vīṇā vādyate iti pratiyanti laukikāḥ . kiñca śabdo nātmaguṇaḥ bāhyendriyagrāhyatvāt rūpādi- vat, api ca śabdo yadyātmayogyaviśeṣaguṇaḥ syādvadhi- reṇāpyupalabhyeta duḥkhādivat . tasmāt suṣṭhūktaṃ paratra sama- vāyāditi, amanoguṇatve hetumāha pratyakṣatvāditi, nātmamanasorguṇa iti samāse karttavye yadasamāsakaraṇaṃ tena tulyanyāyatayā pratyakṣatvādityanenaiva hetunā dikkā- layorapi guṇatvaṃ śabdasya pratiṣiddhamiti sūcitam 26 . yadarthamayaṃ parikarastadāha śabda iti śeṣaḥ . atrāpi śabdaḥ kkacidāśrito guṇatvāt rūpādivaditi sāmānyato- dṛṣṭodaṣṭadravyātiriktadravya siddhiḥ . guṇaścāyaṃ bāhyaike- ndriyagrāhyajātīyatvāt rūpādivat anityatve sati vibhusamavetatvāt jñānādivat anityatvañca sādhayiṣyate . pariśeṣasiddhasya dravyasyāvayavakalpanāyāṃ pramāṇā- bhāvānnityatvaṃ, sarvvatra śabdopalabdhervibhutvam 27 . śabdaliṅgasya dravyasya dravyatvanityatve atideśena sādhayannāha . adravyavattvādyathā vāyornityatvaṃ tathākāśasyāpi, guṇa- vattvādyathā vāyordravyatvaṃ tathākāśasyāpītyarthaḥ 28 . tat kiṃ bahūnyākāśāni ekameva vetyata āha . vyākhyāta- miti vipariṇatenānvayaḥ . bhāvaḥ sattā sā yathaikā tathā- kāśamapyekamevetyarthaḥ 29 . nanvanugatapratyayamahimnā sattāyā ekatvaṃ siddham ākāśe kathamekatvaṃ taddṛṣṭāntena setsyatī- tyata āha . tattvamākāśasya siddhamityarthaḥ . vaibhave sati sarveṣāṃ śabdānāṃ tadekāśrayatayaivopapattāvāśrayāntarakalpanāyāṃ ka- lpanāgauravaprasaṅgaḥ anyadapi yadākāśaṃ kalpanīyaṃ tatrāpi śabda eva liṅgaṃ taccāviśiṣṭaṃ na ca viśe ṣasādhakaṃ bhedasādhakaṃ liṅgāntaramasti . ātmanāṃ yadyapi jñānādikamaviśiṣṭameva liṅgaṃ tathāpi vyavasthāto liṅgāntarādātmabānātva- siddhiriti vakṣyate ” 30 upa0 . itthaṃ ca tasya nityatvaṃ niravayavadravyatvāditi siddham . sāṃkhyādayastu śabdatanmātrata- stadutpatti murarīcakruḥ “prakṛtermahān mahato'haṅkāro'ha- ṅkārāt pañcatanmātrāṇi ” ityupakramya “pañcabhyaḥ pañcabhūtāni ” ityukteḥ . vedāntinastu avidyāsahakṛtabrahmaṇa eva sakāśāttadutpattimaṅgīcakruḥ tasya cotpattimattve “tasmādvā etasmādātmanaḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ ” iti śruti rmānam . yato vā imāni bhūtāni jāyante ityādiśrutyā brahmaṇaḥ sarvvabhūtakāraṇatvānyathānupattyā'pi tasyotpattimattvam . śrutergauṇotpattiparatvaṃ ca āśaṅgā- pūrvvakaṃ śā0 sūtrabhāṣyayornirākṛtaṃ yathā . “naviyadaśruteḥ sū0 “vedānteṣu tatra tatra bhinnaprasthānā utpattiśrutaya upalabhyante . kecidākāśasyotpattimāmananti kecinna . tathā kecidvāyorutpattimāmananti kecinna . evaṃ jīvasya prāṇānāñca . evameva kramādidvārako'pi vipratiṣedhaḥ śrutyantareṣu lakṣyate . vipratiṣedhācca parapakṣāṇāmanapekṣatvaṃ sthāpitaṃ tadvat svapakṣasyāpi vipratiṣedhādevānāpekṣatvamā- śaṅkyetetyataḥ sarvavedāntagatasṛṣṭiśrutyarthanirmilatvāya paraḥ prapañca ārabhyate . tadartha nirmilatve ca phalaṃ yathoktāśa- ṅkānivṛttireva . tatra prathamaṃ tāvadākāśamāśritya vicintyate kimasyotpattirastyuta nāstoti . tatra tāvat pratipadyate . na viyadaśruteriti na khalvakāśamutpadyate kasmāt aśruteḥ nahyasyotpattiprakaraṇe śravaṇamasti . chāndogye hi “sade- va somyedamagra āsīdekamevādvitīyamiti ” sacchabdavācyaṃ brahma prakṛtya “tadaikṣata tattejo'sṛjateti ca pañcānāṃ mahā- bhūtānāṃ madhyamaṃ tejaādiṃ kṛtvā trayāṇāṃ tejo'bannānāmu- tpattiḥ śrāvyate . śrutiśca naḥ pramāṇamatīndriyārthavijñāno- tpattau . na cātra śrutirastyākāśotpattipratipādinī tasmā- nnāstyākāśasyotpattiriti ” bhā0 “asti tu ” sū0 . tuśabdaḥ pakṣāntaraparigrahe . mā nāmākāśasya chāndogye bhūdutpattiḥ śrutyantare tvasti . taittirīyakāḥ samāmananti “satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti ” prakṛtya “tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūta ” iti . tataśca śrutyorvipratiṣedhaḥ kvacittejaḥpramukhā sṛṣṭiḥ kvacidākāśapramukheti . nanvekavākyatā'nayoḥ śrutyo- ryuktā . satyaṃ yuktā na tu sāvagantuṃ śakyate kutaḥ “tatte- jo'sṛjateti ” sakṛcchru tasya sraṣṭuḥ sraṣṭavyadvayena samba- ndhānupapatteḥ tattejo'sṛjata tadākāśamasṛjateti . nanu sakṛcchrutasya karttuḥ karttavyadvayena sambandho dṛśyate yathā sa sūpaṃ paktvaudanaṃ pacatīti . evaṃ tadākāśaṃ sṛṣṭvā te- jo'sṛjateti yojayiṣyāmaḥ . naivaṃ yujyate prathamajatvaṃ hi chāndogye tejaso'vagamyate taittirīyake tvākāśasya . naco- bhayoḥ prathamajatvaṃ sambhavati . etenetaraśrutyakṣaraviro- gho'pi vyākhyātaḥ . tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūta ityatrāpi tasmāt ākāśaḥ sambhūtastasmāttejaḥ sambhūtamiti sakṛcchutasyāpādānasya sambhavanasya ca viya- ttejobhyāṃ yugapatsambandhānupapatteḥ . vāyoragniriti ca pṛthagāmnānāt . asmin vipratiṣedhe kaścidāha . “gauṇyasambhavāt ” sū0 . nāsti viyata utpattiḥ aśrutereva . yā tvitarā viyadutpattivādinī śrutirudāhṛtā sā gauṇī bhavitumarhati . kasmāt? asambhavāt . nahyākāṃśasyot- pattiḥ sambhāvayituṃ śakyā śrīmatkaṇabhugabhiprāyānusāriṣu jīvatsu . te hi kāraṇasāmagryasambhavādākāśasyot- pattiṃ vārayanti . samavāyyasamavāyinimittakāraṇebhyo hi kila sarvvamutpadyamānamutpadyate . dravyasya caikajātī- manekañca dravyaṃ samavāyi kāraṇambhavati . nacākāśasyaikajā- tīthamanekañca dravyamārambhakamasti yasmin samavāyikāraṇe 'samavāyikāraṇe ca tatsaṃyoge ākāśamutpadyeta . tada- bhāvāttadanugrahapravṛttaṃ nimittakāraṇaṃ dūrāpetamevākāśasya bhavati . utpattimatāñca tejaḥprabhṛtīnāṃ pūrvvottarakālayo- rviśeṣaḥ sambhāvyate prāgutpatteḥ prakāśādikāryyaṃ na babhūva paścācca mavatīti . ākāśasya punarna pūrvvottarakāla- yorviśeṣaḥ sambhāvayituṃ śakyate . kiṃ hi prāgutpattera- navakāśamaśuṣiramacchidraṃ babhūveti śakyate'dhyavasātum . pṛthivyādivaidharmmyācca vibhutvādilakṣaṇādākāśasyājatva siddhiḥ . tasmādyathā loke ākāśaṃ kuru ākāśo- jāta ityevaṃ jātīyako gauṇaḥ prayogo bhavati yathā ca ghaṭākāśaḥ karakākāśo gṛhākāśa ityekasyāpyākāśasyaivaṃ- jātīyako bhedavyapadeśo bhavati . vede'pi āraṇyānā- kāśeṣvālabheranniti . evamutpattiśrutirapi gauṇī draṣṭavyā bhā0 “śabdācca ” sū0 . śabdaḥkhalvapyākāśasyājatvaṃ khyāpa- yati . ata āha “vāyuścāntarikṣañcaitadamṛtamiti ” na cā mṛtasyotpattirupapadyate . “ākāśavat sarvvagataśca nitya iti ” cākāśena brahmaṇonityatvasarvvagatatvābhyāṃ dharmmābhyā- mupasimānaḥ ākāśasyāpi tau dharmmau sūcayati . na ca tādṛśasyotpattirupapadyate . yathā'nantoyamākāśa evamananta- ātmā veditavya iti codāharaṇam . ākāśaśarīraṃ brahma ākāśaātmeti . nahyākāśasyotpattimattve brahmaṇa- stena viśeṣaṇaṃ sambhavati nīlenevotpalasya . tasmānnitya mevākāśena sādhāraṇaṃ brahmeti gamyate ” bhā0 . “syāccaikasya brahmaśabdavat ” sū0 . idaṃpadottaraṃ sūtram . syādetat kathaṃ punarekasya sambhūtaśabdasya tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūta ityasminnadhikāre pareṣu tejaḥprabhṛtiṣvanuvarttamānasya mukhyatvaṃ ākāśe ca gauṇatvamiti . ata uttaramucyate . syāccaikasyāpi sambhūtaśabdasya viṣayaviśeṣavaśādgauṇomukhyaśca prayogaḥ brahmaśabdavat . yathaikasyāpi brahmaśabdasya “tapasā brahma vijijñāsasva tapo brahma ” ityasminnadhikāre'nnādiṣu gauṇaḥ prayoga ānande ca mukhyaḥ yathā ca tapasi brahmavijñāna- sādhane brahmaśabdobhaktyā prayujyate añjasā tu vijñeye brahmaṇi tadvavat . kathaṃ punaranutpattau nabhasaḥ “ekamevādvitīya ” mi- tīyaṃ pratijñā samarthyate . nanu nabhasā dvitīyena sadvitīyaṃ brahma prāpnoti, kathañca brahmaṇi vidite sarvvaṃ viditaṃ syā- diti . taducyate . ekameveti tāvatkāryyāpekṣayopapadyate . yathā loke kaścit kumbhakārakule pūrvvedyurmṛdaṃ daṇḍa- cakrādīni copalabhyāparedyuśca nānāvidhānyamatrāṇi prasā- ritānyupalabhya brūyāt mṛdevehaikākinī pūrvvedyurāsī- diti . sa ca tayāvadhāraṇayā mṛtkāryyajātameva pūrvvedyu- rnāsīdityabhipreyāt na cakradaṇḍādi tadvat . advitīya śrutiradhiṣṭhātrantaraṃ vārayati yathā mṛdo'matraprakṛteḥ kumbhakāro'dhiṣṭhātā dṛśyate naivaṃ brahmaṇojagatprakṛteranyo'dhi- ṣṭhitāstīti . na ca nabhasāpi dviyīyena sadvitīyaṃ brahma- prasajyate . lakṣaṇānyatvanimittaṃ hi nānātvaṃ na ca prāgutpatterbrahmanabhasorlakṣaṇānyatvamasti . kṣīrodakayoriva saṃsṛṣṭayorvyāpitvāmūrttatvādidharmmasāmānyāt . sargakāle tu brahma jagadupādayituṃ yatate stimitamitarattiṣṭhati te- nānyatvamavasīyate . tathākāśaśarīraṃ brahmetyādi śruti- bhyopi brahmākāśayorabhedopacārasiddhiḥ . ataeva ca brahmavijñānena sarvavijñānasiddhiḥ . api ca sarvaṃ kāryya mutpadyamānamākāśenāvyatiriktadeśakālamevotpadyate bra- hmaṇā cāvyatiriktadeśakālamevākāśaṃ bhavatītyato brahmaṇā tatkāryyeṇa ca vijñātamevākāśaṃ bhavati yathā kṣīrapūrṇe ghaṭe- katicidabivandavaḥ prakṣiptāḥ santaḥ kṣīragrahaṇenaiva gṛhītā bhavanti . na hi kṣīragrahaṇādabvindugrahaṇaṃ pariśiṣyate evaṃ brahmaṇā tatkāryyaiścāvyatiriktadeśakālatvādgṛhīta- meva brahmagrahaṇena nabho bhavati . tasmādbhāktaṃ nabhasaḥ sambha- vaśravaṇamiti evaṃ prāpte idamāha . “pratijñā'hāniravyati- rekātśabdebhya ” . sū0 “yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātamiti ” “ātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāte idaṃ sarvaṃ viditamiti ” “kasminnu bhagavovijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ mavatīti ” na kācana sadbahirvā vidyāstīti “caivaṃrūpā prati- vedāntaṃ pratijñā vijñāyate tasyāḥ pratijñāyā evamahā- niranuparodhaḥ syāt yadyavyatirekaḥ kṛtsnasya vastujātasya vijñeyādbrahmaṇaḥ syāt . vyatireke hi satyekavijñānena sarvaṃ vijñāyata itīyaṃ pratijñā hīyeta . sacāvyatireka evamupapadyate yadi kṛtsnaṃ vastujātamekasmāt brahmaṇa utpadyate . śabdebhyaśca prakṛtivikāravyatirekanyāyenaiva pratijñāsiddhiravagamyate . tathā hi “yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatīti ” pratijñāya mṛdādidṛṣṭāntaiḥ kāryyakāraṇābhedapratipādanaparaiḥ pratijñaiṣā samarthyate . tatsādha- nāyaiva cottare śabdāḥ “sadeva somyedamagra āsīt ” “ekamevā dvitīyaṃ brahma ” “tadaikṣata tattejo sṛjate ” ityevaṃkāryyajātaṃ brahmaṇaḥ pradarśyāvyatirekaṃ pradarśayanti “aitadātmyamidaṃ sarvvam ” ityāramyā prapāṭhakaparisamāpteḥ . tadtadyākāśaṃ na brahmakāryaṃ syāt na brahmaṇi vijñāte ākāśaṃ vijñāyeta tataśca pratijñā- hāniḥ syāt . na ca pratijñāhānyā vedasyāprāmāṇya yukta karttum . tathā ca prativedāntaṃ te te śabdāstena tena dṛṣṭāntena tāmeva pratijñāṃ jñāpatanti “idaṃ sarvaṃ yadayamātmā ” “brahmaivedamamṛtaṃ purastāt ” ityevamādayaḥ . tasmāt jvalanā- divadeva gaganamapyutpadyate . yaduktamaśruterna viyadupadyata iti tadayuktaṃ viyadutpattiviṣayasya śrutyantarasya darśitatvāt “tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūta ” iti . satyaṃ darśitaṃ viruddhantu “tattejo'sṛjata ” ityanena śrutyantareṇa . na ekavākyatvāt sarvaśrutīnām . bhavatvekavākyatvamaviru- ddhānām iha tu virodha uktaḥ . sakṛcchrutastha sraṣṭhuḥ sraṣṭavyadvaya sambandhāsambhavāt, dvayośca prathamajatvāsambhavādvikalpā sambhavācceti . naiṣa doṣaḥ tejaḥsargasya taittirīyake tṛtīyatvaśravaṇāt “tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sammūtaḥ ākāśādvāyuḥ vāyoragririti ” . aśakyā hīyaṃ śrutiranyathā pariṇetum . śakyā tu pariṇetu chāndogyaśrutiḥ tadākāśaṃ vāyuñca sṛṣṭvā “tattejo'sṛjateti ” . na hīyaṃ śrutiste jojanipradhānā satī śruvyantaraprasiddhāmākāśa- syotpattiṃ vārayitu śaknāti ekasya vākyasya vyāpāra- dvayāsambhavāt . sraṣṭā tvekopi krameṇāneka sraṣṭavyaṃ sṛjet ityekavākyatvakalpanāyāṃ sambhavantyāṃ na viruddhārthatvena śratirhātavyā . nacāsmābhiḥ sakṛcchratasya sraścu . sraṣṭavyadvaya sambandho'bhipreyate śrutyantaravaśena sraṣṭavyāntaropasaṃgrahāt . yathā ca “sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalān ” ityatra sākṣādeva sarvasya vastujātasya brahmajatvaṃ śrūyamāṇaṃ na pradeśānta- ravihitaṃ tejaḥpramukhamutpattikramaṃ vārayati evaṃ tejaso- pi brahmajatvaṃ śrūyamāṇaṃ na śrutyantaravihitaṃ nabhaḥpramukha- sutpattikramaṃ vārayitumarhati . nanu śamavidhānārthameta- dvākyaṃ “tajjalāniti śānta upāsīteti ” śruteḥ naitatsṛṣṭi- vākyaṃ na tasmādetatpradeśāntaraprasiddhaṃ kramamanuroddhumarhati . “tattejosṛjatetyetatsṛṣṭivākyaṃ tasmādatra yathāśruti kramo- grahītavya iti . netyucyate . na hi tejaḥprāthamyānuro- dhena śrutyantaraprasiddhoviyatpadārthaḥ parityaktavyo bhavati padārthadharmmatvāt kramasya . api ca tattejo'sṛjateti nātra kramasya vācakaḥ kaścit śabdo'sti arthāttu kramogamyate sa ca vāyoragnirityanena śrutyantaraprasiddhena krameṇa nivāryyate . vikalpasamuccayau tu viyatte jasoḥ prathamajatvaviṣayau asambhavāna- bhyuṣagamābhyāṃ nivāritau . tasmānnāsti śrutyorvipratiṣedhaḥ . api ca chāndogye “yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatito ” tyetāṃ pratijñāṃ vākyopakrame śrutāṃ samarthayitumasamāmnātāmapi viyadutpattā- vupasaṃkhyātavyaṃ kimaṅga punastettirīyake samākhyātaṃ na saṃgṛ- hyate . yaccoktamākāśasya sarveṇānanyadeśatvāt brahmaṇā tatkāryyaiśca saha viditameva tadbhavati ato na pratijñā hī- vate . na ca “ekamevādvitīyamiti ” śrutikopo bhavati kṣīroda- kavat brahmanabhamoravyatirakopapatteriti . atrocyate na kṣī- rodakanyāyenedamekavijñānena sarvvavijñānaṃ netavyam . mṛdādidṛṣṭāntapraṇayanāddhi prakṛtivikāranyāvenaivedaṃ sarva- vijñānaṃ netavyamiti gamyate . kṣīrodakanyāyena sarvavijñānaṃ kalpyamānaṃ na samyagvijñānaṃ syāt . na hi kṣīrajñānagṛhīta syodakasya samyagjñānagṛhītatvamasti . na ca vedasya puruṣāṇāmiva māyālokavañcanādibhirarthāvadhāraṇamupapadyate . sāvadhāraṇā ceyam “ekamevādvitīyamiti ” śrutiḥ kṣīro- dakanyāyena nīyamānā pīḍyeta . na ca svakāryyāpekṣayaivedaṃ vastvakadeśaviṣayaṃ sarvavijñānamekādvitīyatāvadhāraṇañceti nyāyyam . mṛdādiṣvapi hi tatsambhavānna tadapūrvvavadupanya- sitavyambhavati “śvetaketo yannusomyedaṃ mahāmanā anūcāna- mānīstabdho'syuta tamādaśamaprākṣoyenāśrutaṃ śrutambhavatī ” tyā- dinā . tasmādaśeṣavastuviṣayamevedaṃ sarvavijñānaṃ sarvasya brahmakāryyatvāpekṣayopanyasyata iti draṣṭavyam . yat punareta- dukamasambhavādgauṇī gaganasyotpattiśrutiriti . atra vrūmaḥ “yāvadvikārantu vibhāgo lokavat ” sū0 . tu śabdī'- sambhavāśaṅkāvyāvṛttyarthaḥ . na khalvākāśotpattāvasambhavāśaṅkā karttavyā yatoyāvat kiñcit vikārajātaṃ dṛśyate ghaṭaghaṭikodañcanādi vā kaṭakakeyūrakuṇḍalādi vā sūcīnārācanistriṃśādi vā tāvāneva vibhā- goloke lakṣyate natvavikṛtaṃ kiñcit kutaścidvibha- ktamupalabhyate . vibhāgaścākāśasya pṛthivyādibhyo'- vagamyate tasmāt so'pi vikāro bhavitumarhati . etena di- kkālamanaḥparamāṇūnāṃ kāryyatvaṃ vyākhyātam . nanvātmāpi ākādibhyo vibhakta iti tasyāpi kāryyatvaṃ ghaṭādivat prāpnoti, na “ātmana ākāśaḥ sambhūta iti śruteḥ . yadi hyātmāpi vikāraḥ syāttasmāt paramanyanna śrutamityākā- śādi sarvvaṃ kāryyaṃ nirātmakamātmanaḥ kāryyatve syāt tathā ca śūnyavādaḥ prasajyeta . ātmatvādevātmano nirākaraṇa śaṅkānupapattiḥ . nahyatmāgantukaḥ kasyacit, svayaṃsiddha- tvāt . nahyatmātmanaḥ pramāṇamapekṣya sidhyati . tasya hi pratyakṣādīni pramāṇānyanyasiddhaye upādīyante . nahyākā- śādayaḥ padrārthāḥ pramāṇanirapekṣāḥ svayaṃsiddhāḥ kenaci- dabhyupagamyante . ātmā tu pramāṇādivyavahārāśrayatvāt prāgeva pramāṇādivyavahārāt siddhyati . nacedṛśasya narākiraṇaṃ sambhavati . āgantukaṃ hi vastu nirākriyate na svarūpam . ya eva hi nirākaraṇakarttā tadeva tasya svarūpam . nahyagne- rauṣṭyamagninā nirākriyate . tathāhamevedaṃ jānāmi varttamānaṃ vastu ahamevātītatarañcājñāsiṣam ahamevānāgatatarañca jñā- syāmītyatītānāgatavarttamānabhāvenānyathābhavatyapi jñātavye na jñāturanyathābhāvo'sti sarvadā varttamānasvabhāvatvāt . tathā bhasmībhavatyapi dehe nātmana ucchedovartta mānasvabhāva- tvādanyasvabhāvatvaṃ vā na sambhāvayituṃ śakyam . evamapratyākhye yasvabhāvatvādevākāryyatvamātmanaḥ kāryatvañcākāśasya . yattūktaṃ svasamānajātīyamanekaṃ kāraṇadravyaṃ vyomnonāstīti tatpratyucyate . na tāvat svasamānajātīmamevārabhate na bhinnajā- tīyamiti niyamo'sti na hi tantūnāṃ tatsaṃyogānāñca samānajātīyatvamasti dravyatvaguṇatvābhyupagamāt . na ca nimitta kāraṇānāmapi turīvemādīnāṃ samānajātīyatvaniyamo'sti . syādetat samavāyikāraṇaviṣayaeva samānajātīyatvābhyupa- gamo na kāraṇāntaraviṣaya iti tadapyanaikāntikam . sūtrago- bālairhyanekajātīyairekā rajjuḥ sṛjyamānā dṛśyate . tathā sūtrairūrṇādibhiśca vicitrān kambalān vitanvate . sattva- dravyatvādyapekṣayā vā samānajātīyatve kalpyamāne niyamāna- rthakyam sarvasya sarveṇa samānajātīyatvāt . nāpyanekamevā- rabhate naikamiti niyamo'sti aṇumanasorādyakarmārambhā- bhyupagamāt . ekaikohi paramāṇurmanaścādyaṃ svakarmmārabhate na dravyāntaraiḥ saṃhatyetyabhyupagamyate . dravyārambha evānekadravyā- rambhakatvaniyama iti cenna pariṇāmābhyupagamāt . bhavedeṣa niyamo yadi saṃyogasacivaṃ dravyaṃ dravyāntarasyārambhakama- bhyupagamyeta tadeva tu dravyaṃ viśeṣavadavasthāntaramāpadyamānaṃ kāryaṃ nāmābhyupagamyate tacca kvacidanekaṃ pariṇamate mṛdvījādyaṅku- rādibhāvena kvacidekaṃ pariṇamate kṣīrādi dadhyādibhāvena . neśvaraśāsanamasti anekameva kāraṇaṃ kāryaṃ janayatīti . ataḥ śāstraprāmāṇyādekasmādbrahmaṇa ākāśādi mahābhū- totpattikrameṇa jagajjātamiti niścīyate . tathā coktaṃ “upasaṃhāradarśanānneti cenna kṣīravaddhīti ” . yaccokta- mākāśotpattau na pūrvvottarakālayorviśeṣaḥ sambhāvayituṃ śakyata iti tadayuktaṃ yenaiva hi viśeṣeṇa pṛthivyādibhyo vyatiricyamāṇaṃ nabhaḥ svarūpavadidānīmadhyavasoyate sa eva viśeṣaḥ prāgutpatternāsīditi gamyate . yathā ca na brahma- sthūlādibhiḥ pṛthivyādisvabhāvaiḥ svabhāvavat “asthūlamana- ṇvityādi ” śrutibhyaḥ evamākāśasvabhāvenāpi na svabhāvavat anākāśamiti śruteravagamyate . tasmāt prāgutpatteranā- kāśamacchidramiti sthitam . yadapyuktaṃ pṛthivyādivaidharmyā- dākāśasyājatvamiti tadapyasat . śrutivirodhe satyutpa- ttyasambhavānumānasyābhāsatvopapatteḥ utpattyanumānasya ca darśitatvāt anityamākāśamanityaguṇāśrayatvāt ghaṭādiva- dityādiprayogasambhavācca . ātmanānaikāntikamiti cenna tasyaupaniṣadaṃ prati anityaguṇāśrayatvāsiddheḥ . vibhutvādīnā- ñcākāśasyotpattivādinaṃ pratyasiddhatvāt . yaccaitaduktaṃ śabdācceti . tatrāmṛtatvaśrutistāvadviyati “amṛtā divaukasa itivaddraṣṭavyā utpattipralayayorupapāditvāt . “ākā- śavat sarvvagataśca nityaḥ ” ityapi prasiddhamahattvenākāśe- nopamānaṃ kriyate niratiśayamahattvāya nākāśasamānatvāya . yatheṣuriva savitā dhāvatīti kṣipragatitvāyocyate neṣutulya- gatitvāya tadvat . etenānantatvopamānaśrutirvyākhyātā . “jyāyānākāśāditi ” śrutibhyaśca brahmaṇaḥ sakāśāt ākā- śasyonaparimāṇatvasiddhiḥ . “na tasya pratimāstīti ca brahmaṇo'nupamānatvaṃ darśayati . “ato'nyadārttamiti ” ca brahmaṇo'nyeṣāmākāśādīnāmārttatvaṃ darśayati . tapasi brahmaśabdavadākāśasya janmaśrutergauṇatvamityetadākāśasambhava śrutyanumānābhyāṃ parihṛtam . tasmādabrahmakāryaṃ viyaditi siddham ” . tasya janyatve'pi āpralayasthāyitvāt gauṇanityatvam . vaiśe- ṣikāṇāṃ nityatvānumānaṃ tu balavadāgamaviruddhatvāt naraka- pālaśucitvānumānavat bādhitamiti draṣṭavyam . sāṃkhyamate dikkālayorākāśaevāntarbhāvaḥ ataeva sāṃ0 kaumudyām kālarūpatattvāntaraṃ nirākṛtaṃ yathā “kālaśca vaiśeṣikābhimata ekona anāgatādivyavahārabhedaṃ pravarttayitumarhatīti tasmā- dayaṃ yairupādibhedairanāgatādibhedaṃ pratipadyate santu ta evo- pādhayo'nāgatādivyavahārahetavaḥ kṛtamatrāntargaḍunā kāle neti sāṃkhyācāryyāḥ tasmānna kālarūpatattvāntarābhyupagama iti ” sūtre tu ākāśaprakṛtikatvaṃ tayoruktam yathā “dikkālāvākāśādibhyaḥ ” sū0 . nityau yau dikvālau tāvākāśaprakṛtibhūtau prakṛterguṇaviśeṣāveva . ato dikkāla- yorvibhutvopapattiḥ . “ākāśavat sarvagataśca nitya ” ityādi śrutyuktaṃ vibhutvaṃ cākāśasyopapannam . yau tu khaṇḍadikkālau tau tu tattadupādhisaṃyogādākāśādutpadyete ityarthaḥ . ādiśabdenopādhigrahaṇamiti . yadyapi tattadupādhi- viśiṣṭākāśameva khaṇḍadikkālau tathāpi viśiṣṭasyāti riktatābhyupagamavādena vaiśeṣikanayenāsya kāryyatāvat tatkāryya- tvamatroktam ” sāṃ0 bhā0 . padārthakhaṇḍane śiromaṇinā asya īśvarasvarūpānatireka uktaḥ “dikkālāvīśvarānnāti- ricyete gaganamapi tatheti ” . saugatamatasiddhe āvaraṇābhāvarūpe nirupākhye 2 padārthabhede ca . tadetat matam ” śā0 sū0 bhāṣyayornirākṛtam “ākāśe cābhāvāt ” sū0 . “yacca teṣāmevābhipretaṃ nirodhadvayamākāśañca niru- pākhyamiti tatra nirodhadvayasya nirupākhyatvaṃ purastānnirā- kṛtam ākāśasyedānīṃ nirākriyate . ākāśe cāyukto- nirupākhyatvābhyupagamaḥ pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhayoriva- vastutvapratipatteraviśeṣāt āgamaprāmāṇyāttāvadātmanaḥ ākāśaḥsambhūtaityādi śrutibhyaḥ ākāśasya vastutvasiddhiḥ . vipratipannānapi prati śabdaguṇānumeyatvaṃ vaktavyaṃ gandhādīnāṃ guṇānāṃ pṛthivyādivastvāśrayatvadarśanāt . api cāva- raṇābhāvamātramākāśamicchatastava ekasminsuparṇṇe patatyāvara- ṇasya vidyamānatvāt suparṇṇāntarasya pitsato'navakāśatvaprasaṅgaḥ yatrāvaraṇābhāvastatra patiṣyatīti cet yenāvaraṇābhāvo viśi- ṣyate tattarhi vastu bhūtamevākāśaṃ syānnāvaraṇābhāvamātram api cāvaraṇābhāvamātramākāśaṃ manyamānasya saugatasya svābhyupagamavirodhaḥ prasajyeta . saugate hi samaye pṛthivī- bhagavan! kiṃsanniśrayetyasmin praśnaprativacanapravāhe pṛthivyādīnāmante vāyuḥ kiṃsanniśraya itya sya praśnasya prati- vacanaṃ bhavati vāyurākāśasanniśraya iti tadākāśasyāvastutve na samañjasaṃ syāt tasmādapyayuktamākāśasyāvastutvam . api ca nirodhadvayamākāśañca trayamapyetannirupākhyamavastu nityañceti vipratiṣiddhaṃ nahyavastunonityatvamanityatvaṃ vā sambhavati vastvā- śrayatvāddharmmadharmmivyavahārasya . dharmma dharmibhāve hi ghaṭādiva- dvastutvameva syāt na nirupākhyatvam ” bhā0 . ā samantāt kāśate ac . “ratimākāśabhavā sarasvatī ” ku0 “ākāśagaṅgāpayasaḥ patetām ” māghaḥ ākāśāttu viku- rvvāṇāt sarvvaśabdavahaḥ śuciḥ manuḥ ” “ghaṭasaṃvṛtaākāśe nīyamāne yathā ghaṭe ” sāṃ0 pra0 bhā0 “ākāśo jāyate tasmāt tasya śabdaguṇaḥ smṛtaḥ ” manuḥ . rūpādiṣu madhye śabdamātragrāhakatayā śrotrasyākāśātmakatve'pi karṇṇaśasku- ntīrūpopādhibhedānnānātvamaupādhikamekasyādiśaḥ prācītvā- divat ekasya kālasya kṣaṇāditvavacca . 3 parabrahmaṇi “ākāśohavai nāmarūpayornirvarhitā te yadantarā tadanveṣṭacyaṃ tadvāva vijijñāsitavyam ” śrutiḥ “yāvānayamākāśastāvāna- yamantarhṛdayākāśa ” iti chā0 u0 . “ākāśastalliṅgāt ” śā0 sū0 . “ākāśavat sarvagataśca nityaḥ ” śrutiḥ gītā ca . 4 chidre gaṇitādiprasiddhe 5 śūnyāṅke ca .
Index to the Names in the Mahābhārata
☞
p. 28, col. 1 .
*Ākāśa (“space”). § 543 (Rāmarājyābhiṣeka): III,
291 β,
16554, etc.
The Purāṇa Index
☞
vol. 1,
p. 143 .
Ākāśa (I) — a god to be worshipped in housebuilding.
M. 253. 24; 265. 39.
☞
vol. 1,
p. 143 .
Ākāśa (II) — with
Dik; a
sthāna of Rudra; son, Sarga.
Vi. I. 8. 7-11.
Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary
☞
p. 87, col. 1 .
ākāśa (m.), (
1 )
region, place : Mv ii.49.3--4 kahiṃ…
ākāśe pravṛttajīvo ti mṛto ti, in what region (lit. under
what sky?) is his life taking place, or is he dead? ; (2 ) in
SP 124.11 acc. to Kern voidness : (dharmam) ākāśagatikam,
placed in voidness (as if synonym of śūnyatā; but Burnouf
qui a pour étendue l'espace ); cf. under dhātu 1 b, where it
is made clear that ākāśa, as the fifth of six elements (dhātu),
means absolutely empty space ; (3 ) short for ākāśānantya,
in cpd. ākāśa-vijñānā° (etc.), Bbh 49.17--18, see s.v.
naivasaṃjñānāsaṃjñāyatana; (4) emptiness , implying
vanity (? cf. 2 above): KP 111.1 dvāv imau…pravrajita-
syākāśapaligodhau (see paligodha , and godha ); katamau
dvau? lokāyatamantraparyeṣṭitā ca, utsadapātracīvara-
dhāraṇatayā (read °tā?) ca. In vs, l. 6: ākāśabodhe (see
2 bodha ) imi dve pratiṣṭhite.
Indian Epigraphical Glossary
☞
p. 13 .
ākāśa (IE 7-1-2), ‘cypher’.
Tāntrikābhidhānakośa
☞
vol. 1,
p. 170 .