• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ākāśa

    See also ākāśaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 103.
    ākāśa mn. (-śaḥ-śaṃ)

    1 The fifth element, aether, the sky or atmosphere.

    2 Brahma as identical with aether.

    3 Space, vacuity.

    E. āṅ and kāśṛ to shine, ghañ affix; every where shining; Ākāśa is the subtle and ethereal fluid, supposed to fill and pervade the universe, and to be the peculiar vehicle of life and sound.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 81, col. 1.
    ā-kāśa (śaḥ-śaṃ) 1. m. n. Sky, atmo-
    sphere, æther; space; Brahm.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 68, col. 2.
    ākāśa ā-kāś + a, m. 1. The fifth

    element, æther, Man. 1, 75. 2. Sky.

    Pañc. 47, 14. 3. The open air, Man.

    3, 90; Nal. 14, 10. 4. The loc. sing.

    śe denotes in dramatic language that

    which is spoken off the stage, Mṛcch.

    32, 18. — Comp. Nis-, adj. filled, Rām. 5,

    64, 24.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 111, col. 1.
    Ā-kāśa, as, am, m. n. (in Ved. m.) light, clear-

    ness; a free space, vacuity; the ether, the sky or

    atmosphere considered as the fifth element; Brahma

    as identical with ether. Ākāśa is the subtle and

    ethereal fluid, supposed to fill and pervade the uni-

    verse and to be the peculiar vehicle of life and of

    sound. Ākāśe, ind. in the air; a stage direction

    implying something said by or to a person out of

    sight. —Ākāśa-kakṣā, f. the horizon, ‘girdle of the

    sky.’ —Ākāśa-ga, as, ā, am, going through the

    atmosphere. —Ākāśa-garbha, as, m., N. of a Bodhi-

    sattva. —Ākāśa-camasa, as, m. the moon, (‘a cup

    or vessel with ether.’) —Ākāśa-ja, as, ā, am, pro-

    duced in the sky. —Ākāśa-jananin, ī, m. a loop-

    hole, a casement, an embrasure. —Ākāśa-dīpa or

    ākāśa-pradīpa, as, m. a lamp or torch lighted in

    honour of Lakṣmī or Viṣṇu and elevated on a pole

    in the air at the Dīvāli (Dīpāli) festival, in the month

    Kārttika; a beacon, a lantern on a pole. —Ākāśa-

    pratiṣṭhita, as, m., N. of a Buddha. —Ākāśa-

    buddha-lakṣa, as, m. (in theatrical language) fixing

    the gaze on some object out of sight of the audience.

    —Ākāśa-bhāṣita, am, n. (in dramatic language)

    speaking outside or off the stage; a supposed speech,

    which is replied to as if it had been spoken; a voice

    or sound in the air. —Ākāśa-maṇḍala, am, n. the

    celestial sphere; the atmosphere. —Ākāśa-maya, as,

    ī, am, consisting of ether. —Ākāśa-māṃsī, f. the

    plant Nardostachys Jaṭāmāṃsī. —Ākāśa-mūlī, f. the

    aquatic plant Pistia Stratiotes. —Ākāśa-yāna, am, n.

    a heavenly car, one moving through the air. —Ākāśa-

    rakṣin, ī, m. a warder, a watchman on the outer

    battlements. —Ākāśa-vat, ān, atī, at, filling a cer-

    tain place, spacious, extensive. —Ākāśa-vartman, a,

    n. the atmosphere, the firmament, the air. —Ākāśa-

    vallī, f. a sort of creeper, a parasite, Cassyta Filiformis.

    —Ākāśa-vāṇī, f. a voice from heaven; m., N.

    of the author of a Hanumat-stotra. —Ākāśa-salila,

    am, n. rain. —Ākāśa-stha, as, ā, am, abiding in

    the sky, aerial. —Ākāśa-sphaṭika, as, m. a kind of

    crystal supposed to be formed in the atmosphere. It is

    of two kinds, Sūrya-kānta and Candra-kānta, q. v.

    —Ākāśānantyāyatana (°śa-anantya-āy°), am, n.

    abode of infinity or of infinite space; N. of a world

    with Buddhists. —Ākāśeśa (°śa-īś°), as, m. epithet

    of Indra, as ruler of the firmament; (in law) any

    helpless person, as a child, a woman, a pauper or in-

    valid (who has no other possession than the air).

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 124, col. 2.
    ākāśá, in Veda, m.; later, n. free or open space; sky. [prop. ‘outlook, clearness,’ √kāś + ā.]

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 58.
    ākāśá m. n. free or open space, sky; esp. the atmosphere or sky as the fifth element. °śe behind the scene or into the air (d.).

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 36, col. 3.
    ākāśa ā-kāś-á, m. n. clear space, sky; ether
    as the subtlest element: lc. behind the scenes
    (of what is said to or by some one off the stage):
    -ga, a. moving in the air; m. bird; -gaṅgā,
    f. the aerial Ganges; -gata, pp. coming from
    the air (voice); -cārin, a. moving in the air;
    m. bird; -deśa, m. region of the air; -patha,
    m. path in the air; -pathika, m. wanderer
    in the sky, ep. of ;the sun; -bhāṣita, n. fictitious
    conversation of a person on the stage
    with an absent one; -yāna, n. passage through
    the air; vartman, n. sleeping in the open air; -saṃcārin,
    m. bird; -īśa, a. ruling the air only (= quite
    helpless).

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 126, col. 3.
    ā-kāśá m. (Ved.) or (later) n. (ifc. f(ā). ) a free or open space, vacuity, AitBr.; ŚBr.; MBh. &c.
    ☞ p. 127, col. 1.
    the ether, sky or atmosphere, Naigh.; ŚBr.; Mn. &c.
    ☞ p. 127, col. 1.
    ā-kāśá n. (in philos.) the subtle and ethereal fluid (supposed to fill and pervade the universe and to be the peculiar vehicle of life and of sound), Vedāntas. &c.
    ☞ p. 127, col. 1.
    Brahma (as identical with ether), L.
    ☞ p. 127, col. 1.
    = ākāśa-bhāṣita below Comm. on Śak.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 84, col. 2.
    ākāśa

    mn. (-śaḥ-śaṃ)

    1. The fifth element, æther, the sky or atmosphere.
    2. Brahma as identical with æther.

    3. Space, vacuity.

    E. āṅ
    and kāśṛ to shine, ghañ affix; every where shining; Akash is the
    subtle and æthereal fluid, supposed to fill and pervade the
    universe, and to be the peculiar vehicle of life and sound.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 67, col. 2.
    ākāśa ākāśa m. (kāś) l'éther, le ciel lumineux, l'air transparent.

    ākāśamūlī f. (mūla) pistia stragula, bot.

    ākāśānantya n. (an-anta) l'infinité de l'espace.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 107, col. 2.
    ā-kāśa- nt. espace; ciel, éther; -e en l'air (chose dite à ou par qq'un d'absent); -maya- a. consistant en éther; -vant- a. spacieux, étendu.

    °ga- a. qui va à travers l'espace; m. oiseau; °cārin- a. et m. id.

    °gaṅgā- f. Gange céleste.

    °gata- a. v. venant du ciel, céleste.

    °gati- f. fait d'aller à travers l'espace.

    °deśa- m. place libre.

    °patha- m. chemin aérien; -ika- soleil.

    °baddha-lakṣa- m. fait de fixer l'étendue, de regarder au loin.

    °vartman- nt. chemin aérien.

    °śayana- nt. fait de coucher en plein air.

    °sarit- f. Gange.

    ākāśeśa- m. personne sans abri ni ressources .

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 586.
    ākāśá (von kāś mit ā) n. NAIGH. 1, 3. m. n. gaṇa ardharcādi zu P. 2, 4, 31. SIDDH. K. 251,b,1, (n. 251,a,9) AK. TRIK. 3, 5, 13. H. In der vedischen Literatur nur m., in der klassischen nur n. zu belegen.

    1) Licht, Helle; s. u. anākāśa .

    — 2) freier Raum: ākāśaṃ naḥ kuru AIT. BR. 3, 42. madhye 'ṅgulyākāśaṃ karoti ŚAT. BR. 3, 3, 2, 19. 4, 6, 8, 17. tayorviyatayoryo 'ntareṇākāśa āsīttadantarikṣamabhavat 7, 1, 2, 23. 10, 5, 2, 11. 13, 5, 1, 15. 8, 1, 10. yaścāyamantarātmannākāśaḥ 14, 3, 5, 6 (= BṚH. ĀR. UP. 2, 3, 4). BṚH. ĀR. UP. 1, 4, 3. ākāśanīkāśataṭām (sarasvatīm) MBH. 3, 12552. saparvatavanākāśām (pṛthivīm) 15267. ākāśadeśamāsādya N. 14, 10. ākāśāstikāya (bei den Jaina) zerfällt in lokākāśa und alokākāśa COLEBR. Misc. Ess. I, 386.

    — 3) Luftraum, die freie Luft, Aether NAIGH. 1, 3. AK. 1, 1, 2, 2. 3, 4, 1, 2. H. 163. jyāyāndivo jyāyānākāśāt ŚAT. BR. 10, 6, 3, 2. asminnākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya 14, 7, 1, 19 (= BṚH. ĀR. UP. 4, 3, 19). 5, 5, 4. 6, 6, 1. 7, 10 (= BṚH. 2, 5, 10. 3, 7, 12). TAITT. UP. 1, 3, 1. n. M. 1, 75. 10, 104. YĀJÑ. 3, 144. BHAG. 13, 32. R. 1, 44, 23. 3, 29, 7. 4, 31, 23. 38, 34. 6, 70, 29. BHARTṚ. 3, 89. - M. 1, 76. 3, 90. 4, 184. N. 19, 22. SUŚR. 1, 91, 13. 151, 3. — ākāśaga durch den Luftraum gehend R. 2, 33, 8. ākāśagāṃ nadīm (die Gaṅgā) 1, 44, 5. ākāśagā gaṅgā 1, 38, 7. ākāśagaṅgā 4, 44, 61. MBH. 3, 10909. RAGH. 1, 78. ākāśagatā vāṇī (vgl. ākāśavāṇī) VID. 112. ākāśacārin KATHĀS. 20, 179. ākāśagati PAÑCAT. 114, 21. ākāśagamana Verz. d. B. H. 193 (28). ākāśagāmitva No. 905. ākāśayāna ŚĀK. 77, 1. 97, 1. ākāśapatha KATHĀS. 25, 214. Eine Rede, die von einer die Bühne nicht betretenden Person gesprochen wird, deutet man im Drama durch die scenische Bemerkung ākāśe im Luftraume an, ohne irgend eine Person zu nennen, MṚCCH. 32, 18. 40, 8. ŚĀK. 31, 7. 41, 23. 52, 16. 101, 5. ākāśe gīyate 59, 6. Eine solche Rede heisst ākāśabhāṣita oder auch schlechtweg ākāśa n. Sch. zu ŚĀK. 31, 7. — Der Aether ist nach indischer Anschauung das fünfte Element und der Vermittler des Schalls, vgl. COLEBR. Misc. Ess. I, 243. 268. 275. 373. 398. MÜLLER in Z. d. d. m. G. 2, 19. fg. BURN. Intr. 497. Lot. de la b. l. 515. Die Bedeutung Brahman bei WILS. mag aus Stellen wie CHĀND. UP. 7, 12, 2 : sa ya ākāśaṃ brahmetyupāste gefolgert worden sein.

    ☞ vol. 5, p. 1086.
    ākāśa

    3) kiṃ bravīṣīti yannāṭye vinā pātraṃ prayujyate . śrutvevānuktamapyarthaṃ tatsyādākāśabhāṣitam .. (vgl. Sp. 587, Z. 17) SĀH. D. 425. Hiernach wird das ākāśabhāṣita nicht hinter der Bühne gesprochen, sondern der auf der Bühne befindliche Schauspieler thut nur so, als wenn er Etwas hörte und das Gehörte wiederholte.

    ☞ vol. 7, p. 1707.
    ākāśa

    3) (Nachträge); zu °bhāṣita vgl. noch DAŚAR. 1, 60. SĀH. D. 513.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 158, col. 3.
    ākāśá m. (in der älteren Sprache) und n. (adj. Comp. f. ā

    — 1) freier Raum 260,30. 31.

    — 2) Luftraum.

    — 3) die unbewegte Luft als das feinste Element 262,13. 32. 263,4. 267,30.

    — 4) die Worte , die eine Person auf der Bühne an eine abwesende richtet , und die Antwort , die sie darauf zu vernehmen vorgiebt , werden durch die scenische Bemerkung ākāśe bezeichnet. Bei den Poetikern heisst auch diese Unterredung schlechtweg ākāśa n.

    — 5) n. *Talk RĀJAN. 13,116.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 38, col. 2.
    ākāśá m.n. Raum, Luftraum, die Luft als das feinste Element (ph.); °śe in die Scene o. hinter der Scene (d.).

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 90, col. 1.
    ākāśa Adj. ° = samantād bhrājamāna, H 43, 41.

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 27, col. 2.
    ākāśa m. (r. kāś lucere, praef. ā s. a) aër. N. 14. 10.

    BH. 13. 32.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 592, col. 1.
    ākāśa puṃna0 samantādākāśante sūryyādayo'tra . 1 svanāmakhyāte
    dravyabhede . sa ca nyāyādimate nityaḥ sarvamūrttasaṃyogī śabda-
    mātraviśeṣaguṇakaḥ saṃṇvāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgarūpa-
    sāmānyaguṇakaśca . tatsattve pramāṇañca muktā0 darśitam
    yathā “śabdoviśeṣaguṇaḥ cakṣurgrahaṇāyomyabahirindriya-
    grāhyajātimattvāt, sparśavat . śabdodravyasasavetaḥ
    guṇatvāt saṃyogavat ityanumāne śabdasya dravyasama-
    vetatve siddhe śabdo na sparśavadviśeṣaguṇaḥ agnisaṃ-
    yogāsamavāyikāraṇakatvābhāve sati akāraṇaguṇapūrvvaka-
    pratyakṣatvāt, sukhavat . pākajarūpādau vyabhicāravāraṇāya
    satyantaṃ, paṭarūpādau vyabhicāravāraṇāya akāraṇaguṇa-
    pūrvvaketi, jalaparamāṇurūpādau vyabhicāravāraṇāya pratya-
    kṣeti . śabdona dikkālamanoguṇaḥ viśeṣaguṇatvāt, nātma-
    viśeṣaguṇaḥ bahirindriyagrāhyatvāt rūpavat itthañca
    śabdādhikaraṇaṃ navamaṃ dravyaṃ gagananāmakaṃ sidhyatīti . na ca
    vāyvavayaveṣu sūkṣmaśabdakrameṇa vāyau kāraṇaguṇapūrvvakaḥ
    śabdautpadyatāmiti vācyam ayāvaddravyabhāvitvena vāyu-
    viśeṣaguṇatvābhāvāt” . “vyākhyātañca dinaka0 “śabdaḥ pṛthivyā
    dyaṣṭadravyātiriktadravyāśritaḥ aṣṭadravyānāśritatve sati dravyā-
    śritatvāt ityevaṃrūpaṃ bodhyam . darśitaṃ sūcitam . atrānumāne
    svarūpāsiddhiṃ pariharttumāha tathāhīti ghaṭādau vyabhicāra-
    vāraṇāya cakṣurgrahaṇāyogyeti ātmani vyabhicāravāraṇāya-
    bahirindriyagrāhyeti rasatvādau vyabhicāravāraṇāya-
    jātimaditi etaccānumānamagrimadravyasamavetatvasādhakānu-
    māne svarūpāsiddhinirāsāyeti bodhyam . guṇatvāditi
    etadanumānenoktapariśeṣānumānahetau viśeṣyāsiddhirnirastā .
    viśeṣaṇāsiddhyuddhāramāha śabdona sparśavadviśeṣaguṇa iti .
    na sparśavatodravyasya pṛthivyādicatuṣṭayasya viśeṣaguṇa ityarthaḥ .
    akāraṇaguṇapūrvvakapratyakṣatvāditi akāraṇaguṇapūrvvakatve
    sati pratyakṣatvādityarthaḥ . hetusattvaṃ pratipādayituṃ
    pākaja iti . jalaparamāṇviti anityānāṃ pārthivarūpā-
    dīnāṃ keṣāñcidagnisaṃyogāsamavāyikāraṇatvāt keṣā-
    ñcitkāraṇapūrvvaktvādatropekṣā . na dikkāleti śabda ityanu-
    varttate bahirindriyeti . manaso'nyadindriyaṃ bahirindriyaṃ
    tena pratyakṣatvādityarthaḥ . etenānātmaguṇagrāhakendriyatvaṃ
    bāhyendriyatvaṃ tacca manasyapyatiprasaktaṃ tenāpi rūpādi-
    grahaṇāditi nirastam . itthañca anena prakāreṇa pṛthivyā-
    dyaṣṭadravyānāśritatvasiddhau ca . siddhyati iti pūrvvoktapari-
    śeṣānumānena siddhyatītyarthaḥ . nanvetatsarvaṃ tadopapadyeta yadi
    śabdasya viśeṣaguṇatve kiñcitpramāṇaṃ syāt tatraivaca na mānaṃ
    paśyāma iti cet na śabdoviśepaguṇaḥ laukikapratyāsattye-
    ndriyagrāhyatve sati laukikapratyāsattyā dvīndriyagrahaṇa-
    yogyatārāhitye ca sati guṇatvavyāpyajātimattvādityanu-
    mānasyaiva tatra pramāṇatvāt prabhātvamādāya vyabhicāravāraṇāya
    guṇatvavyāpyeti gurutvatvamādāya vyabhicāravāraṇāya prathamaṃ sa-
    tyantaṃ, saṃkhyātvamādāya vyabhicāravāraṇāya dvitīyaṃ satyantam .
    sāṃsiddhikadravatvasnehadharmādharmamāvanāsu prakṛtahetorabhāve'pi
    tatra hetvantareṇaiva viśeṣaguṇatvaṃ sādhanīyamiti bhāvaḥ .
    pūrvvoktānumāne bādhaṃ svarūpāsiddhiṃ ca āśaṅkate na ceti .
    vāyāviti tathā ca sparśavadvāyuguṇatvasya tatra sattvāttadabhāva-
    sādhane bādha iti bhāvaḥ . kāraṇaguṇapūrvvakatvakathanaṃ tu
    akāraṇaguṇapūrvvakatvaghaṭitahetorasiddhipradarśanārtham . apā-
    vaddravyabhāvitveneti svāśrayanāśajanyanāśapratiyogi yadyat
    tadbhinnatvenetyarthaḥ . nanu tathāpyākāśe pratyakṣameva pramāṇaṃ
    kimiti nopanyastamiti cenna cākṣuṣatve prayojakasya mahattve
    satyudbhūtarūpavattvasyākāśe'saṃbhavena cakṣuṣaḥ pramāṇatvāsambha-
    vāt . nanu yadi ākāśe na cākṣuṣastadeha pakṣīti cākṣuṣe-
    'dhikaraṇatvena kiṃbhāsata iti cedāloka eveti kalpyam” .
    niṣkramaṇapraveśanādyutkṣepaṇadharmmavattvādākāśasiddhiriti sāṃ-
    khyādayomanyante” sāṃkhyamatābhiprāyeṇaiva suśrute .
    “āntarīkṣāstu śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā
    cetyuktam” . “śabdaḥśrotrendriyañcāpi chidrāṇi ca viviktatā .
    viyatodarśitā ete guṇā guṇāvicāribhiriti” ca vedānti-
    bhiruktamiti veditavyam . tadetanmataṃvai0 sūtre nirākṛtam yathā
    “niṣkramaṇaṃ praveśanamityākāśasya liṅgam 2 0 . tadaliṅgameka-
    dravyatvāt karmmaṇaḥ 21 . kāraṇāntarānukḷptivaidharmyācca 22 .
    saṃyogādabhābaḥ karmmaṇaḥ 23 . kāraṇaguṇapūrvvakaḥ kāryyaguṇo
    dṛṣṭaḥ 24 . kāryyāntarāprādurbhāvācca śabdaḥ sparśavatāmaguṇaḥ 25
    paratra samavāyāt pratyakṣatvācca nātmaguṇo na manoguṇaḥ 26 .
    pariśeṣālliṅgamākāśasya 27 . dravyatvanityatve vāyunā
    vyākhyāte 28 . tattvambhāvena 29 . śabdaliṅgāviśeṣā-
    dviśeṣaliṅgābhāvācca 30 .” sū0 “itiśabdaḥ prakārārthaḥ
    utkṣepaṇādīnyapi karmmāṇi sagṛhlāti sparśavaddravya-
    sañcāro, niṣkramaṇaṃ, praveśanañca tatkāryyamākāśasya
    liṅgamiti sāṃkhyāḥ 20 . tadetad dūṣayitumāha .
    niṣkramaṇapraveśanādikarmma na tāvat samavāyikāraṇatayā
    ākāśamanumāpayati karmmaṇa ekadravyatvāt ekamātramūrtta-
    samavāyikāraṇakatvāt na karmmāpi vyāsajyavṛttītyuktaṃ na
    vā'mūrttavṛttīti 21 . nanu cāsamavāyikāraṇatayaivākāśamanu-
    māpayiṣyati niṣkramaṇapraveśanādītyata āha . anukḷpti-
    rlakṣaṇam anukalpyate jñāpyate'neneti vyutpattyā, kāraṇā-
    ntarasya asamavāyikāraṇasya yā'nukḷptirlakṣaṇaṃ tadvaidha-
    rmmyādityarthaḥ . dravyantāvadasamavāyikāraṇaṃ na bhavatyeva
    asamavāyikāraṇatā ca kāraṇaikārthapratyāsattyā kāryyaikārtha-
    pratyāsattyā ca, prathamā tanturūpāṇāṃ paṭarūpaṃ prati, iyañcā-
    samavāyikāraṇatā mahatīti saṃjñāṃ labhate gurupratipattika-
    tvāt, dvitīyā ca yathā ātmamanaḥsaṃyogasya jñānādikaṃ
    prati, iyañcāsamavāyikāraṇatā laghvīti saṃjñāṃ labhate laghu-
    pratipattikatvāt, ākāśasya tu niṣkramaṇapraveśanādau
    karmmaṇi na samavāyikāraṇatā nāpyasamavāyikāraṇatā
    tathāca na karmmākāśasattve liṅgamiti 22 . nanu nimitta-
    kāraṇamastu karmmaṇyākāśam, dṛśyate hyākāśe pakṣi-
    kāṇḍādīnāṃ sañcāramata āha . mūrttasaṃyogena karmmakāra-
    ṇasya vegagurutvādeḥ pratibandhāt karmmaṇo'bhāvo'nutpādo na
    tvākāśābhāvāt tasyāvyāpakatvāt, tasmādākāśānvayo'-
    nyathāsiddha eva nākāśanimittatāṃ sādhayatītyarthaḥ 23 . evaṃ
    sāṃkhyamate dūṣite śabdamākāśe liṅgamupapādayiṣyan pari-
    śeṣānumānāya pīṭhamāracayannāha . pṛthivyādilakṣaṇe kāryye
    ye viśeṣaguṇā rūpādayaste kāraṇaguṇapūrvvakā dṛṣṭāḥ śabdo-
    'pi viśeṣaguṇaḥ jātimattve sati vāhyaikendriyamātra-
    grāhyatvāt rūpādivat tathāca tādṛśaṃ kāryyaṃ nopalabhyate
    yatra kāraṇaguṇapūrvvakaḥ śabdaḥ syādityarthaḥ 24 . nanu vīṇā-
    veṇumṛdaṅgaśaṅkhapaṭahādau kāryye śabda upalabhyate tathāca
    tatkāraṇaguṇapūrvvakaḥ syādata āha . bhavedevaṃ yathā tantu-
    kapālādiṣu rūparasādyanubhūyate tatsajātīyañca rūparasādyantaraṃ
    paṭaghaṭādāvupalabhyate tathā vīṇāveṇumṛdaṅgādyavayaveṣu yaḥ
    śabda upalabdhastatsajātīyaścet vīṇāveṇamṛdaṅgādāvapyupa-
    labhyeta nacaivam, pratyuta niḥśabdairevāvayavairvoṇādyārambha-
    darśanāt norūpaistu tantukapālādibhiḥ paṭaghaṭādyārambhasyā-
    darśanāt kiñca yadi śabdaḥ sparśavatāṃ viśeṣaguṇaḥ syāt
    tadā tatra tāra—tāratara—manda—mandatarādibhāvo nānubhūyeta
    nahyekāvayavyāśritā rūpādayo vaicitryeṇānubhūyante tasmānna
    sparśavadviśeṣaguṇaḥ śabdaḥ 25 . nanvātmaguṇo manoguṇo vā
    śabdī bhaviṣyatītyata āha . śabdo yadyātmaguṇaḥ syāt
    tadā'haṃ sukhī yate jāne icchāmītyādivat ahaṃ pūryye
    ahaṃ vādye ahaṃ śabdavānityādi dhīḥ syāt natvevamasti,
    kintu śaṅkhaḥ pūryyate, vīṇā vādyate iti pratiyanti laukikāḥ .
    kiñca śabdo nātmaguṇaḥ bāhyendriyagrāhyatvāt rūpādi-
    vat, api ca śabdo yadyātmayogyaviśeṣaguṇaḥ syādvadhi-
    reṇāpyupalabhyeta duḥkhādivat . tasmāt suṣṭhūktaṃ paratra sama-
    vāyāditi, amanoguṇatve hetumāha pratyakṣatvāditi,
    nātmamanasorguṇa iti samāse karttavye yadasamāsakaraṇaṃ
    tena tulyanyāyatayā pratyakṣatvādityanenaiva hetunā dikkā-
    layorapi guṇatvaṃ śabdasya pratiṣiddhamiti sūcitam 26 .
    yadarthamayaṃ parikarastadāha śabda iti śeṣaḥ . atrāpi
    śabdaḥ kkacidāśrito guṇatvāt rūpādivaditi sāmānyato-
    dṛṣṭodaṣṭadravyātiriktadravya siddhiḥ . guṇaścāyaṃ bāhyaike-
    ndriyagrāhyajātīyatvāt rūpādivat anityatve sati
    vibhusamavetatvāt jñānādivat anityatvañca sādhayiṣyate .
    pariśeṣasiddhasya dravyasyāvayavakalpanāyāṃ pramāṇā-
    bhāvānnityatvaṃ, sarvvatra śabdopalabdhervibhutvam 27 .
    śabdaliṅgasya dravyasya dravyatvanityatve atideśena sādhayannāha .
    adravyavattvādyathā vāyornityatvaṃ tathākāśasyāpi, guṇa-
    vattvādyathā vāyordravyatvaṃ tathākāśasyāpītyarthaḥ 28 . tat
    kiṃ bahūnyākāśāni ekameva vetyata āha . vyākhyāta-
    miti vipariṇatenānvayaḥ . bhāvaḥ sattā sā yathaikā tathā-
    kāśamapyekamevetyarthaḥ 29 . nanvanugatapratyayamahimnā sattāyā
    ekatvaṃ siddham ākāśe kathamekatvaṃ taddṛṣṭāntena setsyatī-
    tyata āha . tattvamākāśasya siddhamityarthaḥ . vaibhave sati sarveṣāṃ
    śabdānāṃ tadekāśrayatayaivopapattāvāśrayāntarakalpanāyāṃ ka-
    lpanāgauravaprasaṅgaḥ anyadapi yadākāśaṃ kalpanīyaṃ tatrāpi
    śabda eva liṅgaṃ taccāviśiṣṭaṃ na ca viśe ṣasādhakaṃ bhedasādhakaṃ
    liṅgāntaramasti . ātmanāṃ yadyapi jñānādikamaviśiṣṭameva
    liṅgaṃ tathāpi vyavasthāto liṅgāntarādātmabānātva-
    siddhiriti vakṣyate” 30 upa0 . itthaṃ ca tasya nityatvaṃ
    niravayavadravyatvāditi siddham . sāṃkhyādayastu śabdatanmātrata-
    stadutpatti murarīcakruḥ “prakṛtermahān mahato'haṅkāro'ha-
    ṅkārāt pañcatanmātrāṇi” ityupakramya “pañcabhyaḥ pañcabhūtāni”
    ityukteḥ . vedāntinastu avidyāsahakṛtabrahmaṇa
    eva sakāśāttadutpattimaṅgīcakruḥ tasya cotpattimattve
    “tasmādvā etasmādātmanaḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ” iti śruti
    rmānam . yato vā imāni bhūtāni jāyante
    ityādiśrutyā brahmaṇaḥ sarvvabhūtakāraṇatvānyathānupattyā'pi
    tasyotpattimattvam . śrutergauṇotpattiparatvaṃ ca āśaṅgā-
    pūrvvakaṃ śā0 sūtrabhāṣyayornirākṛtaṃ yathā . “naviyadaśruteḥ
    sū0 “vedānteṣu tatra tatra bhinnaprasthānā utpattiśrutaya
    upalabhyante . kecidākāśasyotpattimāmananti kecinna .
    tathā kecidvāyorutpattimāmananti kecinna . evaṃ jīvasya
    prāṇānāñca . evameva kramādidvārako'pi vipratiṣedhaḥ
    śrutyantareṣu lakṣyate . vipratiṣedhācca parapakṣāṇāmanapekṣatvaṃ
    sthāpitaṃ tadvat svapakṣasyāpi vipratiṣedhādevānāpekṣatvamā-
    śaṅkyetetyataḥ sarvavedāntagatasṛṣṭiśrutyarthanirmilatvāya paraḥ
    prapañca ārabhyate . tadartha nirmilatve ca phalaṃ yathoktāśa-
    ṅkānivṛttireva . tatra prathamaṃ tāvadākāśamāśritya vicintyate
    kimasyotpattirastyuta nāstoti . tatra tāvat pratipadyate .
    na viyadaśruteriti na khalvakāśamutpadyate kasmāt aśruteḥ
    nahyasyotpattiprakaraṇe śravaṇamasti . chāndogye hi “sade-
    va somyedamagra āsīdekamevādvitīyamiti” sacchabdavācyaṃ
    brahma prakṛtya “tadaikṣata tattejo'sṛjateti ca pañcānāṃ mahā-
    bhūtānāṃ madhyamaṃ tejaādiṃ kṛtvā trayāṇāṃ tejo'bannānāmu-
    tpattiḥ śrāvyate . śrutiśca naḥ pramāṇamatīndriyārthavijñāno-
    tpattau . na cātra śrutirastyākāśotpattipratipādinī tasmā-
    nnāstyākāśasyotpattiriti” bhā0 “asti tu” sū0 . tuśabdaḥ
    pakṣāntaraparigrahe . mā nāmākāśasya chāndogye bhūdutpattiḥ
    śrutyantare tvasti . taittirīyakāḥ samāmananti “satyaṃ jñānamanantaṃ
    brahmeti” prakṛtya “tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūta”
    iti . tataśca śrutyorvipratiṣedhaḥ kvacittejaḥpramukhā sṛṣṭiḥ
    kvacidākāśapramukheti . nanvekavākyatā'nayoḥ śrutyo-
    ryuktā . satyaṃ yuktā na tu sāvagantuṃ śakyate kutaḥ “tatte-
    jo'sṛjateti” sakṛcchru tasya sraṣṭuḥ sraṣṭavyadvayena samba-
    ndhānupapatteḥ tattejo'sṛjata tadākāśamasṛjateti . nanu
    sakṛcchrutasya karttuḥ karttavyadvayena sambandho dṛśyate yathā sa
    sūpaṃ paktvaudanaṃ pacatīti . evaṃ tadākāśaṃ sṛṣṭvā te-
    jo'sṛjateti yojayiṣyāmaḥ . naivaṃ yujyate prathamajatvaṃ hi
    chāndogye tejaso'vagamyate taittirīyake tvākāśasya . naco-
    bhayoḥ prathamajatvaṃ sambhavati . etenetaraśrutyakṣaraviro-
    gho'pi vyākhyātaḥ . tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ
    sambhūta ityatrāpi tasmāt ākāśaḥ sambhūtastasmāttejaḥ
    sambhūtamiti sakṛcchutasyāpādānasya sambhavanasya ca viya-
    ttejobhyāṃ yugapatsambandhānupapatteḥ . vāyoragniriti
    ca pṛthagāmnānāt . asmin vipratiṣedhe kaścidāha .
    “gauṇyasambhavāt” sū0 . nāsti viyata utpattiḥ aśrutereva .
    yā tvitarā viyadutpattivādinī śrutirudāhṛtā sā gauṇī
    bhavitumarhati . kasmāt? asambhavāt . nahyākāṃśasyot-
    pattiḥ sambhāvayituṃ śakyā śrīmatkaṇabhugabhiprāyānusāriṣu
    jīvatsu . te hi kāraṇasāmagryasambhavādākāśasyot-
    pattiṃ vārayanti . samavāyyasamavāyinimittakāraṇebhyo
    hi kila sarvvamutpadyamānamutpadyate . dravyasya caikajātī-
    manekañca dravyaṃ samavāyi kāraṇambhavati . nacākāśasyaikajā-
    tīthamanekañca dravyamārambhakamasti yasmin samavāyikāraṇe
    'samavāyikāraṇe ca tatsaṃyoge ākāśamutpadyeta . tada-
    bhāvāttadanugrahapravṛttaṃ nimittakāraṇaṃ dūrāpetamevākāśasya
    bhavati . utpattimatāñca tejaḥprabhṛtīnāṃ pūrvvottarakālayo-
    rviśeṣaḥ sambhāvyate prāgutpatteḥ prakāśādikāryyaṃ na
    babhūva paścācca mavatīti . ākāśasya punarna pūrvvottarakāla-
    yorviśeṣaḥ sambhāvayituṃ śakyate . kiṃ hi prāgutpattera-
    navakāśamaśuṣiramacchidraṃ babhūveti śakyate'dhyavasātum .
    pṛthivyādivaidharmmyācca vibhutvādilakṣaṇādākāśasyājatva
    siddhiḥ . tasmādyathā loke ākāśaṃ kuru ākāśo-
    jāta ityevaṃ jātīyako gauṇaḥ prayogo bhavati yathā ca
    ghaṭākāśaḥ karakākāśo gṛhākāśa ityekasyāpyākāśasyaivaṃ-
    jātīyako bhedavyapadeśo bhavati . vede'pi āraṇyānā-
    kāśeṣvālabheranniti . evamutpattiśrutirapi gauṇī draṣṭavyā
    bhā0 “śabdācca” sū0 . śabdaḥkhalvapyākāśasyājatvaṃ khyāpa-
    yati . ata āha “vāyuścāntarikṣañcaitadamṛtamiti” na cā
    mṛtasyotpattirupapadyate . “ākāśavat sarvvagataśca nitya
    iti” cākāśena brahmaṇonityatvasarvvagatatvābhyāṃ dharmmābhyā-
    mupasimānaḥ ākāśasyāpi tau dharmmau sūcayati . na ca
    tādṛśasyotpattirupapadyate . yathā'nantoyamākāśa evamananta-
    ātmā veditavya iti codāharaṇam . ākāśaśarīraṃ brahma
    ākāśaātmeti . nahyākāśasyotpattimattve brahmaṇa-
    stena viśeṣaṇaṃ sambhavati nīlenevotpalasya . tasmānnitya
    mevākāśena sādhāraṇaṃ brahmeti gamyate” bhā0 . “syāccaikasya
    brahmaśabdavat” sū0 . idaṃpadottaraṃ sūtram . syādetat kathaṃ
    punarekasya sambhūtaśabdasya tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ
    sambhūta ityasminnadhikāre pareṣu tejaḥprabhṛtiṣvanuvarttamānasya
    mukhyatvaṃ ākāśe ca gauṇatvamiti . ata uttaramucyate .
    syāccaikasyāpi sambhūtaśabdasya viṣayaviśeṣavaśādgauṇomukhyaśca
    prayogaḥ brahmaśabdavat . yathaikasyāpi brahmaśabdasya “tapasā brahma
    vijijñāsasva tapo brahma” ityasminnadhikāre'nnādiṣu gauṇaḥ
    prayoga ānande ca mukhyaḥ yathā ca tapasi brahmavijñāna-
    sādhane brahmaśabdobhaktyā prayujyate añjasā tu vijñeye brahmaṇi
    tadvavat . kathaṃ punaranutpattau nabhasaḥ “ekamevādvitīya” mi-
    tīyaṃ pratijñā samarthyate . nanu nabhasā dvitīyena sadvitīyaṃ
    brahma prāpnoti, kathañca brahmaṇi vidite sarvvaṃ viditaṃ syā-
    diti . taducyate . ekameveti tāvatkāryyāpekṣayopapadyate .
    yathā loke kaścit kumbhakārakule pūrvvedyurmṛdaṃ daṇḍa-
    cakrādīni copalabhyāparedyuśca nānāvidhānyamatrāṇi prasā-
    ritānyupalabhya brūyāt mṛdevehaikākinī pūrvvedyurāsī-
    diti . sa ca tayāvadhāraṇayā mṛtkāryyajātameva pūrvvedyu-
    rnāsīdityabhipreyāt na cakradaṇḍādi tadvat . advitīya
    śrutiradhiṣṭhātrantaraṃ vārayati yathā mṛdo'matraprakṛteḥ
    kumbhakāro'dhiṣṭhātā dṛśyate naivaṃ brahmaṇojagatprakṛteranyo'dhi-
    ṣṭhitāstīti . na ca nabhasāpi dviyīyena sadvitīyaṃ brahma-
    prasajyate . lakṣaṇānyatvanimittaṃ hi nānātvaṃ na ca
    prāgutpatterbrahmanabhasorlakṣaṇānyatvamasti . kṣīrodakayoriva
    saṃsṛṣṭayorvyāpitvāmūrttatvādidharmmasāmānyāt . sargakāle
    tu brahma jagadupādayituṃ yatate stimitamitarattiṣṭhati te-
    nānyatvamavasīyate . tathākāśaśarīraṃ brahmetyādi śruti-
    bhyopi brahmākāśayorabhedopacārasiddhiḥ . ataeva ca
    brahmavijñānena sarvavijñānasiddhiḥ . api ca sarvaṃ kāryya
    mutpadyamānamākāśenāvyatiriktadeśakālamevotpadyate bra-
    hmaṇā cāvyatiriktadeśakālamevākāśaṃ bhavatītyato brahmaṇā
    tatkāryyeṇa ca vijñātamevākāśaṃ bhavati yathā kṣīrapūrṇe ghaṭe-
    katicidabivandavaḥ prakṣiptāḥ santaḥ kṣīragrahaṇenaiva gṛhītā
    bhavanti . na hi kṣīragrahaṇādabvindugrahaṇaṃ pariśiṣyate
    evaṃ brahmaṇā tatkāryyaiścāvyatiriktadeśakālatvādgṛhīta-
    meva brahmagrahaṇena nabho bhavati . tasmādbhāktaṃ nabhasaḥ sambha-
    vaśravaṇamiti evaṃ prāpte idamāha . “pratijñā'hāniravyati-
    rekātśabdebhya” . sū0 “yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ
    vijñātamiti” “ātmani khalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāte idaṃ
    sarvaṃ viditamiti” “kasminnu bhagavovijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ
    mavatīti” na kācana sadbahirvā vidyāstīti “caivaṃrūpā prati-
    vedāntaṃ pratijñā vijñāyate tasyāḥ pratijñāyā evamahā-
    niranuparodhaḥ syāt yadyavyatirekaḥ kṛtsnasya vastujātasya
    vijñeyādbrahmaṇaḥ syāt . vyatireke hi satyekavijñānena sarvaṃ
    vijñāyata itīyaṃ pratijñā hīyeta . sacāvyatireka evamupapadyate
    yadi kṛtsnaṃ vastujātamekasmāt brahmaṇa utpadyate . śabdebhyaśca
    prakṛtivikāravyatirekanyāyenaiva pratijñāsiddhiravagamyate . tathā
    hi “yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatīti” pratijñāya mṛdādidṛṣṭāntaiḥ
    kāryyakāraṇābhedapratipādanaparaiḥ pratijñaiṣā samarthyate . tatsādha-
    nāyaiva cottare śabdāḥ “sadeva somyedamagra āsīt” “ekamevā
    dvitīyaṃ brahma” “tadaikṣata tattejo sṛjate” ityevaṃkāryyajātaṃ
    brahmaṇaḥ pradarśyāvyatirekaṃ pradarśayanti “aitadātmyamidaṃ sarvvam”
    ityāramyā prapāṭhakaparisamāpteḥ . tadtadyākāśaṃ na brahmakāryaṃ
    syāt na brahmaṇi vijñāte ākāśaṃ vijñāyeta tataśca pratijñā-
    hāniḥ syāt . na ca pratijñāhānyā vedasyāprāmāṇya
    yukta karttum . tathā ca prativedāntaṃ te te śabdāstena tena
    dṛṣṭāntena tāmeva pratijñāṃ jñāpatanti “idaṃ sarvaṃ yadayamātmā”
    “brahmaivedamamṛtaṃ purastāt” ityevamādayaḥ . tasmāt jvalanā-
    divadeva gaganamapyutpadyate . yaduktamaśruterna viyadupadyata iti
    tadayuktaṃ viyadutpattiviṣayasya śrutyantarasya darśitatvāt
    “tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūta” iti . satyaṃ
    darśitaṃ viruddhantu “tattejo'sṛjata” ityanena śrutyantareṇa .
    na ekavākyatvāt sarvaśrutīnām . bhavatvekavākyatvamaviru-
    ddhānām iha tu virodha uktaḥ . sakṛcchrutastha sraṣṭhuḥ sraṣṭavyadvaya
    sambandhāsambhavāt, dvayośca prathamajatvāsambhavādvikalpā
    sambhavācceti . naiṣa doṣaḥ tejaḥsargasya taittirīyake
    tṛtīyatvaśravaṇāt “tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ
    sammūtaḥ ākāśādvāyuḥ vāyoragririti” . aśakyā hīyaṃ
    śrutiranyathā pariṇetum . śakyā tu pariṇetu chāndogyaśrutiḥ
    tadākāśaṃ vāyuñca sṛṣṭvā “tattejo'sṛjateti” . na hīyaṃ
    śrutiste jojanipradhānā satī śruvyantaraprasiddhāmākāśa-
    syotpattiṃ vārayitu śaknāti ekasya vākyasya vyāpāra-
    dvayāsambhavāt . sraṣṭā tvekopi krameṇāneka sraṣṭavyaṃ
    sṛjet ityekavākyatvakalpanāyāṃ sambhavantyāṃ na viruddhārthatvena
    śratirhātavyā . nacāsmābhiḥ sakṛcchratasya sraścu . sraṣṭavyadvaya
    sambandho'bhipreyate śrutyantaravaśena sraṣṭavyāntaropasaṃgrahāt .
    yathā ca “sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalān” ityatra sākṣādeva
    sarvasya vastujātasya brahmajatvaṃ śrūyamāṇaṃ na pradeśānta-
    ravihitaṃ tejaḥpramukhamutpattikramaṃ vārayati evaṃ tejaso-
    pi brahmajatvaṃ śrūyamāṇaṃ na śrutyantaravihitaṃ nabhaḥpramukha-
    sutpattikramaṃ vārayitumarhati . nanu śamavidhānārthameta-
    dvākyaṃ “tajjalāniti śānta upāsīteti” śruteḥ naitatsṛṣṭi-
    vākyaṃ na tasmādetatpradeśāntaraprasiddhaṃ kramamanuroddhumarhati .
    “tattejosṛjatetyetatsṛṣṭivākyaṃ tasmādatra yathāśruti kramo-
    grahītavya iti . netyucyate . na hi tejaḥprāthamyānuro-
    dhena śrutyantaraprasiddhoviyatpadārthaḥ parityaktavyo bhavati
    padārthadharmmatvāt kramasya . api ca tattejo'sṛjateti nātra
    kramasya vācakaḥ kaścit śabdo'sti arthāttu kramogamyate sa ca
    vāyoragnirityanena śrutyantaraprasiddhena krameṇa nivāryyate .
    vikalpasamuccayau tu viyatte jasoḥ prathamajatvaviṣayau asambhavāna-
    bhyuṣagamābhyāṃ nivāritau . tasmānnāsti śrutyorvipratiṣedhaḥ .
    api ca chāndogye “yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatito” tyetāṃ pratijñāṃ
    vākyopakrame śrutāṃ samarthayitumasamāmnātāmapi viyadutpattā-
    vupasaṃkhyātavyaṃ kimaṅga punastettirīyake samākhyātaṃ na saṃgṛ-
    hyate . yaccoktamākāśasya sarveṇānanyadeśatvāt brahmaṇā
    tatkāryyaiśca saha viditameva tadbhavati ato na pratijñā hī-
    vate . na ca “ekamevādvitīyamiti” śrutikopo bhavati kṣīroda-
    kavat brahmanabhamoravyatirakopapatteriti . atrocyate na kṣī-
    rodakanyāyenedamekavijñānena sarvvavijñānaṃ netavyam .
    mṛdādidṛṣṭāntapraṇayanāddhi prakṛtivikāranyāvenaivedaṃ sarva-
    vijñānaṃ netavyamiti gamyate . kṣīrodakanyāyena sarvavijñānaṃ
    kalpyamānaṃ na samyagvijñānaṃ syāt . na hi kṣīrajñānagṛhīta
    syodakasya samyagjñānagṛhītatvamasti . na ca vedasya
    puruṣāṇāmiva māyālokavañcanādibhirarthāvadhāraṇamupapadyate .
    sāvadhāraṇā ceyam “ekamevādvitīyamiti” śrutiḥ kṣīro-
    dakanyāyena nīyamānā pīḍyeta . na ca svakāryyāpekṣayaivedaṃ
    vastvakadeśaviṣayaṃ sarvavijñānamekādvitīyatāvadhāraṇañceti
    nyāyyam . mṛdādiṣvapi hi tatsambhavānna tadapūrvvavadupanya-
    sitavyambhavati “śvetaketo yannusomyedaṃ mahāmanā anūcāna-
    mānīstabdho'syuta tamādaśamaprākṣoyenāśrutaṃ śrutambhavatī” tyā-
    dinā . tasmādaśeṣavastuviṣayamevedaṃ sarvavijñānaṃ sarvasya
    brahmakāryyatvāpekṣayopanyasyata iti draṣṭavyam . yat punareta-
    dukamasambhavādgauṇī gaganasyotpattiśrutiriti . atra
    vrūmaḥ “yāvadvikārantu vibhāgo lokavat” sū0 . tu śabdī'-
    sambhavāśaṅkāvyāvṛttyarthaḥ . na khalvākāśotpattāvasambhavāśaṅkā
    karttavyā yatoyāvat kiñcit vikārajātaṃ dṛśyate
    ghaṭaghaṭikodañcanādi vā kaṭakakeyūrakuṇḍalādi vā
    sūcīnārācanistriṃśādi vā tāvāneva vibhā-
    goloke lakṣyate natvavikṛtaṃ kiñcit kutaścidvibha-
    ktamupalabhyate . vibhāgaścākāśasya pṛthivyādibhyo'-
    vagamyate tasmāt so'pi vikāro bhavitumarhati . etena di-
    kkālamanaḥparamāṇūnāṃ kāryyatvaṃ vyākhyātam . nanvātmāpi
    ākādibhyo vibhakta iti tasyāpi kāryyatvaṃ ghaṭādivat
    prāpnoti, na “ātmana ākāśaḥ sambhūta iti śruteḥ . yadi
    hyātmāpi vikāraḥ syāttasmāt paramanyanna śrutamityākā-
    śādi sarvvaṃ kāryyaṃ nirātmakamātmanaḥ kāryyatve syāt tathā
    ca śūnyavādaḥ prasajyeta . ātmatvādevātmano nirākaraṇa
    śaṅkānupapattiḥ . nahyatmāgantukaḥ kasyacit, svayaṃsiddha-
    tvāt . nahyatmātmanaḥ pramāṇamapekṣya sidhyati . tasya hi
    pratyakṣādīni pramāṇānyanyasiddhaye upādīyante . nahyākā-
    śādayaḥ padrārthāḥ pramāṇanirapekṣāḥ svayaṃsiddhāḥ kenaci-
    dabhyupagamyante . ātmā tu pramāṇādivyavahārāśrayatvāt
    prāgeva pramāṇādivyavahārāt siddhyati . nacedṛśasya narākiraṇaṃ
    sambhavati . āgantukaṃ hi vastu nirākriyate na svarūpam .
    ya eva hi nirākaraṇakarttā tadeva tasya svarūpam . nahyagne-
    rauṣṭyamagninā nirākriyate . tathāhamevedaṃ jānāmi varttamānaṃ
    vastu ahamevātītatarañcājñāsiṣam ahamevānāgatatarañca jñā-
    syāmītyatītānāgatavarttamānabhāvenānyathābhavatyapi jñātavye
    na jñāturanyathābhāvo'sti sarvadā varttamānasvabhāvatvāt .
    tathā bhasmībhavatyapi dehe nātmana ucchedovartta mānasvabhāva-
    tvādanyasvabhāvatvaṃ vā na sambhāvayituṃ śakyam . evamapratyākhye
    yasvabhāvatvādevākāryyatvamātmanaḥ kāryatvañcākāśasya .
    yattūktaṃ svasamānajātīyamanekaṃ kāraṇadravyaṃ vyomnonāstīti
    tatpratyucyate . na tāvat svasamānajātīmamevārabhate na bhinnajā-
    tīyamiti niyamo'sti na hi tantūnāṃ tatsaṃyogānāñca
    samānajātīyatvamasti dravyatvaguṇatvābhyupagamāt . na ca nimitta
    kāraṇānāmapi turīvemādīnāṃ samānajātīyatvaniyamo'sti .
    syādetat samavāyikāraṇaviṣayaeva samānajātīyatvābhyupa-
    gamo na kāraṇāntaraviṣaya iti tadapyanaikāntikam . sūtrago-
    bālairhyanekajātīyairekā rajjuḥ sṛjyamānā dṛśyate . tathā
    sūtrairūrṇādibhiśca vicitrān kambalān vitanvate . sattva-
    dravyatvādyapekṣayā vā samānajātīyatve kalpyamāne niyamāna-
    rthakyam sarvasya sarveṇa samānajātīyatvāt . nāpyanekamevā-
    rabhate naikamiti niyamo'sti aṇumanasorādyakarmārambhā-
    bhyupagamāt . ekaikohi paramāṇurmanaścādyaṃ svakarmmārabhate na
    dravyāntaraiḥ saṃhatyetyabhyupagamyate . dravyārambha evānekadravyā-
    rambhakatvaniyama iti cenna pariṇāmābhyupagamāt . bhavedeṣa
    niyamo yadi saṃyogasacivaṃ dravyaṃ dravyāntarasyārambhakama-
    bhyupagamyeta tadeva tu dravyaṃ viśeṣavadavasthāntaramāpadyamānaṃ kāryaṃ
    nāmābhyupagamyate tacca kvacidanekaṃ pariṇamate mṛdvījādyaṅku-
    rādibhāvena kvacidekaṃ pariṇamate kṣīrādi dadhyādibhāvena .
    neśvaraśāsanamasti anekameva kāraṇaṃ kāryaṃ janayatīti .
    ataḥ śāstraprāmāṇyādekasmādbrahmaṇa ākāśādi mahābhū-
    totpattikrameṇa jagajjātamiti niścīyate . tathā coktaṃ
    “upasaṃhāradarśanānneti cenna kṣīravaddhīti” . yaccokta-
    mākāśotpattau na pūrvvottarakālayorviśeṣaḥ sambhāvayituṃ
    śakyata iti tadayuktaṃ yenaiva hi viśeṣeṇa pṛthivyādibhyo
    vyatiricyamāṇaṃ nabhaḥ svarūpavadidānīmadhyavasoyate sa eva
    viśeṣaḥ prāgutpatternāsīditi gamyate . yathā ca na brahma-
    sthūlādibhiḥ pṛthivyādisvabhāvaiḥ svabhāvavat “asthūlamana-
    ṇvityādi” śrutibhyaḥ evamākāśasvabhāvenāpi na svabhāvavat
    anākāśamiti śruteravagamyate . tasmāt prāgutpatteranā-
    kāśamacchidramiti sthitam . yadapyuktaṃ pṛthivyādivaidharmyā-
    dākāśasyājatvamiti tadapyasat . śrutivirodhe satyutpa-
    ttyasambhavānumānasyābhāsatvopapatteḥ utpattyanumānasya ca
    darśitatvāt anityamākāśamanityaguṇāśrayatvāt ghaṭādiva-
    dityādiprayogasambhavācca . ātmanānaikāntikamiti cenna
    tasyaupaniṣadaṃ prati anityaguṇāśrayatvāsiddheḥ . vibhutvādīnā-
    ñcākāśasyotpattivādinaṃ pratyasiddhatvāt . yaccaitaduktaṃ
    śabdācceti . tatrāmṛtatvaśrutistāvadviyati “amṛtā divaukasa
    itivaddraṣṭavyā utpattipralayayorupapāditvāt . “ākā-
    śavat sarvvagataśca nityaḥ” ityapi prasiddhamahattvenākāśe-
    nopamānaṃ kriyate niratiśayamahattvāya nākāśasamānatvāya .
    yatheṣuriva savitā dhāvatīti kṣipragatitvāyocyate neṣutulya-
    gatitvāya tadvat . etenānantatvopamānaśrutirvyākhyātā .
    “jyāyānākāśāditi” śrutibhyaśca brahmaṇaḥ sakāśāt ākā-
    śasyonaparimāṇatvasiddhiḥ . “na tasya pratimāstīti ca
    brahmaṇo'nupamānatvaṃ darśayati . “ato'nyadārttamiti” ca
    brahmaṇo'nyeṣāmākāśādīnāmārttatvaṃ darśayati . tapasi
    brahmaśabdavadākāśasya janmaśrutergauṇatvamityetadākāśasambhava
    śrutyanumānābhyāṃ parihṛtam . tasmādabrahmakāryaṃ viyaditi
    siddham” .
    tasya janyatve'pi āpralayasthāyitvāt gauṇanityatvam . vaiśe-
    ṣikāṇāṃ nityatvānumānaṃ tu balavadāgamaviruddhatvāt naraka-
    pālaśucitvānumānavat bādhitamiti draṣṭavyam . sāṃkhyamate
    dikkālayorākāśaevāntarbhāvaḥ ataeva sāṃ0 kaumudyām
    kālarūpatattvāntaraṃ nirākṛtaṃ yathā “kālaśca vaiśeṣikābhimata
    ekona anāgatādivyavahārabhedaṃ pravarttayitumarhatīti tasmā-
    dayaṃ yairupādibhedairanāgatādibhedaṃ pratipadyate santu ta evo-
    pādhayo'nāgatādivyavahārahetavaḥ kṛtamatrāntargaḍunā kāle
    neti sāṃkhyācāryyāḥ tasmānna kālarūpatattvāntarābhyupagama
    iti” sūtre tu ākāśaprakṛtikatvaṃ tayoruktam yathā
    “dikkālāvākāśādibhyaḥ” sū0 . nityau yau dikvālau
    tāvākāśaprakṛtibhūtau prakṛterguṇaviśeṣāveva . ato dikkāla-
    yorvibhutvopapattiḥ . “ākāśavat sarvagataśca nitya” ityādi
    śrutyuktaṃ vibhutvaṃ cākāśasyopapannam . yau tu khaṇḍadikkālau
    tau tu tattadupādhisaṃyogādākāśādutpadyete ityarthaḥ .
    ādiśabdenopādhigrahaṇamiti . yadyapi tattadupādhi-
    viśiṣṭākāśameva khaṇḍadikkālau tathāpi viśiṣṭasyāti
    riktatābhyupagamavādena vaiśeṣikanayenāsya kāryyatāvat tatkāryya-
    tvamatroktam” sāṃ0 bhā0 . padārthakhaṇḍane śiromaṇinā
    asya īśvarasvarūpānatireka uktaḥ “dikkālāvīśvarānnāti-
    ricyete gaganamapi tatheti” . saugatamatasiddhe
    āvaraṇābhāvarūpe nirupākhye 2 padārthabhede ca . tadetat
    matam” śā0 sū0 bhāṣyayornirākṛtam “ākāśe cābhāvāt”
    sū0 . “yacca teṣāmevābhipretaṃ nirodhadvayamākāśañca niru-
    pākhyamiti tatra nirodhadvayasya nirupākhyatvaṃ purastānnirā-
    kṛtam ākāśasyedānīṃ nirākriyate . ākāśe cāyukto-
    nirupākhyatvābhyupagamaḥ pratisaṃkhyāpratisaṃkhyānirodhayoriva-
    vastutvapratipatteraviśeṣāt āgamaprāmāṇyāttāvadātmanaḥ
    ākāśaḥsambhūtaityādi śrutibhyaḥ ākāśasya vastutvasiddhiḥ .
    vipratipannānapi prati śabdaguṇānumeyatvaṃ vaktavyaṃ gandhādīnāṃ
    guṇānāṃ pṛthivyādivastvāśrayatvadarśanāt . api cāva-
    raṇābhāvamātramākāśamicchatastava ekasminsuparṇṇe patatyāvara-
    ṇasya vidyamānatvāt suparṇṇāntarasya pitsato'navakāśatvaprasaṅgaḥ
    yatrāvaraṇābhāvastatra patiṣyatīti cet yenāvaraṇābhāvo viśi-
    ṣyate tattarhi vastu bhūtamevākāśaṃ syānnāvaraṇābhāvamātram
    api cāvaraṇābhāvamātramākāśaṃ manyamānasya saugatasya
    svābhyupagamavirodhaḥ prasajyeta . saugate hi samaye pṛthivī-
    bhagavan! kiṃsanniśrayetyasmin praśnaprativacanapravāhe
    pṛthivyādīnāmante vāyuḥ kiṃsanniśraya itya sya praśnasya prati-
    vacanaṃ bhavati vāyurākāśasanniśraya iti tadākāśasyāvastutve
    na samañjasaṃ syāt tasmādapyayuktamākāśasyāvastutvam . api
    ca nirodhadvayamākāśañca trayamapyetannirupākhyamavastu nityañceti
    vipratiṣiddhaṃ nahyavastunonityatvamanityatvaṃ vā sambhavati vastvā-
    śrayatvāddharmmadharmmivyavahārasya . dharmma dharmibhāve hi ghaṭādiva-
    dvastutvameva syāt na nirupākhyatvam” bhā0 . ā samantāt
    kāśate ac . “ratimākāśabhavā sarasvatī” ku0
    “ākāśagaṅgāpayasaḥ patetām” māghaḥ ākāśāttu viku-
    rvvāṇāt sarvvaśabdavahaḥ śuciḥ manuḥ” “ghaṭasaṃvṛtaākāśe
    nīyamāne yathā ghaṭe” sāṃ0 pra0 bhā0 “ākāśo jāyate
    tasmāt tasya śabdaguṇaḥ smṛtaḥ” manuḥ . rūpādiṣu madhye
    śabdamātragrāhakatayā śrotrasyākāśātmakatve'pi karṇṇaśasku-
    ntīrūpopādhibhedānnānātvamaupādhikamekasyādiśaḥ prācītvā-
    divat ekasya kālasya kṣaṇāditvavacca . 3 parabrahmaṇi
    “ākāśohavai nāmarūpayornirvarhitā te yadantarā tadanveṣṭacyaṃ
    tadvāva vijijñāsitavyam” śrutiḥ “yāvānayamākāśastāvāna-
    yamantarhṛdayākāśa” iti chā0 u0 . “ākāśastalliṅgāt”
    śā0 sū0 . “ākāśavat sarvagataśca nityaḥ” śrutiḥ gītā
    ca . 4 chidre gaṇitādiprasiddhe 5 śūnyāṅke ca .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 28, col. 1.
    *Ākāśa (“space”). § 543 (Rāmarājyābhiṣeka): III, 291β,

    16554, etc.

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 143.
    Ākāśa (I) — a god to be worshipped in housebuilding.

    M. 253. 24; 265. 39.
    ☞ vol. 1, p. 143.
    Ākāśa (II) — with Dik; a sthāna of Rudra; son, Sarga.

    Vi. I. 8. 7-11.

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 87, col. 1.
    ākāśa (m.), (1) region, place: Mv ii.49.3--4 kahiṃ…

    ākāśe pravṛttajīvo ti mṛto ti, in what region (lit. under

    what sky?) is his life taking place, or is he dead?; (2) in

    SP 124.11 acc. to Kern voidness: (dharmam) ākāśagatikam,

    placed in voidness (as if synonym of śūnyatā; but Burnouf

    qui a pour étendue l'espace); cf. under dhātu 1 b, where it

    is made clear that ākāśa, as the fifth of six elements (dhātu),

    means absolutely empty space; (3) short for ākāśānantya,

    in cpd. ākāśa-vijñānā° (etc.), Bbh 49.17--18, see s.v.

    naivasaṃjñānāsaṃjñāyatana; (4) emptiness, implying

    vanity (? cf. 2 above): KP 111.1 dvāv imau…pravrajita-

    syākāśapaligodhau (see paligodha, and godha); katamau

    dvau? lokāyatamantraparyeṣṭitā ca, utsadapātracīvara-

    dhāraṇatayā (read °tā?) ca. In vs, l. 6: ākāśabodhe (see

    2 bodha) imi dve pratiṣṭhite.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 13.
    ākāśa (IE 7-1-2), ‘cypher’.

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 1, p. 170.