• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āhāraḥ

    See also āhāra.


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 199.
    āhāraḥ , puṃ, (āṅ + hṛ + ghañ .) dravyagalādhaḥ-
    karaṇaṃ . tatparyyāyaḥ . jagdhiḥ 2 bhojanaṃ 3 jemanaṃ 4
    lepaḥ 5 nighaṣaḥ 6 nyādaḥ 7 . ityamaraḥ .. jamanaṃ 8
    vighaṣaḥ 9 iti taṭṭīkā .. pratyavasānaṃ 10 bhakṣaṇaṃ
    11 aśanaṃ 12 .. iti ratnamālā .. abhyavahāraḥ
    13 svadanaṃ 14 nigaraḥ 15 . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
    asya guṇāḥ . sadyastṛptijanakatvaṃ . balakāritvaṃ .
    dehadhārakatvañca . iti rājavallabhaḥ ..
    (“tamuvāca bhagavānātreyaḥ . hitāhāropayoga eka-
    eva puruṣasyābhivṛddhikaro bhavati . ahitāhāro-
    payogaḥ punarvvādhinimittamiti” .
    “tamuvāca bhagavānātreyaḥ . yadāhārajātamagni-
    veśa ! samāṃścaiva śarīradhātūn prakṛtau sthāpayati,
    viṣamāṃśca samīkarotītyetaddhitaṃ viddhi tvahitaṃ
    viparītaṃ ityetaddhitāhitalakṣaṇamanapavādambhavati
    evaṃ vādinañca bhagavantamātreyamagniveśa uvāca .
    bhagavannanvetadevamupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvvabhiṣajo
    vijñāsyanti . tamuvāca bhagavānātreyaḥ . yeṣāṃ
    viditamāhāratattvamagniveśa ! guṇato dravyataḥ
    karmmataḥ sarvvāvayavato mātrādayo bhāvāstatra tadeva-
    mupadiṣṭaṃ vijñātumutsaheran yathā tu khalvetadupa-
    diṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvvabhiṣajo vijñāsyanti
    tathaitadupadekṣyāmaḥ . mātrādīn bhāvānudāharanta-
    steṣāṃ hi bahuvidhavikalpā bhavanti . āhāravidhi-
    viśeṣāṃstu khalu lakṣaṇataścāvayavataścānuvyākhyā-
    syāmaḥ . tadyathā, āhāratvamāhārasyaikavidhamarthā-
    bhedāt . sa punardviyoniḥ sthāvarajaṅgamātmakatvāt .
    dvividhaḥ prabhāvo hitāhitodarkaviśeṣāt . catu-
    rvidhopayogaḥ pānāśanabhakṣyalehyopayogāt . ṣaḍā-
    svādo rasabhedataḥ ṣaḍvidhatvāt” . iti carakaḥ ..
    “yadāhāraguṇaiḥ pānaṃ viparītaṃ tadiṣyate .
    annānupānaṃ dhātūnāṃ dṛṣṭaṃ yanna virodhi ca” ..
    iti ca carakaḥ ..
    “prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāñca ṣaṭsu
    raseṣvāyatto rasāḥ punardravyāśrayāḥ” ..
    “sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṅghātaḥ
    sukhakaraśca bhavati” .
    “āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ .
    āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojo'gnivivarddhanaḥ” ..
    iti suśrutaḥ ..) sa trividhaḥ . sātvikaḥ 1 rāja-
    sikaḥ 2 tāmasikaḥ 3 . sātvikāhāro yathā, —
    8 ślokaḥ .
    “āyuḥ-sattva-balārogya-sukha-prīti-vivarddhanāḥ .
    rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sātvika-
    priyā” . rājasikāro yathā, 9 ślokaḥ .
    “kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ .
    āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ” ..
    tāmasikāhāro yathā, 10 ślokaḥ .
    “yātayāmaṃ gatarasaṃ pūtiparyyuṣitañca yat .
    ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ mojanaṃ tāmasapriyam” ..
    iti śrībhagavadgītā 17 adhyāyaḥ .. āharaṇaṃ .
    iti medinī ..
    (“sa punardevayānyoktaḥ puṣpāhāro yadṛcchayā” .
    iti mahābhāratam . ādiparbbaṇi 76 . sambhava-
    parbbaṇi 76 . 35 .)