āhāraḥ
See also
āhāra.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 199.
āhāraḥ , puṃ, (āṅ + hṛ + ghañ .) dravyagalādhaḥ-
karaṇaṃ . tatparyyāyaḥ . jagdhiḥ 2 bhojanaṃ 3 jemanaṃ 4
lepaḥ 5 nighaṣaḥ 6 nyādaḥ 7 . ityamaraḥ .. jamanaṃ 8
vighaṣaḥ 9 iti taṭṭīkā .. pratyavasānaṃ 10 bhakṣaṇaṃ
11 aśanaṃ 12 .. iti ratnamālā .. abhyavahāraḥ
13 svadanaṃ 14 nigaraḥ 15 . iti rājanirghaṇṭaḥ ..
asya guṇāḥ . sadyastṛptijanakatvaṃ . balakāritvaṃ .
dehadhārakatvañca . iti rājavallabhaḥ ..
(“tamuvāca bhagavānātreyaḥ . hitāhāropayoga eka-
eva puruṣasyābhivṛddhikaro bhavati . ahitāhāro-
payogaḥ punarvvādhinimittamiti” .
“tamuvāca bhagavānātreyaḥ . yadāhārajātamagni-
veśa ! samāṃścaiva śarīradhātūn prakṛtau sthāpayati,
viṣamāṃśca samīkarotītyetaddhitaṃ viddhi tvahitaṃ
viparītaṃ ityetaddhitāhitalakṣaṇamanapavādambhavati
evaṃ vādinañca bhagavantamātreyamagniveśa uvāca .
bhagavannanvetadevamupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvvabhiṣajo
vijñāsyanti . tamuvāca bhagavānātreyaḥ . yeṣāṃ
viditamāhāratattvamagniveśa ! guṇato dravyataḥ
karmmataḥ sarvvāvayavato mātrādayo bhāvāstatra tadeva-
mupadiṣṭaṃ vijñātumutsaheran yathā tu khalvetadupa-
diṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvvabhiṣajo vijñāsyanti
tathaitadupadekṣyāmaḥ . mātrādīn bhāvānudāharanta-
steṣāṃ hi bahuvidhavikalpā bhavanti . āhāravidhi-
viśeṣāṃstu khalu lakṣaṇataścāvayavataścānuvyākhyā-
syāmaḥ . tadyathā, āhāratvamāhārasyaikavidhamarthā-
bhedāt . sa punardviyoniḥ sthāvarajaṅgamātmakatvāt .
dvividhaḥ prabhāvo hitāhitodarkaviśeṣāt . catu-
rvidhopayogaḥ pānāśanabhakṣyalehyopayogāt . ṣaḍā-
svādo rasabhedataḥ ṣaḍvidhatvāt” . iti carakaḥ ..
“yadāhāraguṇaiḥ pānaṃ viparītaṃ tadiṣyate .
annānupānaṃ dhātūnāṃ dṛṣṭaṃ yanna virodhi ca” ..
iti ca carakaḥ ..
“prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāñca ṣaṭsu
raseṣvāyatto rasāḥ punardravyāśrayāḥ” ..
“sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṅghātaḥ
sukhakaraśca bhavati” .
“āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ .
āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojo'gnivivarddhanaḥ” ..
iti suśrutaḥ ..) sa trividhaḥ . sātvikaḥ 1 rāja-
sikaḥ 2 tāmasikaḥ 3 . sātvikāhāro yathā, —
8 ślokaḥ .
“āyuḥ-sattva-balārogya-sukha-prīti-vivarddhanāḥ .
rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sātvika-
priyā” . rājasikāro yathā, 9 ślokaḥ .
“kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ .
āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ” ..
tāmasikāhāro yathā, 10 ślokaḥ .
“yātayāmaṃ gatarasaṃ pūtiparyyuṣitañca yat .
ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ mojanaṃ tāmasapriyam” ..
iti śrībhagavadgītā 17 adhyāyaḥ .. āharaṇaṃ .
iti medinī ..
(“sa punardevayānyoktaḥ puṣpāhāro yadṛcchayā” .
iti mahābhāratam . ādiparbbaṇi 76 . sambhava-
parbbaṇi 76 . 35 .)