Blog
Sanskrit
About
āhāra
See also
āhāraḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Latin
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 128 .
āhāra m. (
-raḥ )
1 Food.
2 Taking, conveying.
E. āṅ, hṛ to convey, ghañ aff.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 103, col. 2 .
ā-hāra (raḥ) 1. m. Food; taking.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 94, col. 2 .
āhāra āhāra, i. e. ā-hṛ + a, m. Food, Pañc. 55, 19. — Comp. An-, I. m.
non-eating, Hit. 24, 12. II. adj. one
who abstains from eating, Rām. 3, 75, 30.
Ekāhāra, i. e. eka-āhāra, adj. eating
only once a day, MBh. 13, 5159. Nis-,
adj. without food, Rām. 1, 48, 31. Pak-
ṣa-, adj. taking food only twice a
month, MBh. 3, 15409. Phala-, adj. , f.
rī, in order to fetch fruits, Sāv. 4,
23. Śāka-, adj. living upon potherbs,
Bhartṛ. 2, 79. Su-, adj. easily to be
procured, Rām. 2, 31, 26. Svecchā-,
i. e. sva-icchā-, adj. omnivorous.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 137, col. 1 .
Ā-hāra, as, ā, or
ī, am, bringing near, procuring;
going to fetch; (
as ), m. taking, fetching, bringing
near; employing; taking food, food (e. g.
āhāraṃ
kṛ, to take food, eat).
—Āhāra-viraha, as, m.
want of food.
—Āhāra-sambhava, as, m. the juice
of the body, chyle, lymph, serum.
—Āhārārthin
(°ra-ar°), ī, inī, i, begging or seeking for food.
Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary
☞
p. 127, col. 2 .
āhāra, m. the taking to one's self (of food), eating; what one takes,
i. e. food. [
√hṛ + ā. ]
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 272, col. 2 .
āhāra a. (
rā or
rī f. )
1 Bringing near, procuring, getting;
bhārāhāraḥ kāryavaśāt Sk.
2 Going to fetch;
ayaṃ gacchati bhartā me phalāhāro mahāvanaṃ Sāv. 4 23.
— raḥ
1 Taking, fetching, or bringing near.
2 Employing, using.
3 Taking food.
4 Food; (
āharaṃti rasamasmādityāhāraḥ Sk. );
°vṛttimakarot Pt. 1 took his dinner;
phalāhāra, °vṛttiḥ means of livelihood;
bhaikṣāhāraḥ living on alms;
yavāhāra, nirāhāra &c.
Comp.
— arthin a. begging or seeking for food.
— niḥsaraṇamārgaḥ the posterior part, passage of voiding excrements.
— pākaḥ
1 cooking.
2 digestion (of food).
— virahaḥ want of food, privation, starvation.
— saṃbhavaḥ the juice of the body, chyle, lymph.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 72 .
āhāra f. ī fetching, procuring, going to fetch (—°); m. taking, seizing, employing; eating, food.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 44, col. 2 .
āhāra ā-hāra, a. (ī) fetching; m. fetching, taking, food, sustenance (-°, a. f.ā ): -ṃkṛ , take food; -dāna, n. giving of food; -nirgama- -sthāna, n. anus; -niḥsaraṇa-mārga, m. id. ; -parityāga, m. rejection of food; -bhūmi, f. feeding-ground.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 162, col. 2 .
ā-hāra a &c. See ā-√ hṛ .
☞
p. 162, col. 3 .
ā-hāra b mf(
ī )n.
ifc. bringing near, procuring
☞
p. 162, col. 3 .
being about to fetch, going to fetch,
MBh.
☞
p. 162, col. 3 .
ā-hāra m. taking
☞
p. 163, col. 1 .
fetching, bringing near,
KātyŚr. ;
R.
☞
p. 163, col. 1 .
☞
p. 163, col. 1 .
taking food
☞
p. 163, col. 1 .
food [
e.g. ā-hāraṃ √
1. kṛ , to take food, eat,
MBh. &c.]
☞
p. 163, col. 1 .
livelihood,
Hit. ;
Pañcat. ;
R. ;
Mn. ;
Suśr. &c.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 105, col. 1 .
āhāra m. (-raḥ )
1. Food.
2. Taking, conveying.
E. āṅ before hṛ to convey, ghaña aff.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 377 .
āhāra a. (rā or rī f. ) 1 Bringing near, procuring, getting; bhārāhāraḥ kāryavaśāt Sk. -2 Going to fetch; ayaṃ gacchati bhartā me phalāhāro mahāvanam Mb.3.296.23. -raḥ 1 Taking, fetching, or bringing near; nirgatastu purādvīro bhakṣyāhārapracoditaḥ Rām.7.68.2. -2 Employing, using. -3 Taking food. -4 Food; (āharanti rasamasmādityāhāraḥ Sk.); ˚vṛttimakarot Pt.1 took his dinner; phalāhāra , ˚vṛttiḥ means of livelihood; bhaikṣāhāraḥ living on alms; yavāhāra , nirāhāra &c. -Comp. -arthin a. begging or seeking for food. -tejas Quicksilver. -niḥsaraṇamārgaḥ the posterior part, passage of voiding excrements. -pākaḥ 1 cooking. -2 digestion (of food). -virahaḥ want of food, privation, starvation. -saṃbhavaḥ the juice of the body, chyle, lymph.
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 85, col. 2 .
āhāra āhāra a. (hṛ) qui apporte.
— S. m. vivres, provisions; aliment.
āhārayāmi c. faire que qqn. apporte: karam le tribut.
Employer, faire usage: baiam de la force.
Eprouver: harṣam de la joie.
āhārasambhava m. (sam-bhū) l'essence des aliments: chyle, sérum, lymphe, etc.
āhārya a. accessoire, adventice; artificiel.
— S. m. mise en scène, décors, t. de théâtre.
āhāryaśobhā f. beauté artificielle.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 129, col. 2 .
ā-hāra- -ī- ag. ifc. qui procure, qui amène, qui veut amener ;
m. fait d'amener, etc. ; fait de se nourrir, aliment, repas.
°nirgama-sthāna- nt. °niḥsaraṇa-mārga- m. voie par où les aliments sont évacués.
°bhūmi- f. endroit où l'on prend son repas.
°yojana- nt. préparatifs d'un repas.
°vṛtti- f. moyens de vivre.
°śuddhi- f. pureté des mets.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 747 .
āhāra (von
har mit
ā )
1) adj.
a) herbeiholend, verschaffend : darbhāhārāya dātraṃ prayacchati KAUŚ. 61. bhārāhāraḥ kāryavaśāt (d. h. nicht regelmässig dieser Beschäftigung obliegend, sondern nur gelegentlich; im andern Falle soll die Form āhara gebraucht werden) P. 3, 2, 11, Sch. Vgl. dārvāhāra .
— b) der die Absicht hat herbeizuholen, allaturus : ayaṃ gacchati bhartā me phalāhāro mahāvanam SĀV. 4, 23. phalāhāro 'smi niṣkrāntastvayā saha 5, 68. puṣpāhāro yadṛcchayā . vanaṃ yayau MBH. 1, 3222. fem. ī MBH. 4, 455 : apraiṣīdrājaputrīṃ māṃ surāhārīṃ tavāntikam . Vgl. āhāraka .
— 2) m. TRIK. 3, 5, 4.
a) das Herbeinehmen, Herbeiholen H. an. 3, 520. MED. r. 115. KĀTY. ŚR. 25, 11, 7. 14, 34. āhariṣyāmi te nityaṃ mūlāni ca phalāni ca . vanyāni yāni cānyāni svāhārāṇi (leicht herbeizuschaffen ) tapasvinām .. R. 2, 31, 26.
— b) das Beiziehen, Anwenden KĀTY. ŚR. 16, 1, 3.
— c) das Zusichnehmen von Nahrung; Nahrung (āharanti rasamasmādityāhāraḥ P. 3, 3, 19, Sch. ) AK. 2, 9, 56. TRIK. 3, 2, 27. H. 423. an. 3, 250. MED. prāṇināṃ mūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca SUŚR. 1, 4, 13. āhāranidrābhayamaithunaṃ ca sāmānyametatpaśubhirnarāṇām HIT. Pr. 24. āhāraṃ kar Nahrung zu sich nehmen, essen MBH. 1, 8118. 3, 7092. 15, 145. SĀV. 6, 17. N. 11, 27. R. 4, 13, 18. 44, 26. PAÑCAT. 191, 16. HIT. 38, 8. kṛtāhāraka adj. VIKR. 65, 1. āhāraṃ kalpayāmāsa rājñaḥ er liess dem König Speise zubereiten VID. 45. āhāranīhāravidhiḥ das Geschäft des Essens und der Entleerung H. 58. āhāravṛttiḥ PAÑCAT. 77, 12. āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ CHĀND. UP. 7, 26, 2. laghvāhāra wenig Nahrung zu sich nehmend MBH. 3, 13985. niyatāhāra adj. M. 11, 77. R. 3, 39, 40. śvamāṃsaniyatāhāra adj. VIŚV. 9, 19. saṃyatāhāra adj. N. 12, 45. parimitāhāra adj. SĀV. 1, 5. yuktāhāravihāra adj. BHAG. 6, 17. tyaktāhāra R. 5, 21, 21. matsyāhāraviśeṣaiḥ HIT. 26, 16. bhaikṣāhāra adj. M. 11, 257. yavāhāra adj. 198. nirāhāra adj. f. ā keine Nahrung zu sich nehmend MBH. 3, 16143. 14, 2763. R. 1, 48, 31. praviviktāhāratara ŚAT. BR. 14, 6, 11, 4 (= BṚH. ĀR. UP. 4, 2, 3). - M. 5, 105. 6, 3. R. 3, 5, 3. SUŚR. 1, 119, 6. 240, 2. 247, 16. 2, 4, 3. 170, 13. HIT. I, 79. 18, 9. VID. 181. Vgl. anāhāra .
☞
vol. 5,
p. 1133 .
āhāra 1)
b) edhāhāra, udakāhāra, puṣpāhāra Schol. zu VS. PRĀT. 3, 57. 4, 8.
— Vgl. ekāhāra, pakṣāhāra .
☞
vol. 7,
p. 1712 .
āhāra 2)
c) caturvidha HEM. YOGAŚ. 3, 79. 86. 149.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 196, col. 3 .
āhāra — 1) Adj. f. ī am Ende eines Comp.
— a) herbeiholend , verschaffend.
— b) herbeizuholen beabsichtigend , allaturus.
— 2) m.
— a) das Herbeiholen.
— b) das Beiziehen , Anwenden.
— c) das Zusichnehmen von Nahrung ; Nahrung , Speise. °raṃ kar Nahrung zu sich nehmen. Am Ende eines adj. Comp. ā .
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 47, col. 2 .
āhāra , f. ī herbeiholend; m. das Herbeiholen,Zusichnehmen, die Nahrung, Speise; (adj. —° f. ā) .
Bopp Glossarium Sanscritum
☞
p. 36, col. 2 .
āhāra m. (r.
hṛ s.
a ) 1)
Adj. afferens. SA. 4. 22. 2) vic-
tus, cibus. SA. 1. 5. 5. 68. N. 12. 62. (cf. gr.
).
Abhidhānaratnamālā of Halāyudha
☞
p. 38 .
āhāra; aśanaṃ syādāhāraḥ pūpāpūpau ca pūpalikā .. 319 .. 2.1.1.319
☞
p. 39 .
āhāra; valbhanamabhyavahāraḥ pratyavasānaṃ ca jemanaṃ jagdhiḥ . khādanamaśanaṃ bhakṣaṇamāhāro bhojanaṃ svadanam .. 325 .. 2.1.1.325
Vācaspatyam
☞
p. 897, col. 1 .
āhāra pu0 ā + hṛ —
ghañ . 1 āharaṇe . upasargayogāt 2 bhojane “
nirāhārau yatāhārau tanmanaskau samāhitau ”
devīmā0 āhāravidhiśca suśrute uktaḥ yathā “
athāhā- ravidhiṃ vatsa! vistareṇākhilaṃ śṛṇu . āptānvita- masaṃkīrṇṇaṃ śuci kāryyaṃ mahānasam . tatrāptairguṇasampanna- mannaṃ bhakṣyaṃ susaṃskṛtam . śucau deśe susaṃguptaṃ samupasthāpaye- dbhiṣak .. viṣadhnairagadaiḥ spṛṣṭaṃ prīkṣitaṃ vyajanodakaiḥ . siddhairmantrairhataviṣaṃ siddhamannaṃ nivedayet . vakṣyāmyataḥparaṃ kṛtsnamāhārasyopakalpanam . ghṛtaṃ kārṣṇyāyase deyaṃ peyā deyā tu rājate . phalāni sarvabhakṣyāṃśca pradadyādvaidaleṣu ca . pariśuṣkapradigdhāni sauvarṇeṣu prakalpayet . pradravāṇi rasāṃścaiva rājateṣūpahārayet . kaṭvarāṇi khaḍāṃścaiva sarvvān śaileṣu dāpayet . dadyāttāmramaye pātre suśītaṃ suśṛtaṃ payaḥ . pānīyaṃ pānakaṃ madyaṃ mṛṇmayeṣu pradāpayet . kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu ca . dadyādvaidūryya pātreṣu rāvakhāṇḍakaśarkarāḥ . purastādvimale pātre suvistīrṇṇe manorame . sūdaḥ sūpaudanaṃ dadyāt pralehāṃśca susaṃskṛtān . phalāni sarvvabhakṣyāṃśca pariśuṣkāṇi yāni ca . tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet . pradravāṇi rasāṃścaiva pānīyaṃ pānakaṃ payaḥ . khaḍān yūṣāṃñca peyāṃśca savye pārśve pradāpayet . sarvvān guḍavikārāṃśca rāvakhāṇḍakaśarkarāḥ . purastāt sthāpayetprājño dvayorapi ca madhyataḥ . evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanām . bhoktāraṃ vijane ramye niḥsambādhe śubhe śucau . sugandhipuṣparacite same deśe'tha bhojayet . viśiṣṭamiṣṭasaṃskāraiḥ pathyairiṣṭairasā- dibhiḥ . manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ pratyagramaśanaṃ hitam . pūrvvaṃ madhuramaśnīyānmadhye'mlalavaṇau rasau . paścāccheṣān rasān vaidyo bhojaneṣvavacārayet . ādau phalāni bhuñjīta dāḍimādīni buddhimān . tataḥ peyāṃstato bhojyān bhakṣyāṃ ścitrāṃstataḥ param . dhanampūrvvaṃ samaśnīyāt kecidāhu- rvviparyyayam . ādāvanteca madhye ca bhojanasya tu śasyate . niratyayaṃ doṣaharaṃ phaleṣvāmalakaṃ nṛṇām . mṛṇālavisa- śālūkakandekṣuprabhṛtīni ca . pūrvvaṃ yojyāni bhiṣajā natu bhukte kathañcana . sukhamuccaiḥ samāsīnaḥ samadeho'nnatatparaḥ . kāle sātmyaṃ laghu snigdhaṃ kṣipramuṣṇaṃ dravottaram . bubhukṣito- 'nnamaśnīyānmātrāvadviditāgamaḥ . kāle bhuktaṃ prīṇayati sātmyamannaṃ na bādhate . laghu śīghraṃ vrajetpākaṃ snigdhoḍhyaṃ balavahnidam . kṣipraṃ bhuktaṃ samaṃ pākaṃ yātyadoṣaṃ dravottaram . sukhaṃ jīryyati mātrāvaddhātusāmyaṃ karoti ca . atīvā yatayāmāstu kṣapā yeṣvṛtuṣu smṛtāḥ . teṣu tatpratyanīkādyaṃ bhuñjīta prātareva tu . yeṣu cāpi maveyuśca divasā bhṛśa- māyatāḥ . teṣu tatkālavihitamaparāhṇe praśasyate . rajanyo divasāścaiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ . kṛtvā samamaho- rātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanam . nāprāptātītakālaṃ vā hīnādhikamathāpi vā . aprāptakāle bhuñjānaḥ śarīre hyala- ghau naraḥ . tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇaṃ vā niyacchati . atītakāle bhuñjāno vāyunopahate'nale . kṛcchrādvipacyate bhuktaṃ dvitīyañca na kāṅkṣati . hīnamātramasantīṣaṃ karoti ca balakṣayam . ālasyagauravāṭopasādāṃśca kurute'- dhikam . tasmātsusaṃskṛtaṃ yuktyā doṣairetairvivarjitam . yathoktaguṇasampannamupaseveta bhojanam . vibhajya kāladoṣā- dīn kālayorubhayorapi . acokṣaṃ (aparitram) duṣṭa- mucchiṣṭaṃ pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat . dviṣṭaṃ vyuṣitamasvādu pūti cānnaṃ vivarjayet . cirasiddhaṃ sthiraṃ śītamanna- muṣṇīkṛtaṃ punaḥ . aśāntamupadagdhañca tathā svādu na lakṣyate . yadyat svādutaraṃ tatra vidadhyāduttarottaram . prakṣālayedadbhirāsyaṃ bhuñjānasya muhurmmahuḥ . viśuddhe rasane tasmai rocate'nnamapūrbavat . svādunā tasya rasanaṃ prathamenāpi tarpitam . na tathā svādayedanyattasmātprakṣālyamantarā . saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ harṣaṇaṃ sukham . svādu sañjanayatyannama svādu ca viparyyayam . bhuktvā ca yatprārthayate bhūyastat svādu bhojanam . aśitaścodakaṃ yuktyā bhuñjāna- ścāntarā pivet . dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharecchanaiḥ . kuryyādanāhṛtaṃ taddhi mukhasyāniṣṭagandhatām . jīrṇe'nne varddhate vāyurvidagdhe pittameva tu . bhuktamātre kaphaścāpi tasmādbhukte haretkapham . dhūmenāpohya hṛdyairvā kaṣāyaka- ṭutiktakaiḥ . pūgakakkolakarpūralavaṅgasumanaḥphalaiḥ . kaṭuti- ktakaṣāyairvā mukhavaiśadyakārakaiḥ . tāmbūlapatrasahitaiḥ suga- ndhairvā vicakṣaṇaḥ . bhuktvā rājavadāsīta yāvadannaklamo gataḥ . tataḥ padaśataṃ gatvā vāmapārśve tu saṃviśet . śabdarūpa- rasaspaśāṃn gandhāṃśca manasaḥ priyān . bhuktavānupase- veta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati . śabdarūparasasparśagandhāścāpi jugupsitāḥ . aśucyannaṃ tathābhuktamatihāsyañca vāmayet . śayanaṃ cāsanaṃ vāpi necchedvāpi dravottaram . nāgnyātapau na plavanaṃ na yānaṃ nāpi vāhanam . nacaikarasasevāyāṃ pra- sajyeta kadācana . śākāvarānnabhūyiṣṭhamamlañca na samācaret . ekaikaśaḥ samastān vā nāpyaśnoyādrasān sadā . prāg- bhukte tvavivikte'gnau dvirannaṃ na samācaret . pūrvvabhukte vidagdhe'nne bhuñjāno hanti pāvakam . mātrāguruṃ pariha- redāhāraṃ dravyataśca yaḥ . piṣṭānnaṃ naiva bhuñjīta mātrayā vā bubhakṣitaḥ . dviguṇañca pibettoyaṃ sukhaṃ samyak prajīryyati . peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ guru vidyādyathottaram . gurūṇāma- rddhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate . dravottaro dravaścāpi na mātrāgururiṣyate . dravāḍhyamapi śuṣkantu samyagevopapa- cyate . viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati . piṇḍīkṛtamasaṃklinnaṃ vidāhamupagacchati . srotasyannavahe pittaṃ pakto vā yasya tiṣṭhati . vidāhi bhuktamanyadvā tasyā- pyannaṃ vidahyate . śuṣkaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpadamā- vahet . āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ . ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ . atyambupānā- dviṣamāśanādvā sandhāraṇatsvapnaviparyyayācca . kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya . īrṣyābhaya- krodhaparikṣatena lubdhena rugdainyanipīḍitena . pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak pariṇāmameti . mādhuryyamannaṃ gatamāmasaṃjñaṃ vidagdhasaṃjñaṃ gatamabhlabhāvam . kiñcidvipakvaṃ bhṛśatodaśūlaṃ biṣṭabdhamābaddhaviruddhavātam . udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na jāyate hṛdgurutā ca yasya . rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturthametat pravadantyajīrṇam . mūrcchāpralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ . upadravā bhavantyete maraṇaṃ cāpyajī- rṇataḥ . tatrāme laṅghanaṃ kāryyaṃ vidgadhe vamanaṃ hitam . viṣṭabdhe svedanaṃ pathyaṃ rasaśeṣe śayīta ca . vāmayedāśu taṃ tasmāduṣṇena lavaṇāmbunā . kāryyaṃ cānaśanaṃ tāvadyāvanna prakṛtiṃ bhajet . laghukāyamataścainaṃ laṅghanaiḥ samupācaret . yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā . hitāhi- topasaṃyuktamannaṃ samaśanaṃ smṛtam . bahu stokamakāle vā vijñeyaṃ viṣamāśanam . ajīrṇe bhujyate yattu tadadhyaśana mucyate . trayametannihantyāśu bahūn vyādhīn karoti ca . annaṃ vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāmbunā vai paripākameti . taddhyasya śaityena nihanti pittamākledibhāvācca nayatyadhastāt . vidahyate yasya tu bhuktamātre dahyeta hṛtkaṇṭhagalañca yasya . drākṣābhayāṃ mākṣikasamprayuktāṃ līḍhvābhayāṃ vā sa sukhaṃlabheta . bhavedajīrṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantorbalino'nna- kāle . prātaḥsa śuṇṭhīmabhayāmaśaṅko bhuñjīta samprāśya hitāṃ hitārthī . svalpaṃ yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na tejaḥpatha- māvṛṇoti . bhavatyajīrṇe'pi tadā bubhukṣā sā mandabuddhiṃ viṣavannihanti ”
. “
pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pāñca- bhautikaḥ . vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇān svānabhivarddha- yet . avidagdhaḥ kaphaṃ, pittaṃ vidagdhaḥ pabanaṃ punaḥ . samyagvipakvo niḥsāra āhāraḥ parivṛṃhayet . viṇmūtra- māhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ . sa tu vyānena vi- kṣiptaḥ sarvvāndhātūn pratarpayet . kaphaḥ pittaṃ malaḥ śeṣaḥ svedaḥ syānnakharoma ca . netraviṭtvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśomalāḥ . divāvibuddhe hṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat annamaklinnadhātutvādajīrṇe pihitaṃ niśi . hṛdi sanmī- lite rātrau prasuptasya viśeṣataḥ . klinnavisradhātutvādajī- rṇe na hita divā ”
bhāva0 pra0 bhojanakāladeśapātrādi- bhedaṃdarśanapūrvametadvyākhyā prasaṅgāt kṛtā yathā . “
āhāraṃ pacati śikhī doṣānāhāraḥ pavati . doṣakṣaye dhātūnpa- cati pacati ca dhātukṣaye prāṇān . āhāraḥ prāṇināṃ sadyoba- lakṛddehadhāraṇaḥ . smṛtyāyuḥśaktivarṇṇaujaḥsatvaśobhāvibarddhanaḥ . yathoktaguṇasampannamupaseveta bhojanam . vicārya deśakālā- dīnkālayorubhayorapi ”
. ubhayoḥkālayoḥ prātaḥ sāyaṃ ca . tathā ca “
sāyaṃprātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ śrutibodhitam ”
nāntarā bhojanaṃ kuryyādagnihotrasamovidhiḥ ”
. prātaḥ prathamayāmādu- pari dvitīyayāmādarvvāk tathā ca “
yāmamadhye na bhoktavyaṃ yāmayugmaṃ na laṅghayet . yāmamadhye rasotpattiryāmayugmādva- lakṣayaḥ ”
anyacca “
kṣutsaṃbhavati pakveṣu rasadoṣamaleṣu ca . kāle vā yadi vā'kāle so'nnakālaudāhṛtaḥ ”
. rasādau pāka- jñānamāha “
udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ . laghutākṣutpipāsā ca yadā kālaḥ sa bhojane ”
. sthānamāha “
āhārantu naraḥ kuryyānnirhārasapi sarvvadā . nirjane lakṣmyupetaḥ syātprakāśe hīyate śriyā . nirhāro malamū- trotsargaḥ . anyacca “
āhāranirhāravihārayogāḥ sadaiva sadbhirvijane vidheyāḥ ”
iti . bhājanamāha “
doṣahṛddhṛṣṭidaṃ pathyaṃ haimaṃ bhojanabhājanam . raupyaṃ bhavati cākṣuṣyaṃ pitta- hṛtkaphavātakṛt . kāṃsthaṃ buddhipradaṃ rucyaṃ raktapittaprasā- danam . paittalaṃ vātakṛdrūkṣamuṣṇaṃ kramikaphapraṇut . āyase kāntapātre ca bhojanaṃ siddhikārakam . śothapāṇḍuharaṃ balyaṃ kāmalāpahamuttame . śailaje mṛṇmaye pātre bhojana śrīni vāraṇam . dārūdbhave viśeṣeṇa rucidaṃ śleṣmakāri ca . pātraṃ patramayaṃ rucyaṃ dīpanaṃ viṣapāpanut . jalapātraṃ tu prāguktaṃ tadabhāve mṛdohitam . pavitraṃ śītalaṃ pātraṃ ghaṭitaṃ sphaṭikena yat . kācena racitaṃ tadvattathā vaidūryyasaṃbhavam . (prāguktaṃ suśrute sauvarṇṇādyuktaṃ taccāmbuśabde 330 pṛṣṭhe ”
darśitam) . “
bhojanāgre sadā pathyaṃ lavaṇārdrakabha- kṣaṇam . agnisandīpanaṃ rucyaṃ jihvākaṇṭhaviśodhanam ”
lavaṇasya pittajanakaṃtvādārdrakasya kaṭutvena pittalatvāt bubhu- kṣitasya vṛddhapittasya kaghaṃ prathamaṃ lavaṇārdrakabhakṣa- ṇamucitam ucyate “
lavaṇaṃ saindhavaṃ jñeyaṃ candanaṃ raktaca- ndanamiti ”
vacanāllavaṇamatra saindhavaṃ tattridoṣaghnam yata āha guṇagnanthe “
saindhavaṃ lavaṇaṃ svādu dīpanaṃ pācanaṃ laghu . snigadhaṃ rucyaṃ himaṃ vṛṣyaṃ sūkṣmaṃ netryaṃ tridoṣahṛt ”
ārdrakaṃ tu pittavirodhi madhurapākitvāt yata āha tatraiva “
ā- rdrikā bhedinī gurvvī tīkṣṇoṣṇā dīpanī ca sā . kaṭukā madhurā pāke rūkṣā vātakaphāpahā ”
. anyadapi lavaṇārdrakaṃ ca nātrapittavirodhi saṃyogasvabhāvāt saṃyogasvarūpa- ñcaitādṛśaṃ bhojanasya pūrvvaṃ lavaṇārdrakabhakṣaṇabodhakavacana- meva pramāṇayati . bhojanādau dṛṣṭidoṣavināśāya brahmā- dīn smaret . tadyathā “
annaṃ brahmā rasoviṣṇurbhoktā devo maheśvaraḥ . iti saṃcintya bhuñjānaṃ dṛṣṭidoṣo na bādhate . añjanāgarbhasaṃbhūtaṃ kumāraṃ brahmacāriṇam . dṛṣṭidoṣavinā- śāya hanūmantaṃ smarāmyaham ”
“
aśrīyāttanmanā bhūtvā pūrvvaṃ tu madhuraṃ rasam . madhye'mlalavaṇau paścātkaṭutiktakaṣāyakān . phalānyādau samaśnīyaddāḍimādīni buddhimān . vinā mocāphalaṃ tadvadvarjanīyā ca karkkaṭī . mṛṇālavisaśālūkaka- ndekṣuprabhṛtonyapi pūrvvameva hi bhojyāni na tu bhuktvā kadā cana ”
. mṛṇālaṃ padmanālaṃ, visaṃ visaṣaṇḍaka, śālūkakandaṃ prasiddham . “
guru piṣṭamayaṃ dravyaṃ taṇḍulān pṛthukānapi . na jātu bhuktavān khādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ . ghṛtapūrvvaṃ sama śnīyātkaṭhinaṃ prakṛtaumṛdu . ante punardravāśī tu balārogye na muñcati ”
ayamarthaḥ prāk ghṛtapūrvvaṃ kaṭhinaṃ samaśnīyāt yathākāśyādivāsinaḥ prathamaṃ savyañjanāṃ ghṛtapūrvāṃ roṭikāṃ bhuñjate tato mṛdulasūpādikamodanaṃ bhuñjate ante punardravāśinaḥ bhojanānte dadhidugdhatakrādi bhuñjate . “
yadyat svādūttaraṃ taddhi vidadhyāduttarottaram . bhuktvā yatprārthyate bhūyastaduktaṃ svādu bhoja nam ”
. svādvanyasya guṇamāha . “
saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ rasanāsukham . svādu sañjanayatyannamasvādu ca viparyayam ”
. atyuṣṇānnaṃ balaṃ hanti śītaṃ śuṣkaṃ ca durjjaram . atiklinnaṃ glānikaraṃ yuktiyukta hi bhojanam . atidrutatayāhārī guṇān doṣānna vindati . bhojyaṃ śītamahṛdyaṃ ca syādvilambi- tamaśnataḥ . trividhaṃ guru tannivārayannāha “
mandānalo naro dravyaṃ mātrāguru vivarjayet svabhāvataśca guru yattathā saṃskāratoguru . mātrāgurustu mudgādirmāṣādiḥ prakṛterguruḥ . saṃskāra- guru piṣṭānnaṃ proktamityupalakṣaṇam . āhāraḥ ṣadvidhaḥ ścūṣyaṃ peyaṃ lehyaṃ tathaiva ca . bhojyaṃ bhakṣyaṃ tathā carvyaṃ guru vidyādyathottaram . cūṣyaṃ ikṣudāḍimādi, peyaṃ pānakaśarkarodakādi . lehyaṃ rasālākvathitādi (kaḍī) iti loke pasiddham . bhojyaṃ bhaktasūpādi . bhakṣyaṃ laḍḍuka- maṇḍakādi (kharaṃ viśadamavyavahāryyaṃbhakṣyamitipāta0 bhā0) . carvyaṃ cipiṭacaṇakādi . svabhāvagurusaṃskāraguruṇoḥ svabhāva- laghunaśca bhakṣyasya bhojanaparimāṇamāha “
gurūṇāmarddhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate ”
ayamarthaḥ māṃsapiṣṭānnādibhirarddhaṃ sauhityaṃ karttavya mudgādibhiḥ svābhāvikyā mātrayā tṛptiḥ kartta- vyeti . “
dravodravottara ścāpi na mātrāgururiṣyate ”
. dravaḥ peyā- dirdravottaraḥ takrādyadhika odanādiḥ mātrātodhiko'pi mātrāgururnna mantavyaḥ peyasya sarvatolaghutvāt uktañca suśrute “
peyalehyādyabhakṣyaṇāṃ guru vidyādyathottaramiti ”
peyaṃ kṣīrādi lehyaṃ rasālādi ādyam odranasūpādi bhakṣyaṃ modakādi “
dravāḍhyamapi śuṣkaṃ tu samyagevopapacyate . viśuṣ- kamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati ”
. ayamarthaḥ śuṣkamapi srotorodhakaramapi dravāḍhyaṃ samyak pākaṃ yāti . kevalasya śuṣsyānnasya doṣamāha viśuṣkamannamityādi . apakvaṃ tat kiṃ bhavatītyapekṣāyāmāha “
piṇḍīkṛtamasaṃklinnaṃ vidāhamupagacchati ”
piṇḍīkṛtam aṣṭhīlāvadbhūtam asaṃ- klinnamasampagārdraṃ vidāhamupagacchati vidagdhaṃ bhavatī- ttharthaḥ . śuṣkādīnāṃ vaiguṇyamāha “
śuṣkaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpadamāvahet ”
śuṣkañcipiṭādi viruddhaṃ kṣīramatsyādi, viṣṭambhi caṇakamasūrādi, vahnimāndyaṅku- ryyāt . “
na bhaktvā na radaiśchitvā, na niśāyāṃ na vā bahūn . na jalāntaritānadbhiḥsaktūnadyānna kevalān . punarddānaṃ pṛthakpānaṃ sāmiṣampayasā niśi . dantacchedanamuṣṇaṃ ca sapta saktuṣu varjayet ”
viṣamāśanasya lakṣaṇamāha . “
bahu stokama- kāle vā jñeyaṃ tadviṣamāśanam ”
bahulālpasya bhakṣitasya doṣa- māha “
ālasyagauravāṭopaśabdāṃśca kurute'dhikam . hīna- mātramasantoṣaṃ karoti ca balakṣayam ”
adhikamannam . akāle bhukterdoṣamāha “
aprāptakāle bhuñjāno hyasa- marthatanurnnaraḥ tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇañcādhi- gacchati ”
aprāptakāle kālādatiprāk bhuñjānaḥ asamartha- śarīro bhavati tathā sati tāṃstān vyādhīn śirovyathā- visūcikā'lasakavilambikādīn āpnoti teṣāmādhikye maraṇamapi prāpnotītyarthaḥ “
kāle'tīte'śnatojantorvāyu- nopahate'nale . kṛcchrādvipacyate bhokturna syādbhoktuṃ punaḥ spṛhā ”
. kukṣerbhāgadvayaṃ bhojyaistṛtīye vāri pūrayet . vāyoḥ sañcāraṇārthāya caturthamavaśeṣayet ”
. “
rasenānnasya rasanā prathame- nopatarpitā . na tathā svādumāpnoti yathā sevyāmbunā- ntarā ”
“
atyambupānānna vipacyate'nnamanambupānācca sa eva doṣaḥ . tasmānnaro vahnivivarddhanāya muhurmuhurvāri pibedabhūri . bhaktasyādau jalaṃ pītaṃ kārśyamandāgnidoṣakṛt . madhye'gni doṣanaṃ śreṣṭhamante sthaulyakaphapradam . anyacca “
samasthūlakaśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ ”
iti vāgbhaṭaḥ ”
bhuktaṃ bhojanam “
tṛṣitastu na cāśnīyāt kṣudhito na pibejjalam . tṛṣitastu bhavedgulmī kṣudhitastu jalodarī . nanu śiṣṭā bhojanānte dugdha pibanti tatkathamucitaṃ yatastridhā vibhaktasya bhojanakālasya prathamo bhāgovātasya, dvitīyaḥ pittasya, tṛtīyaḥ kaphasya, yata āha “
aśrīyāttanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam . madhye'mlalavaṇau paścātkaṭutiktakaṣāyakān ”
asyāyamabhi- prāyaḥ bhojane pūrvvaṃ bhukto madhuro raso bubhuṇitasya vāta- pittayoḥ śamako bhavati . bhojanamadhye bhukte amlalavaṇe pittopaśamanena vahnivṛddhiṃ kurutaḥ . bhojanāntyasamaye bhuktāḥ kaṭutiktakaṣāyā rasāḥ kaphaṃ śamayantīti . atobhojanā- vasānasamayasya kaphakālatvāt tatra kathaṃ śleṣmajanakaṃ dugdhaṃ pātunucitaṃ bhavati . yatauktam . “
dugdhaṃ svādurasaṃ snigdhamo- jasyaṃ dhātuvarddhanam . vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītala- miti ”
ucyate “
vidāhīnyannapānāni yāni bhuṅkte hi mā- navaḥ . tadvidāhopraśāntyarthaṃ bhojanānte payaḥ pivet ”
ataeva brahmapurāṇe “
kuryyāt kṣīrāntamāhāraṃ na dadhyantaṃ kadācaneti lavaṇāmlakaduṣṭāni vidāhīnyapi yāni tu . taddoṣaṃ hartu- māhāraṃ madhureṇa samāpayediti ”
bhojanāvasānasamaye dug- dhādimadhurabhojane vātakaphopaśamanena lavaṇāmlakaṭubhojanaja- nitāṃ pittasya vṛddhiṃ nāśayati pittavṛddhināśanena ca pitta- vṛddhirupakṣīṇā bhavatīti kaphavṛddhiragnimāndyādīnutpādayituṃ na śaknoti ”
. āhnikatattvesmārttāhāravidhirukto yathā viṣṇupu0 . “sa kevalamaghaṃ bhuṅkteyobhuṅktetvatithiṃvinā . aghaṃ sa kevalaṃ bhuṅkteyaḥ pacatyātmakāraṇāt . indriyaprītijananaṃ vṛthāpāka vivarjayet ” tathā “suvāsinīrduḥkhinaśca garbhiṇīvṛddhabālakān bhojayet . saskṛtānnena prathamaṃ, caramaṃ gṛhī . abhuktavatsu caiteṣu bhuñjan bhuṅkte'tiduṣkṛtim . mṛtaśca narakaṃ gatvā śleṣmabhugjāyate naraḥ . asnātvāśī malaṃ muṅkṣe ajaptvā pūyaśoṇitam . ahutvā ca kṛmiṃ bhuṅkte adattvā viṣabhojanam asaṃskṛ- tānnabhuṅmūtraṃ bālādiprathamaṃ śakṛt . bhuñjataśca yathā puṃsaḥ pāpabandhona jāyate . iha cārogyamatulaṃ balavṛddhistathā nṛpa ”! . tathā “praśastaratnapāṇistu bhuñjīta prayatogṛhī . annaṃ praśastaṃ pathyañca prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ . na kutsitā- hṛtaṃ naiva jugupsāvadasaṃskṛtam ” . viṣṇupu0 “mantrābhimantrita śastaṃ na ca paryuṣitaṃ nṛpa! . anyatra phalamāṃsebhyaḥ śuṣka- śākādikāttathā . tadvadvādarikebhyaśca guḍapakvebhyaeva ca . bhuñjītoddhṛtasārāṇi na kadācinnareśvara! . nāśeṣaṃ puruṣo- 'śīyādanyatra jagatīpate! . madhvannadadhisarpirbhyaḥ saktubhyaśca vivekavān . aśnīyāttanmanā bhūtvā pūrbantu madhuraṃ rasam . lavaṇāmlau tathā madhye kaṭutiktādikāṃstataḥ . prāgdravaṃ puruṣo'śnan vai madhye ca kaṭhināśanaḥ . punarante dravāśī tu valārogye na muñcati . anindyaṃ bhakṣayedityaṃ vāgyato- 'nnamakutsayan . pañca grāsān mahāmaunaṃ . prāṇādyāpyaya- nāya tat ” . mantrābhimantritamiti mantrānādeśe gāyatrīti vacanāt gāyatryabhimantritam . gāruḍe “śākaṃ sūpañca bhūyiṣṭhaṃ atyamlañca vivarjayet . nacaikarasasevāyāṃ prasajyeta kadācana ” . chandoga0 pa0 . “munibhirdviraśanamuktaṃ viprāṇāṃ martya- vāsināṃ nityam . ahani ca tathā tamasvinyāṃ sārddhapraha- rayāmāntaḥ ” . ahani aciro ditāstamitasūryyetaradina- mātre . tatrāpyāyurvedīyeviśeṣaḥ . “yāmamadhye na bhoktavyaṃ triyāmantu na laṅghayet ” . yāmamadhye rasastiṣṭhettriyāme tu rasakṣayaḥ ” . tatrāpi pañcamayāmārddhomukhyakālo dakṣavacanāt (taccāhnikaśabde 906 pṛṣṭhe vakṣyate triyāmantvitradviyāma- mityevāyurvedoye pāṭhaḥ . dakṣavacanānurodhāt triyāmamiti pāṭakalpanaṃ bodhyam) . mahāmaunaṃ huṅkārādirahitam . tathācātriḥ “maunavrata mahākaṣṭaṃhuṅkāreṇaiva naśyati . tathāsati mahān doṣastasmāttu niyataścaret . eṣa kramaḥ paurāṇikatvāt sarvvasādhāraṇaḥ . viṣṇuḥ . “na tṛtīyamathāśnīyādāpadyapi kadācana ” . gotāsu . “āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivi- varddhanāḥ . rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvi- kapriyāḥ . kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ . āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ . yātayāmaṃ gatarasaṃ pūtipa- ryyuṣitañca yat . ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam ” manuḥ . “āyuṣyaṃ prāṅmukhobhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ . śriyaḥ pratyaṅmukhobhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hyudaṅmukhaḥ ” . niya- me tvevam aniyame tu nodaṅmukhaḥ . hārītaḥ “no- daṅmukho'śnīyāt ” . niṣkāmasya tu prāṅmukhenaiva yathāha devalaḥ . “prāṅmukho'nnāni bhuñjīta śuciḥpīṭhamadhiṣṭhitaḥ . viśuddhavadanaḥprītobhuñjīta na vidiṅmukhaḥ ” . jīvanmātṛkasya dakṣiṇāmukhatvaniṣedhamāha āpa0 “dakṣiṇāmu- khona bhuñjota evaṃvidhabhojanamanāyuṣyaṃ māturupadiśati ” . cittu “kuhūsnānaṃ nayāśrāddhaṃ tilaistarpaṇameva ca . na jīvatpitṛkaḥ kuryyāddakṣiṇāmukhabhojanam ” ityācāra ratnākaradhṛtājjīvatpitṛkasyāpi niṣedha ityāhuḥ . vyāsaḥ “pañcārdrobhojanaṃ kuryyāt prāṅmukhomaunamāsthitaḥ . hastau pādau tathaivāsyameṣu pañcārdratā matā ” . vyāsaḥ “apye- kapaṅktyāṃ nāśnīyāt saṃvṛtaḥ svajanairapi . kohi jānāti kiṃ kasya pracchannaṃ pātakaṃ mahat . bhasmastambajaladvāra mārgaiḥ paṅktiñca bhedayet ” . jalādinā paṅktibhedākaraṇe tu śaṅkhaḥ . “ekapaṅktyupaviṣṭānāṃ viprāṇāṃ sahabhojane . yadyoko'pi tyajet pātraṃ śeṣamannaṃ vivarjayet . mohāt bhuñjīta yaḥ paṅktyāmucchiṣṭasahabhojanam . prājāpatyaṃ caredvipraḥ kṣatraḥ sāntapanantathā ”! . etatsamānārthamabhidhāyāha gobhilaḥ . “bhuñjāneṣu tu vipreṣu yastu pātraṃ parityajet . bhojane vighnaka- rttāsau brahmahāpi tathocyate ” . āpa0 “divā punarna bhuñjī- tānyatra phalamūlebhyaḥ ” . manuḥ “nātiprage nātisāyaṃ na sāyaṃ prātarāśitaḥ ” atiprage'ciroditasūryye atisāyaṃ sūryyā- stamitasamaye evaṃ prātarāśitaḥ dinabhojanenātitṛptaḥ na sāyaṃ na rātrau bhuñjītetyarthaḥ . āpa0 “yastu bho- janaśālāyāṃ bhīktukāmaupaspṛśet . āsanasthonacānyatra sa vipraḥ paṅktidūṣakaḥ ” baudhā0 “upalipte same sthāne śucau laghvāsanānvite . caturasraṃ trikoṇañca varttulañcārddhacandrakam . karttavyamānupūrvyeṇa brāhmāṇā- diṣu maṇḍalam ” . “akṛtvā maṇḍalaṃ ye tu bhuñjate'- dhamayonayaḥ . teṣāntu yakṣarakṣāṃsi harantyannāni tadbalāt ” . āpa0 . “bhinnakāṃsye tu yoviproyadi bhuṅkte tu kāmataḥ . upavāsena caikena pañcagavyena śuddhyati ” tathā śūdrādibhojanenāpariṣkṛtapātre'pi vṛddhamanuḥ “tāmra pātre na bhuñjīta bhinnakāṃsye malāvile . palāśapadmapatreṣu gṛhī bhuktvaindraṃvaṃ caret ” . navyavarddhamānadhṛtāgnipu0 “arkapatre tathā pṛṣṭhe āyase tāmrabhājane . kare karpa- ṭake caiva bhuktvā cāndrāyaṇañcaret ” . pṛṣṭhe kadalīpatrādi- pṛṣṭhe . paiṭhī0 “tāmrarajatasuvarṇāśmaśaṅkhaśukti- sphaṭikānāṃ bhinnamabhinnamiti na doṣaḥ ” . atra pāṣāṇa- pātraṃ bhojane vihitam . “taijasānāṃ maṇīnāñca sarvvasyā- śmamayasya ca . bhasmanādbhirmṛdā caiva śuddhiruktā manīṣibhiḥ ” iti manunā pāṣāṇapātrasya śuddhividhānācca . pracetāḥ “tāmbūlābhyañjane caiva kāṃsyapātre ca bhojanam . yatiśca brahmacārī ca vidhavā ca vivarjayet ” . atriḥ “āsane pādamāropya yobhuṅkte brāhmaṇaḥ kvacit . mukhena cānnamaśnāti tulyaṃ gomāṃsabhakṣaṇaiḥ ” . mukhena hastottolanaṃ vinā gavādivadityarthaḥ . āśvamedhike “ārdrapādastu bhuñjīta prāṅmukhaścāsane śucau . pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā pādenaikena vā punaḥ ” . baudhā0 “bhojanaṃ havanaṃ dānamupahāraḥ parigrahaḥ . bahirjānu na kāryyāṇi tadvadācamanaṃ smṛtam ” hārītaḥ “mārjanārccābalikarmmabhojanāni daivatīrthena kuryyāt ” . parāśarabhā0 vṛddhamanuḥ “na pibennaca bhuñjīta dvijaḥ savyena pāṇinā . naikahastena ca jalaṃ śūdreṇāva- rjitaṃ pibet ” . mārka0 pu0 “pādaprasāraṇaṃ kṛtvā na ca veṣṭitamastakaḥ ” . manuḥ “pūjayedaśanaṃ nityaṃ cādyāccaivamakutsayan . dṛṣṭvā hṛṣyet prasīdecca praṇameccaiva sarvvadā . annaṃ dṛṣṭvā praṇamyādau prāñjaliḥ prārthayettataḥ . asmākaṃ nityamastvetaditi bhaktyātha vandayet ” . viṣṇu- pu0 “nāgaḥ kūrmmaśca krakaro devadattodhanañjayaḥ . bahiḥsthā vāyavaḥ pañca teṣāṃ bhūmau pradīyate . adattvā bāhya vāyubhyaḥ prāṇādibhyo na homayet ” . iti śiṣṭapaṭhita- vacanānnāgādibhyobalidānamiti prācīnācāraḥ . tatrānnaṃ devebhyodattvaiva bhoktavyaṃ tathā ca gītā “iṣṭān bhogān hi vodevā dāsyante yajñabhāvitāḥ . tairdattānapradāyaibhyo- yobhuṅkte stena eva saḥ ” . yajñaiḥ bhāvitā saṃvarddhitāḥ voyuṣmabhyaṃ bhogānannādīn vṛṣṭyādidvārā dāsyanti ato devairdattān annādīn temyo'dattvā yobhuṅkte sa caura eva . smṛtiḥ “nivedya prāśanāt pūrvvaṃ devapādodakāhutiḥ . hotavyā jaṭhare vahnau svena pāṇitalena tu ” . tena pādo- dakenāpośānaṃ kṛtvā prāṇāhutirnaivedyena kāryyā . svadata- naivedyabhakṣaṇantu paścādupapādayiṣyate . brahmapu0 “āpo- śānañca gṛhṇīyāt sarvvatorthamayañca yat . amṛto- pastaraṇamasi viṣṇorannamayasya ca . atra cāstaraṇārthantu prāśyate hyamṛtaṃ sakṛt . amṛtopastaraṇamasi svāheti ca samuddharet ” . sandhyāpaddhatau likhitavacanaṃ pramāṇaya- nto'sītyetadanantaraṃ svāhākāraṃ kurvvanti . brahmapu0 “hastena laṅghayennānnaṃ nodakena kadācana . dambhādyolaṅgha yembhuñjastenānnaṃ nihataṃ bhavet . hatañcānnamabhakṣyatvaṃ tasya yāti durātmanaḥ . prāṇebhyastvatha pañcabhyaḥ svāhāpraṇavasaṃ- yutāḥ . pañcāhutīstu juhuyāt pralayāgninibheṣu ca . prāṇāhutimudrāmāha śaunakaḥ . “tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairlagnā prāṇāhutirbhavet . madhyamānāmikāṅguṣṭhairapāne juhuyā ttataḥ . kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairvyāne ca juhuyāddhaviḥ . tarja nīntu ahiṣkṛtvā udāne juhuyāttataḥ . samāne sarvvahastena samudāyāhutirbhaṃvet ” . smṛtyarthasāre . “prāṇāhutau ghṛtā- bhāve paścādbhuñjīta no ghṛtam ” . devalaḥ “na bhuñjīta ghṛtaṃ nityaṃ gṛhastho bhojanadvaye . pavitramatha juṣṭañca sarpirāhuraghā- paham ” . kāśī0 “darbhapāṇistu yobhuṅkṣetasya doṣona bādhate . keśakīṭhādisambhūtastato'śnīyāt sadarbhakaḥ . yāvadevānnamaśnīyānna brūyāttadguṇāguṇān . atomaunena- yobhuṅkṣe sa bhuṅkte kevalāmṛtam ” . manuḥ “svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇipuḍvaret ” . uḍvaredvastrādbahiḥ kuryyādi- tyarthaḥ . baudhā0 “ācampa saṃvṛte deśe upaviśyānnaṃ saṃgṛṃhya sarvvāṅgulībhiraśabdamaśnīyāt ” . saṃgṛhya anna- pātraṃ samyakspṛṣṭvetyarthaḥ . kāśī0 “pradadyāmbhuvaḥ pataye bhuvanapataye tathā . bhūtānāṃ pataye svāhetyuktvā bhūmau bali- trayam . āpośānaṃ vidhānena kṛtvāśnīyāt sudhīrdvijaḥ ” . brahmapu0 “tejosīti japastvannaṃ praṇamedamṛtañca yat . āpośānañca gṛhṇīyāt sarvvatīrthamayañca yat . amṛto- pastaraṇamasi viṣṇorannamayasya ca ” . annamayasya viṣṇo- ryadāstaraṇamasītyarthaḥ tataśca tejosīti namaskṛtya bhuñjītetyarthaḥ . bhaviṣyo0 “snātastu varuṇastejī juhva- to'gniḥ śriyaṃ haret . bhuñjānasya yamastvāyustasmānna- vyāharettriṣu ” . maune viśeṣamāha āpa0 . “tatra traividyavṛddhairmunibhiranyairāśramibhirbahuśrutairdantairdantānasandhā- yāntarmukha eva yāvadyāvadarthaṃ bhāṣeta na mantralopobhavatī- tivijñāyate iti ” mantralopomaunabratalopaḥ . brahmapu0 “yastu pāṇitale bhuṅkte yastu huṅkārasaṃyutam . prasṛtā- ṅgulibhiryastu tasya gomāṃsavadbhavet . kareṇa ca pibettoyaṃ yāvanmāṃsaṃ na bhakṣayet . māṃsaliptakare toyaṃ tulyaṃ gomāṃsabhakṣaṇaiḥ ” . atra māṃsaliptakareṇa jalapānaniṣedhāt māṃsaliptakaraṃ pralālyaivāpośanaṃ karttavyam . pratyāpośāne tu hastaprakṣālananiṣedhāt māṃsaliptakaraṃ prakṣālya punarannalipta kareṇa pratyāpośānaṃ karttavyam . ṣaṭ tri0 “piba- to yat patettoyaṃ bhājane musvaniḥsṛtam . abhakṣyaṃ tadbhave- dannaṃ bhuktvā cāndrāyaṇañcaret . vāmapārśvesthite toye yo- bhuṅkte jñānadurbalaḥ . grāse grāse malaṃ bhuktvā pānīyaṃ rudhiraṃ pibet . vidyamāne tu haste tu vrāhmaṇojñānadurbalaḥ . toyaṃ pibati vaktreṇa śvādirjāyeta nātyathā . uddhṛtya vāmahastena yattoyaṃ pivati dvijaḥ . surāpānena tulyaṃ syāt manurāha prajāpatiḥ ” . vāmahastena kevalavāmahastena . ata- eva “pītaśeṣantu yattoyaṃ tatpibenna dvijottamaḥ ” . “pītaśeṣaṃ pibennaiva ” iti brahmapu0 aviśeṣāt sarvvaṃ niṣiddham ” . vrahma0 “tilakalkaṃ jalaṃ kṣīraṃ dadhi kṣaudra ghṛtāni ca . na tyajedarddhajagdhāni saktuṃ śākaṃ kadācana ” . bhārate “pānīyaṃ pāyasaṃ sarpirdadhikṣaudra- ghṛtānyapi . niraśyaṃ śeṣameteṣāṃ na pradeyantu kasyacit ” . etanna tyājyaṃ aśaktau kasyacinna deyamityarthaḥ . niraśyaṃ niḥśeṣamaśanīyamityarthaḥ . tathā “annaṃ praśastaṃ pathyañca prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ ” . iti prāguktaviṣṇupurāṇādyukte- tarabhakṣaṇe doṣamāha manuḥ “ālasyādannadoṣācca mṛtyurvi prān jighāṃsati ” . annadoṣastrividhaḥ dṛṣṭadvārakaḥ adṛṣṭa dvārakaḥ dṛṣṭādṛṣṭadvārakaḥ . dṛṣṭadvārakaāyurvvedoktaḥ . adṛṣṭadvārakaḥ smṛtyuktaḥ . ubhayatroktāstu bālavatsāvivatsā- dugdhādidoṣā dṛṣṭā dṛṣṭadvārakāḥ . ataeva manunaivoktam “svā- dhyāye caiva yuktaḥ syāt nityamātmahiteṣu ca ” yukta udghuktaḥ . hārītaḥ “pṛthak pānaṃ punardānamāmiṣaṃ pāya- sāni ca . dantacchedanamuṣṇañca sapta saktuṣu varjayet ” .
sacāhārastrividhaḥ sātvikarājasatāmasabhedāt yathoktaṃ gītāyām “āhārastvapi sarvasya trividhobhavati priyaḥ . yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu ” ityupakramya “āyuḥ- sattvetyādi ” tacca vākyam ā0 ta0 901 pṛṣṭhe darśitam ” . atra sarvvatra “kṛdabhihitobhāvodravyavat prakāśate ” iti bhā- ṣyokteḥ āhriyate bhujyate karmmaṇi ghañi vā āhāraśabdasya bhakṣyaparatvam ataeva bhāvapra0 “āhāraḥ ṣaḍivadhaścūṣya- mityādi ” 899 pṛṣṭheuktam . sa ca ṣoḍhā “āhāryyaṃṣaḍvidhaṃ bhojya bhakṣyaṃ carvyaṃ tathaiva ca . lehyaṃ cūṣyaṃ tathā peyaṃ tadudāhāraṇāni tu . bhojyamodanapūpādi bhakṣyamodana- maṇḍake . carvyaṃ cipiṭadhānādi rasālādi tu lihyate . cūṣyamāmraphalekṣvādi ṣīyate pānakaṃ payaḥ ” bhāprapra0 ukteḥ . āhriyate ityāhāraḥ . 3 śabdādiviṣayajñāne ca āhā- raśuddhi śabdeśā0 bhā0 vākyam udā0 .
Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary
☞
p. 112, col. 2 .
āhāra , m. (
1 ) some member of a ship's crew, men-
tioned with nāvika and others Av i.200.5; ii.61.9; evidently
= āhāraka , q.v.; perhaps tower , cf. Pali Jāt. iv.159.16
(nāvaṃ) āharitvā gāmato, apparently having towed away
from the village ; cf. also āharaṇa; (2) in Mvy 798 = Tib.
rgyud, usually = tantra; perhaps a mystic technique in
general, or possibly bringing in in a more specific sense,
see s.v. yamaka; (3) district, province : Māy 28; see
Hultzsch, Aśoka, 163 n. 11; (4 ) āhāra, nt. = Skt. āhāra,
m. food : Divy 13.7 °raṃ, n. sg.; same MSV iii.22.10. On
āhāra-kṛtya see s.v. kṛtya (2).
Indian Epigraphical Glossary
☞
p. 12 .
āhāra (IE 8-4; EI 27; CII 1, 3, 4), a district; cf.
āharaṇī. Cf. grām-āhāra (IE 8-4), a group of villages.
(IA 17), cf. s-āhāra in Buddhist literature explained as
sa-janapada. Āhāra = [land for] food; cf. bhoga.