• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āhāra

    See also āhāraḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 128.
    āhāra m. (-raḥ)

    1 Food.

    2 Taking, conveying.

    E. āṅ, hṛ to convey, ghañ aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 103, col. 2.
    ā-hāra (raḥ) 1. m. Food; taking.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 94, col. 2.
    āhāra āhāra, i. e. ā-hṛ + a, m.

    Food, Pañc. 55, 19. — Comp. An-, I. m.

    non-eating, Hit. 24, 12. II. adj. one

    who abstains from eating, Rām. 3, 75, 30.

    Ekāhāra, i. e. eka-āhāra, adj. eating

    only once a day, MBh. 13, 5159. Nis-,

    adj. without food, Rām. 1, 48, 31. Pak-

    ṣa-, adj. taking food only twice a

    month, MBh. 3, 15409. Phala-, adj., f.

    rī, in order to fetch fruits, Sāv. 4,

    23. Śāka-, adj. living upon potherbs,

    Bhartṛ. 2, 79. Su-, adj. easily to be

    procured, Rām. 2, 31, 26. Svecchā-,

    i. e. sva-icchā-, adj. omnivorous.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 137, col. 1.
    Ā-hāra, as, ā, or ī, am, bringing near, procuring;

    going to fetch; (as), m. taking, fetching, bringing

    near; employing; taking food, food (e. g. āhāraṃ

    kṛ, to take food, eat). —Āhāra-viraha, as, m.

    want of food. —Āhāra-sambhava, as, m. the juice

    of the body, chyle, lymph, serum. —Āhārārthin

    (°ra-ar°), ī, inī, i, begging or seeking for food.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 127, col. 2.
    āhāra, m. the taking to one's self (of food), eating; what one takes, i. e. food. [√hṛ + ā.]

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 272, col. 2.
    āhāra a. (rā or rī f.)

    1 Bringing near, procuring, getting; bhārāhāraḥ kāryavaśāt Sk.

    2 Going to fetch; ayaṃ gacchati bhartā me phalāhāro mahāvanaṃ Sāv. 4 23.

    — raḥ

    1 Taking, fetching, or bringing near.

    2 Employing, using.

    3 Taking food.

    4 Food; (āharaṃti rasamasmādityāhāraḥ Sk.); °vṛttimakarot Pt. 1 took his dinner; phalāhāra, °vṛttiḥ means of livelihood; bhaikṣāhāraḥ living on alms; yavāhāra, nirāhāra &c.

    Comp.

    — arthin a. begging or seeking for food.

    — niḥsaraṇamārgaḥ the posterior part, passage of voiding excrements.

    — pākaḥ

    1 cooking.

    2 digestion (of food).

    — virahaḥ want of food, privation, starvation.

    — saṃbhavaḥ the juice of the body, chyle, lymph.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 72.
    āhāra f. ī fetching, procuring, going to fetch (—°); m. taking, seizing, employing; eating, food.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 44, col. 2.
    āhāra ā-hāra, a. (ī) fetching; m. fetching,
    taking, food, sustenance (-°, a. f.ā): -ṃkṛ,
    take food; -dāna, n. giving of food; -nirgama-
    -sthāna, n. anus; -niḥsaraṇa-mārga, m. id.;
    -parityāga, m. rejection of food; -bhūmi, f.
    feeding-ground.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 162, col. 2.
    ā-hāra a &c. See ā-√ hṛ.
    ☞ p. 162, col. 3.
    ā-hāra b mf(ī)n. ifc. bringing near, procuring
    ☞ p. 162, col. 3.
    being about to fetch, going to fetch, MBh.
    ☞ p. 162, col. 3.
    ā-hāra m. taking
    ☞ p. 163, col. 1.
    fetching, bringing near, KātyŚr.; R.
    ☞ p. 163, col. 1.
    employing, use, KātyŚr.
    ☞ p. 163, col. 1.
    taking food
    ☞ p. 163, col. 1.
    food [e.g. ā-hāraṃ √ 1. kṛ, to take food, eat, MBh. &c.]
    ☞ p. 163, col. 1.
    livelihood, Hit.; Pañcat.; R.; Mn.; Suśr. &c.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 105, col. 1.
    āhāra

    m. (-raḥ)

    1. Food.

    2. Taking, conveying.

    E. āṅ before hṛ to convey, ghaña aff.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 377.
    āhāra a. (rā or rī f.) 1 Bringing near, procuring, getting; bhārāhāraḥ kāryavaśāt Sk. -2 Going to fetch; ayaṃ gacchati bhartā me phalāhāro mahāvanam Mb.3.296.23. -raḥ 1 Taking, fetching, or bringing near; nirgatastu purādvīro bhakṣyāhārapracoditaḥ Rām.7.68.2. -2 Employing, using. -3 Taking food. -4 Food; (āharanti rasamasmādityāhāraḥ Sk.); ˚vṛttimakarot Pt.1 took his dinner; phalāhāra, ˚vṛttiḥ means of livelihood; bhaikṣāhāraḥ living on alms; yavāhāra, nirāhāra &c. -Comp. -arthin a. begging or seeking for food. -tejas Quicksilver. -niḥsaraṇamārgaḥ the posterior part, passage of voiding excrements. -pākaḥ 1 cooking. -2 digestion (of food). -virahaḥ want of food, privation, starvation. -saṃbhavaḥ the juice of the body, chyle, lymph.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 85, col. 2.
    āhāra āhāra a. (hṛ) qui apporte.

    — S. m. vivres, provisions; aliment.

    āhārayāmi c. faire que qqn. apporte: karam le tribut.

    Employer, faire usage: baiam de la force.

    Eprouver: harṣam de la joie.

    āhārasambhava m. (sam-bhū) l'essence des aliments: chyle, sérum, lymphe, etc.

    āhārya a. accessoire, adventice; artificiel.

    — S. m. mise en scène, décors, t. de théâtre.

    āhāryaśobhā f. beauté artificielle.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 129, col. 2.
    ā-hāra- -ī- ag. ifc. qui procure, qui amène, qui veut amener ; m. fait d'amener, etc. ; fait de se nourrir, aliment, repas.

    °nirgama-sthāna- nt. °niḥsaraṇa-mārga- m. voie par où les aliments sont évacués.

    °bhūmi- f. endroit où l'on prend son repas.

    °yojana- nt. préparatifs d'un repas.

    °vṛtti- f. moyens de vivre.

    °śuddhi- f. pureté des mets.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 747.
    āhāra (von har mit ā)

    1) adj.

    a) herbeiholend, verschaffend: darbhāhārāya dātraṃ prayacchati KAUŚ. 61. bhārāhāraḥ kāryavaśāt (d. h. nicht regelmässig dieser Beschäftigung obliegend, sondern nur gelegentlich; im andern Falle soll die Form āhara gebraucht werden) P. 3, 2, 11, Sch. Vgl. dārvāhāra .

    — b) der die Absicht hat herbeizuholen, allaturus: ayaṃ gacchati bhartā me phalāhāro mahāvanam SĀV. 4, 23. phalāhāro 'smi niṣkrāntastvayā saha 5, 68. puṣpāhāro yadṛcchayā . vanaṃ yayau MBH. 1, 3222. fem. ī MBH. 4, 455 : apraiṣīdrājaputrīṃ māṃ surāhārīṃ tavāntikam . Vgl. āhāraka .

    — 2) m. TRIK. 3, 5, 4.

    a) das Herbeinehmen, Herbeiholen H. an. 3, 520. MED. r. 115. KĀTY. ŚR. 25, 11, 7. 14, 34. āhariṣyāmi te nityaṃ mūlāni ca phalāni ca . vanyāni yāni cānyāni svāhārāṇi (leicht herbeizuschaffen) tapasvinām .. R. 2, 31, 26.

    — b) das Beiziehen, Anwenden KĀTY. ŚR. 16, 1, 3.

    — c) das Zusichnehmen von Nahrung; Nahrung (āharanti rasamasmādityāhāraḥ P. 3, 3, 19, Sch.) AK. 2, 9, 56. TRIK. 3, 2, 27. H. 423. an. 3, 250. MED. prāṇināṃ mūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca SUŚR. 1, 4, 13. āhāranidrābhayamaithunaṃ ca sāmānyametatpaśubhirnarāṇām HIT. Pr. 24. āhāraṃ kar Nahrung zu sich nehmen, essen MBH. 1, 8118. 3, 7092. 15, 145. SĀV. 6, 17. N. 11, 27. R. 4, 13, 18. 44, 26. PAÑCAT. 191, 16. HIT. 38, 8. kṛtāhāraka adj. VIKR. 65, 1. āhāraṃ kalpayāmāsa rājñaḥ er liess dem König Speise zubereiten VID. 45. āhāranīhāravidhiḥ das Geschäft des Essens und der Entleerung H. 58. āhāravṛttiḥ PAÑCAT. 77, 12. āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ CHĀND. UP. 7, 26, 2. laghvāhāra wenig Nahrung zu sich nehmend MBH. 3, 13985. niyatāhāra adj. M. 11, 77. R. 3, 39, 40. śvamāṃsaniyatāhāra adj. VIŚV. 9, 19. saṃyatāhāra adj. N. 12, 45. parimitāhāra adj. SĀV. 1, 5. yuktāhāravihāra adj. BHAG. 6, 17. tyaktāhāra R. 5, 21, 21. matsyāhāraviśeṣaiḥ HIT. 26, 16. bhaikṣāhāra adj. M. 11, 257. yavāhāra adj. 198. nirāhāra adj. f. ā keine Nahrung zu sich nehmend MBH. 3, 16143. 14, 2763. R. 1, 48, 31. praviviktāhāratara ŚAT. BR. 14, 6, 11, 4 (= BṚH. ĀR. UP. 4, 2, 3). - M. 5, 105. 6, 3. R. 3, 5, 3. SUŚR. 1, 119, 6. 240, 2. 247, 16. 2, 4, 3. 170, 13. HIT. I, 79. 18, 9. VID. 181. Vgl. anāhāra .

    ☞ vol. 5, p. 1133.
    āhāra

    1)

    b) edhāhāra, udakāhāra, puṣpāhāra Schol. zu VS. PRĀT. 3, 57. 4, 8.

    — Vgl. ekāhāra, pakṣāhāra .

    ☞ vol. 7, p. 1712.
    āhāra

    2)

    c) caturvidha HEM. YOGAŚ. 3, 79. 86. 149.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 196, col. 3.
    āhāra

    — 1) Adj. f. ī am Ende eines Comp.

    — a) herbeiholend , verschaffend.

    — b) herbeizuholen beabsichtigend , allaturus.

    — 2) m.

    — a) das Herbeiholen.

    — b) das Beiziehen , Anwenden.

    — c) das Zusichnehmen von Nahrung ; Nahrung , Speise. °raṃ kar Nahrung zu sich nehmen. Am Ende eines adj. Comp. ā.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 47, col. 2.
    āhāra, f. ī herbeiholend; m. das Herbeiholen,Zusichnehmen, die Nahrung, Speise; (adj. —° f. ā).

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 36, col. 2.
    āhāra m. (r. hṛ s. a) 1) Adj. afferens. SA. 4. 22. 2) vic-

    tus, cibus. SA. 1. 5. 5. 68. N. 12. 62. (cf. gr.

    ).

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 38.
    āhāra;
    aśanaṃ syādāhāraḥ pūpāpūpau ca pūpalikā .. 319 ..
    2.1.1.319
    ☞ p. 39.
    āhāra;
    valbhanamabhyavahāraḥ pratyavasānaṃ ca jemanaṃ jagdhiḥ .
    khādanamaśanaṃ bhakṣaṇamāhāro bhojanaṃ svadanam .. 325 ..
    2.1.1.325

    Vācaspatyam

    ☞ p. 897, col. 1.
    āhāra pu0 ā + hṛ—ghañ . 1 āharaṇe . upasargayogāt
    2 bhojane “nirāhārau yatāhārau tanmanaskau samāhitau”
    devīmā0 āhāravidhiśca suśrute uktaḥ yathā “athāhā-
    ravidhiṃ vatsa! vistareṇākhilaṃ śṛṇu . āptānvita-
    masaṃkīrṇṇaṃ śuci kāryyaṃ mahānasam . tatrāptairguṇasampanna-
    mannaṃ bhakṣyaṃ susaṃskṛtam . śucau deśe susaṃguptaṃ samupasthāpaye-
    dbhiṣak .. viṣadhnairagadaiḥ spṛṣṭaṃ prīkṣitaṃ vyajanodakaiḥ .
    siddhairmantrairhataviṣaṃ siddhamannaṃ nivedayet . vakṣyāmyataḥparaṃ
    kṛtsnamāhārasyopakalpanam . ghṛtaṃ kārṣṇyāyase deyaṃ peyā
    deyā tu rājate . phalāni sarvabhakṣyāṃśca pradadyādvaidaleṣu
    ca . pariśuṣkapradigdhāni sauvarṇeṣu prakalpayet . pradravāṇi
    rasāṃścaiva rājateṣūpahārayet . kaṭvarāṇi khaḍāṃścaiva sarvvān
    śaileṣu dāpayet . dadyāttāmramaye pātre suśītaṃ suśṛtaṃ
    payaḥ . pānīyaṃ pānakaṃ madyaṃ mṛṇmayeṣu pradāpayet .
    kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu ca . dadyādvaidūryya pātreṣu
    rāvakhāṇḍakaśarkarāḥ . purastādvimale pātre suvistīrṇṇe
    manorame . sūdaḥ sūpaudanaṃ dadyāt pralehāṃśca susaṃskṛtān .
    phalāni sarvvabhakṣyāṃśca pariśuṣkāṇi yāni ca . tāni
    dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet . pradravāṇi rasāṃścaiva
    pānīyaṃ pānakaṃ payaḥ . khaḍān yūṣāṃñca peyāṃśca savye pārśve
    pradāpayet . sarvvān guḍavikārāṃśca rāvakhāṇḍakaśarkarāḥ .
    purastāt sthāpayetprājño dvayorapi ca madhyataḥ . evaṃ
    vijñāya matimān bhojanasyopakalpanām . bhoktāraṃ vijane
    ramye niḥsambādhe śubhe śucau . sugandhipuṣparacite same
    deśe'tha bhojayet . viśiṣṭamiṣṭasaṃskāraiḥ pathyairiṣṭairasā-
    dibhiḥ . manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ pratyagramaśanaṃ hitam .
    pūrvvaṃ madhuramaśnīyānmadhye'mlalavaṇau rasau . paścāccheṣān
    rasān vaidyo bhojaneṣvavacārayet . ādau phalāni bhuñjīta
    dāḍimādīni buddhimān . tataḥ peyāṃstato bhojyān bhakṣyāṃ
    ścitrāṃstataḥ param . dhanampūrvvaṃ samaśnīyāt kecidāhu-
    rvviparyyayam . ādāvanteca madhye ca bhojanasya tu śasyate .
    niratyayaṃ doṣaharaṃ phaleṣvāmalakaṃ nṛṇām . mṛṇālavisa-
    śālūkakandekṣuprabhṛtīni ca . pūrvvaṃ yojyāni bhiṣajā natu
    bhukte kathañcana . sukhamuccaiḥ samāsīnaḥ samadeho'nnatatparaḥ .
    kāle sātmyaṃ laghu snigdhaṃ kṣipramuṣṇaṃ dravottaram . bubhukṣito-
    'nnamaśnīyānmātrāvadviditāgamaḥ . kāle bhuktaṃ prīṇayati
    sātmyamannaṃ na bādhate . laghu śīghraṃ vrajetpākaṃ snigdhoḍhyaṃ
    balavahnidam . kṣipraṃ bhuktaṃ samaṃ pākaṃ yātyadoṣaṃ dravottaram .
    sukhaṃ jīryyati mātrāvaddhātusāmyaṃ karoti ca . atīvā
    yatayāmāstu kṣapā yeṣvṛtuṣu smṛtāḥ . teṣu tatpratyanīkādyaṃ
    bhuñjīta prātareva tu . yeṣu cāpi maveyuśca divasā bhṛśa-
    māyatāḥ . teṣu tatkālavihitamaparāhṇe praśasyate . rajanyo
    divasāścaiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ . kṛtvā samamaho-
    rātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanam . nāprāptātītakālaṃ vā
    hīnādhikamathāpi vā . aprāptakāle bhuñjānaḥ śarīre hyala-
    ghau naraḥ . tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇaṃ vā niyacchati .
    atītakāle bhuñjāno vāyunopahate'nale . kṛcchrādvipacyate
    bhuktaṃ dvitīyañca na kāṅkṣati . hīnamātramasantīṣaṃ karoti
    ca balakṣayam . ālasyagauravāṭopasādāṃśca kurute'-
    dhikam . tasmātsusaṃskṛtaṃ yuktyā doṣairetairvivarjitam .
    yathoktaguṇasampannamupaseveta bhojanam . vibhajya kāladoṣā-
    dīn kālayorubhayorapi . acokṣaṃ (aparitram) duṣṭa-
    mucchiṣṭaṃ pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat . dviṣṭaṃ vyuṣitamasvādu
    pūti cānnaṃ vivarjayet . cirasiddhaṃ sthiraṃ śītamanna-
    muṣṇīkṛtaṃ punaḥ . aśāntamupadagdhañca tathā svādu na
    lakṣyate . yadyat svādutaraṃ tatra vidadhyāduttarottaram .
    prakṣālayedadbhirāsyaṃ bhuñjānasya muhurmmahuḥ . viśuddhe rasane
    tasmai rocate'nnamapūrbavat . svādunā tasya rasanaṃ prathamenāpi
    tarpitam . na tathā svādayedanyattasmātprakṣālyamantarā .
    saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ harṣaṇaṃ sukham . svādu
    sañjanayatyannama svādu ca viparyyayam . bhuktvā ca yatprārthayate
    bhūyastat svādu bhojanam . aśitaścodakaṃ yuktyā bhuñjāna-
    ścāntarā pivet . dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharecchanaiḥ .
    kuryyādanāhṛtaṃ taddhi mukhasyāniṣṭagandhatām . jīrṇe'nne
    varddhate vāyurvidagdhe pittameva tu . bhuktamātre kaphaścāpi
    tasmādbhukte haretkapham . dhūmenāpohya hṛdyairvā kaṣāyaka-
    ṭutiktakaiḥ . pūgakakkolakarpūralavaṅgasumanaḥphalaiḥ . kaṭuti-
    ktakaṣāyairvā mukhavaiśadyakārakaiḥ . tāmbūlapatrasahitaiḥ suga-
    ndhairvā vicakṣaṇaḥ . bhuktvā rājavadāsīta yāvadannaklamo gataḥ .
    tataḥ padaśataṃ gatvā vāmapārśve tu saṃviśet . śabdarūpa-
    rasaspaśāṃn gandhāṃśca manasaḥ priyān . bhuktavānupase-
    veta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati . śabdarūparasasparśagandhāścāpi
    jugupsitāḥ . aśucyannaṃ tathābhuktamatihāsyañca vāmayet .
    śayanaṃ cāsanaṃ vāpi necchedvāpi dravottaram . nāgnyātapau
    na plavanaṃ na yānaṃ nāpi vāhanam . nacaikarasasevāyāṃ pra-
    sajyeta kadācana . śākāvarānnabhūyiṣṭhamamlañca na samācaret .
    ekaikaśaḥ samastān vā nāpyaśnoyādrasān sadā . prāg-
    bhukte tvavivikte'gnau dvirannaṃ na samācaret . pūrvvabhukte
    vidagdhe'nne bhuñjāno hanti pāvakam . mātrāguruṃ pariha-
    redāhāraṃ dravyataśca yaḥ . piṣṭānnaṃ naiva bhuñjīta mātrayā vā
    bubhakṣitaḥ . dviguṇañca pibettoyaṃ sukhaṃ samyak prajīryyati .
    peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ guru vidyādyathottaram . gurūṇāma-
    rddhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate . dravottaro dravaścāpi na
    mātrāgururiṣyate . dravāḍhyamapi śuṣkantu samyagevopapa-
    cyate . viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati .
    piṇḍīkṛtamasaṃklinnaṃ vidāhamupagacchati . srotasyannavahe
    pittaṃ pakto vā yasya tiṣṭhati . vidāhi bhuktamanyadvā tasyā-
    pyannaṃ vidahyate . śuṣkaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpadamā-
    vahet . āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ .
    ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ . atyambupānā-
    dviṣamāśanādvā sandhāraṇatsvapnaviparyyayācca . kāle'pi sātmyaṃ
    laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya . īrṣyābhaya-
    krodhaparikṣatena lubdhena rugdainyanipīḍitena . pradveṣayuktena
    ca sevyamānamannaṃ na samyak pariṇāmameti . mādhuryyamannaṃ
    gatamāmasaṃjñaṃ vidagdhasaṃjñaṃ gatamabhlabhāvam . kiñcidvipakvaṃ
    bhṛśatodaśūlaṃ biṣṭabdhamābaddhaviruddhavātam . udgāraśuddhāvapi
    bhaktakāṅkṣā na jāyate hṛdgurutā ca yasya . rasāvaśeṣeṇa tu
    saprasekaṃ caturthametat pravadantyajīrṇam . mūrcchāpralāpo vamathuḥ
    prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ . upadravā bhavantyete maraṇaṃ cāpyajī-
    rṇataḥ . tatrāme laṅghanaṃ kāryyaṃ vidgadhe vamanaṃ hitam .
    viṣṭabdhe svedanaṃ pathyaṃ rasaśeṣe śayīta ca . vāmayedāśu taṃ
    tasmāduṣṇena lavaṇāmbunā . kāryyaṃ cānaśanaṃ tāvadyāvanna
    prakṛtiṃ bhajet . laghukāyamataścainaṃ laṅghanaiḥ samupācaret .
    yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā . hitāhi-
    topasaṃyuktamannaṃ samaśanaṃ smṛtam . bahu stokamakāle vā
    vijñeyaṃ viṣamāśanam . ajīrṇe bhujyate yattu tadadhyaśana
    mucyate . trayametannihantyāśu bahūn vyādhīn karoti ca .
    annaṃ vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāmbunā vai paripākameti .
    taddhyasya śaityena nihanti pittamākledibhāvācca nayatyadhastāt .
    vidahyate yasya tu bhuktamātre dahyeta hṛtkaṇṭhagalañca yasya .
    drākṣābhayāṃ mākṣikasamprayuktāṃ līḍhvābhayāṃ vā sa sukhaṃlabheta .
    bhavedajīrṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantorbalino'nna-
    kāle . prātaḥsa śuṇṭhīmabhayāmaśaṅko bhuñjīta samprāśya hitāṃ
    hitārthī . svalpaṃ yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na tejaḥpatha-
    māvṛṇoti . bhavatyajīrṇe'pi tadā bubhukṣā sā mandabuddhiṃ
    viṣavannihanti” . “pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pāñca-
    bhautikaḥ . vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇān svānabhivarddha-
    yet . avidagdhaḥ kaphaṃ, pittaṃ vidagdhaḥ pabanaṃ punaḥ .
    samyagvipakvo niḥsāra āhāraḥ parivṛṃhayet . viṇmūtra-
    māhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ . sa tu vyānena vi-
    kṣiptaḥ sarvvāndhātūn pratarpayet . kaphaḥ pittaṃ malaḥ śeṣaḥ
    svedaḥ syānnakharoma ca . netraviṭtvakṣu ca sneho dhātūnāṃ
    kramaśomalāḥ . divāvibuddhe hṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat
    annamaklinnadhātutvādajīrṇe pihitaṃ niśi . hṛdi sanmī-
    lite rātrau prasuptasya viśeṣataḥ . klinnavisradhātutvādajī-
    rṇe na hita divā” bhāva0 pra0 bhojanakāladeśapātrādi-
    bhedaṃdarśanapūrvametadvyākhyā prasaṅgāt kṛtā yathā . “āhāraṃ
    pacati śikhī doṣānāhāraḥ pavati . doṣakṣaye dhātūnpa-
    cati pacati ca dhātukṣaye prāṇān . āhāraḥ prāṇināṃ sadyoba-
    lakṛddehadhāraṇaḥ . smṛtyāyuḥśaktivarṇṇaujaḥsatvaśobhāvibarddhanaḥ .
    yathoktaguṇasampannamupaseveta bhojanam . vicārya deśakālā-
    dīnkālayorubhayorapi” . ubhayoḥkālayoḥ prātaḥ sāyaṃ ca .
    tathā ca “sāyaṃprātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ śrutibodhitam” nāntarā
    bhojanaṃ kuryyādagnihotrasamovidhiḥ” . prātaḥ prathamayāmādu-
    pari dvitīyayāmādarvvāk tathā ca “yāmamadhye na bhoktavyaṃ
    yāmayugmaṃ na laṅghayet . yāmamadhye rasotpattiryāmayugmādva-
    lakṣayaḥ” anyacca “kṣutsaṃbhavati pakveṣu rasadoṣamaleṣu ca . kāle
    vā yadi vā'kāle so'nnakālaudāhṛtaḥ” . rasādau pāka-
    jñānamāha “udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ .
    laghutākṣutpipāsā ca yadā kālaḥ sa bhojane” . sthānamāha
    “āhārantu naraḥ kuryyānnirhārasapi sarvvadā . nirjane
    lakṣmyupetaḥ syātprakāśe hīyate śriyā . nirhāro malamū-
    trotsargaḥ . anyacca “āhāranirhāravihārayogāḥ sadaiva
    sadbhirvijane vidheyāḥ” iti . bhājanamāha “doṣahṛddhṛṣṭidaṃ
    pathyaṃ haimaṃ bhojanabhājanam . raupyaṃ bhavati cākṣuṣyaṃ pitta-
    hṛtkaphavātakṛt . kāṃsthaṃ buddhipradaṃ rucyaṃ raktapittaprasā-
    danam . paittalaṃ vātakṛdrūkṣamuṣṇaṃ kramikaphapraṇut . āyase
    kāntapātre ca bhojanaṃ siddhikārakam . śothapāṇḍuharaṃ balyaṃ
    kāmalāpahamuttame . śailaje mṛṇmaye pātre bhojana śrīni
    vāraṇam . dārūdbhave viśeṣeṇa rucidaṃ śleṣmakāri ca . pātraṃ
    patramayaṃ rucyaṃ dīpanaṃ viṣapāpanut . jalapātraṃ tu prāguktaṃ
    tadabhāve mṛdohitam . pavitraṃ śītalaṃ pātraṃ ghaṭitaṃ
    sphaṭikena yat . kācena racitaṃ tadvattathā vaidūryyasaṃbhavam .
    (prāguktaṃ suśrute sauvarṇṇādyuktaṃ taccāmbuśabde 330
    pṛṣṭhe” darśitam) . “bhojanāgre sadā pathyaṃ lavaṇārdrakabha-
    kṣaṇam . agnisandīpanaṃ rucyaṃ jihvākaṇṭhaviśodhanam”
    lavaṇasya pittajanakaṃtvādārdrakasya kaṭutvena pittalatvāt bubhu-
    kṣitasya vṛddhapittasya kaghaṃ prathamaṃ lavaṇārdrakabhakṣa-
    ṇamucitam ucyate “lavaṇaṃ saindhavaṃ jñeyaṃ candanaṃ raktaca-
    ndanamiti” vacanāllavaṇamatra saindhavaṃ tattridoṣaghnam yata
    āha guṇagnanthe “saindhavaṃ lavaṇaṃ svādu dīpanaṃ pācanaṃ laghu .
    snigadhaṃ rucyaṃ himaṃ vṛṣyaṃ sūkṣmaṃ netryaṃ tridoṣahṛt” ārdrakaṃ
    tu pittavirodhi madhurapākitvāt yata āha tatraiva “ā-
    rdrikā bhedinī gurvvī tīkṣṇoṣṇā dīpanī ca sā . kaṭukā
    madhurā pāke rūkṣā vātakaphāpahā” . anyadapi lavaṇārdrakaṃ
    ca nātrapittavirodhi saṃyogasvabhāvāt saṃyogasvarūpa-
    ñcaitādṛśaṃ bhojanasya pūrvvaṃ lavaṇārdrakabhakṣaṇabodhakavacana-
    meva pramāṇayati . bhojanādau dṛṣṭidoṣavināśāya brahmā-
    dīn smaret . tadyathā “annaṃ brahmā rasoviṣṇurbhoktā devo
    maheśvaraḥ . iti saṃcintya bhuñjānaṃ dṛṣṭidoṣo na bādhate .
    añjanāgarbhasaṃbhūtaṃ kumāraṃ brahmacāriṇam . dṛṣṭidoṣavinā-
    śāya hanūmantaṃ smarāmyaham” “aśrīyāttanmanā bhūtvā pūrvvaṃ tu
    madhuraṃ rasam . madhye'mlalavaṇau paścātkaṭutiktakaṣāyakān .
    phalānyādau samaśnīyaddāḍimādīni buddhimān . vinā
    mocāphalaṃ tadvadvarjanīyā ca karkkaṭī . mṛṇālavisaśālūkaka-
    ndekṣuprabhṛtonyapi pūrvvameva hi bhojyāni na tu bhuktvā kadā
    cana” . mṛṇālaṃ padmanālaṃ, visaṃ visaṣaṇḍaka, śālūkakandaṃ
    prasiddham . “guru piṣṭamayaṃ dravyaṃ taṇḍulān pṛthukānapi . na
    jātu bhuktavān khādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ . ghṛtapūrvvaṃ sama
    śnīyātkaṭhinaṃ prakṛtaumṛdu . ante punardravāśī tu balārogye
    na muñcati” ayamarthaḥ prāk ghṛtapūrvvaṃ kaṭhinaṃ samaśnīyāt
    yathākāśyādivāsinaḥ prathamaṃ savyañjanāṃ ghṛtapūrvāṃ roṭikāṃ
    bhuñjate tato mṛdulasūpādikamodanaṃ bhuñjate ante punardravāśinaḥ
    bhojanānte dadhidugdhatakrādi bhuñjate . “yadyat svādūttaraṃ taddhi
    vidadhyāduttarottaram . bhuktvā yatprārthyate bhūyastaduktaṃ svādu bhoja
    nam” . svādvanyasya guṇamāha . “saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ
    rasanāsukham . svādu sañjanayatyannamasvādu ca viparyayam” .
    atyuṣṇānnaṃ balaṃ hanti śītaṃ śuṣkaṃ ca durjjaram . atiklinnaṃ
    glānikaraṃ yuktiyukta hi bhojanam . atidrutatayāhārī
    guṇān doṣānna vindati . bhojyaṃ śītamahṛdyaṃ ca syādvilambi-
    tamaśnataḥ . trividhaṃ guru tannivārayannāha “mandānalo naro dravyaṃ
    mātrāguru vivarjayet svabhāvataśca guru yattathā saṃskāratoguru .
    mātrāgurustu mudgādirmāṣādiḥ prakṛterguruḥ . saṃskāra-
    guru piṣṭānnaṃ proktamityupalakṣaṇam . āhāraḥ ṣadvidhaḥ
    ścūṣyaṃ peyaṃ lehyaṃ tathaiva ca . bhojyaṃ bhakṣyaṃ tathā carvyaṃ
    guru vidyādyathottaram . cūṣyaṃ ikṣudāḍimādi, peyaṃ
    pānakaśarkarodakādi . lehyaṃ rasālākvathitādi (kaḍī)
    iti loke pasiddham . bhojyaṃ bhaktasūpādi . bhakṣyaṃ laḍḍuka-
    maṇḍakādi (kharaṃ viśadamavyavahāryyaṃbhakṣyamitipāta0 bhā0) .
    carvyaṃ cipiṭacaṇakādi . svabhāvagurusaṃskāraguruṇoḥ svabhāva-
    laghunaśca bhakṣyasya bhojanaparimāṇamāha “gurūṇāmarddhasauhityaṃ
    laghūnāṃ tṛptiriṣyate” ayamarthaḥ māṃsapiṣṭānnādibhirarddhaṃ sauhityaṃ
    karttavya mudgādibhiḥ svābhāvikyā mātrayā tṛptiḥ kartta-
    vyeti . “dravodravottara ścāpi na mātrāgururiṣyate” . dravaḥ peyā-
    dirdravottaraḥ takrādyadhika odanādiḥ mātrātodhiko'pi
    mātrāgururnna mantavyaḥ peyasya sarvatolaghutvāt uktañca suśrute
    “peyalehyādyabhakṣyaṇāṃ guru vidyādyathottaramiti” peyaṃ
    kṣīrādi lehyaṃ rasālādi ādyam odranasūpādi bhakṣyaṃ
    modakādi “dravāḍhyamapi śuṣkaṃ tu samyagevopapacyate . viśuṣ-
    kamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati” . ayamarthaḥ śuṣkamapi
    srotorodhakaramapi dravāḍhyaṃ samyak pākaṃ yāti . kevalasya
    śuṣsyānnasya doṣamāha viśuṣkamannamityādi . apakvaṃ
    tat kiṃ bhavatītyapekṣāyāmāha “piṇḍīkṛtamasaṃklinnaṃ
    vidāhamupagacchati” piṇḍīkṛtam aṣṭhīlāvadbhūtam asaṃ-
    klinnamasampagārdraṃ vidāhamupagacchati vidagdhaṃ bhavatī-
    ttharthaḥ . śuṣkādīnāṃ vaiguṇyamāha “śuṣkaṃ viruddhaṃ
    viṣṭambhi vahnivyāpadamāvahet” śuṣkañcipiṭādi viruddhaṃ
    kṣīramatsyādi, viṣṭambhi caṇakamasūrādi, vahnimāndyaṅku-
    ryyāt . “na bhaktvā na radaiśchitvā, na niśāyāṃ na vā bahūn .
    na jalāntaritānadbhiḥsaktūnadyānna kevalān . punarddānaṃ
    pṛthakpānaṃ sāmiṣampayasā niśi . dantacchedanamuṣṇaṃ ca sapta
    saktuṣu varjayet” viṣamāśanasya lakṣaṇamāha . “bahu stokama-
    kāle vā jñeyaṃ tadviṣamāśanam” bahulālpasya bhakṣitasya doṣa-
    māha “ālasyagauravāṭopaśabdāṃśca kurute'dhikam . hīna-
    mātramasantoṣaṃ karoti ca balakṣayam” adhikamannam .
    akāle bhukterdoṣamāha “aprāptakāle bhuñjāno hyasa-
    marthatanurnnaraḥ tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇañcādhi-
    gacchati” aprāptakāle kālādatiprāk bhuñjānaḥ asamartha-
    śarīro bhavati tathā sati tāṃstān vyādhīn śirovyathā-
    visūcikā'lasakavilambikādīn āpnoti teṣāmādhikye
    maraṇamapi prāpnotītyarthaḥ “kāle'tīte'śnatojantorvāyu-
    nopahate'nale . kṛcchrādvipacyate bhokturna syādbhoktuṃ punaḥ
    spṛhā” . kukṣerbhāgadvayaṃ bhojyaistṛtīye vāri pūrayet . vāyoḥ
    sañcāraṇārthāya caturthamavaśeṣayet” . “rasenānnasya rasanā prathame-
    nopatarpitā . na tathā svādumāpnoti yathā sevyāmbunā-
    ntarā” “atyambupānānna vipacyate'nnamanambupānācca sa eva
    doṣaḥ . tasmānnaro vahnivivarddhanāya muhurmuhurvāri pibedabhūri .
    bhaktasyādau jalaṃ pītaṃ kārśyamandāgnidoṣakṛt . madhye'gni
    doṣanaṃ śreṣṭhamante sthaulyakaphapradam . anyacca “samasthūlakaśā
    bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ” iti vāgbhaṭaḥ” bhuktaṃ bhojanam
    “tṛṣitastu na cāśnīyāt kṣudhito na pibejjalam . tṛṣitastu
    bhavedgulmī kṣudhitastu jalodarī . nanu śiṣṭā bhojanānte dugdha
    pibanti tatkathamucitaṃ yatastridhā vibhaktasya bhojanakālasya
    prathamo bhāgovātasya, dvitīyaḥ pittasya, tṛtīyaḥ kaphasya,
    yata āha “aśrīyāttanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam .
    madhye'mlalavaṇau paścātkaṭutiktakaṣāyakān” asyāyamabhi-
    prāyaḥ bhojane pūrvvaṃ bhukto madhuro raso bubhuṇitasya vāta-
    pittayoḥ śamako bhavati . bhojanamadhye bhukte amlalavaṇe
    pittopaśamanena vahnivṛddhiṃ kurutaḥ . bhojanāntyasamaye bhuktāḥ
    kaṭutiktakaṣāyā rasāḥ kaphaṃ śamayantīti . atobhojanā-
    vasānasamayasya kaphakālatvāt tatra kathaṃ śleṣmajanakaṃ dugdhaṃ
    pātunucitaṃ bhavati . yatauktam . “dugdhaṃ svādurasaṃ snigdhamo-
    jasyaṃ dhātuvarddhanam . vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītala-
    miti” ucyate “vidāhīnyannapānāni yāni bhuṅkte hi mā-
    navaḥ . tadvidāhopraśāntyarthaṃ bhojanānte payaḥ pivet” ataeva
    brahmapurāṇe “kuryyāt kṣīrāntamāhāraṃ na dadhyantaṃ kadācaneti
    lavaṇāmlakaduṣṭāni vidāhīnyapi yāni tu . taddoṣaṃ hartu-
    māhāraṃ madhureṇa samāpayediti” bhojanāvasānasamaye dug-
    dhādimadhurabhojane vātakaphopaśamanena lavaṇāmlakaṭubhojanaja-
    nitāṃ pittasya vṛddhiṃ nāśayati pittavṛddhināśanena ca pitta-
    vṛddhirupakṣīṇā bhavatīti kaphavṛddhiragnimāndyādīnutpādayituṃ
    na śaknoti” .

    āhnikatattvesmārttāhāravidhirukto yathā viṣṇupu0 . “sa
    kevalamaghaṃ bhuṅkteyobhuṅktetvatithiṃvinā . aghaṃ sa kevalaṃ bhuṅkteyaḥ
    pacatyātmakāraṇāt . indriyaprītijananaṃ vṛthāpāka vivarjayet”
    tathā “suvāsinīrduḥkhinaśca garbhiṇīvṛddhabālakān bhojayet .
    saskṛtānnena prathamaṃ, caramaṃ gṛhī . abhuktavatsu caiteṣu bhuñjan
    bhuṅkte'tiduṣkṛtim . mṛtaśca narakaṃ gatvā śleṣmabhugjāyate
    naraḥ . asnātvāśī malaṃ muṅkṣe ajaptvā pūyaśoṇitam .
    ahutvā ca kṛmiṃ bhuṅkte adattvā viṣabhojanam asaṃskṛ-
    tānnabhuṅmūtraṃ bālādiprathamaṃ śakṛt . bhuñjataśca yathā puṃsaḥ
    pāpabandhona jāyate . iha cārogyamatulaṃ balavṛddhistathā
    nṛpa”! . tathā “praśastaratnapāṇistu bhuñjīta prayatogṛhī .
    annaṃ praśastaṃ pathyañca prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ . na kutsitā-
    hṛtaṃ naiva jugupsāvadasaṃskṛtam” . viṣṇupu0 “mantrābhimantrita
    śastaṃ na ca paryuṣitaṃ nṛpa! . anyatra phalamāṃsebhyaḥ śuṣka-
    śākādikāttathā . tadvadvādarikebhyaśca guḍapakvebhyaeva ca .
    bhuñjītoddhṛtasārāṇi na kadācinnareśvara! . nāśeṣaṃ puruṣo-
    'śīyādanyatra jagatīpate! . madhvannadadhisarpirbhyaḥ saktubhyaśca
    vivekavān . aśnīyāttanmanā bhūtvā pūrbantu madhuraṃ rasam .
    lavaṇāmlau tathā madhye kaṭutiktādikāṃstataḥ . prāgdravaṃ
    puruṣo'śnan vai madhye ca kaṭhināśanaḥ . punarante dravāśī
    tu valārogye na muñcati . anindyaṃ bhakṣayedityaṃ vāgyato-
    'nnamakutsayan . pañca grāsān mahāmaunaṃ . prāṇādyāpyaya-
    nāya tat” . mantrābhimantritamiti mantrānādeśe gāyatrīti
    vacanāt gāyatryabhimantritam . gāruḍe “śākaṃ sūpañca bhūyiṣṭhaṃ
    atyamlañca vivarjayet . nacaikarasasevāyāṃ prasajyeta kadācana” .
    chandoga0 pa0 . “munibhirdviraśanamuktaṃ viprāṇāṃ martya-
    vāsināṃ nityam . ahani ca tathā tamasvinyāṃ sārddhapraha-
    rayāmāntaḥ” . ahani aciro ditāstamitasūryyetaradina-
    mātre . tatrāpyāyurvedīyeviśeṣaḥ . “yāmamadhye na bhoktavyaṃ
    triyāmantu na laṅghayet” . yāmamadhye rasastiṣṭhettriyāme
    tu rasakṣayaḥ” . tatrāpi pañcamayāmārddhomukhyakālo dakṣavacanāt
    (taccāhnikaśabde 906 pṛṣṭhe vakṣyate triyāmantvitradviyāma-
    mityevāyurvedoye pāṭhaḥ . dakṣavacanānurodhāt triyāmamiti
    pāṭakalpanaṃ bodhyam) . mahāmaunaṃ huṅkārādirahitam .
    tathācātriḥ “maunavrata mahākaṣṭaṃhuṅkāreṇaiva naśyati . tathāsati
    mahān doṣastasmāttu niyataścaret . eṣa kramaḥ paurāṇikatvāt
    sarvvasādhāraṇaḥ . viṣṇuḥ . “na tṛtīyamathāśnīyādāpadyapi
    kadācana” . gotāsu . “āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivi-
    varddhanāḥ . rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvi-
    kapriyāḥ . kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ . āhārā
    rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ . yātayāmaṃ gatarasaṃ pūtipa-
    ryyuṣitañca yat . ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam”
    manuḥ . “āyuṣyaṃ prāṅmukhobhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ .
    śriyaḥ pratyaṅmukhobhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hyudaṅmukhaḥ” . niya-
    me tvevam aniyame tu nodaṅmukhaḥ . hārītaḥ “no-
    daṅmukho'śnīyāt” . niṣkāmasya tu prāṅmukhenaiva yathāha
    devalaḥ . “prāṅmukho'nnāni bhuñjīta śuciḥpīṭhamadhiṣṭhitaḥ .
    viśuddhavadanaḥprītobhuñjīta na vidiṅmukhaḥ” . jīvanmātṛkasya
    dakṣiṇāmukhatvaniṣedhamāha āpa0 “dakṣiṇāmu-
    khona bhuñjota evaṃvidhabhojanamanāyuṣyaṃ māturupadiśati” .
    cittu “kuhūsnānaṃ nayāśrāddhaṃ tilaistarpaṇameva ca .
    na jīvatpitṛkaḥ kuryyāddakṣiṇāmukhabhojanam” ityācāra
    ratnākaradhṛtājjīvatpitṛkasyāpi niṣedha ityāhuḥ . vyāsaḥ
    “pañcārdrobhojanaṃ kuryyāt prāṅmukhomaunamāsthitaḥ . hastau
    pādau tathaivāsyameṣu pañcārdratā matā” . vyāsaḥ “apye-
    kapaṅktyāṃ nāśnīyāt saṃvṛtaḥ svajanairapi . kohi jānāti
    kiṃ kasya pracchannaṃ pātakaṃ mahat . bhasmastambajaladvāra mārgaiḥ
    paṅktiñca bhedayet” . jalādinā paṅktibhedākaraṇe tu śaṅkhaḥ .
    “ekapaṅktyupaviṣṭānāṃ viprāṇāṃ sahabhojane . yadyoko'pi
    tyajet pātraṃ śeṣamannaṃ vivarjayet . mohāt bhuñjīta yaḥ
    paṅktyāmucchiṣṭasahabhojanam . prājāpatyaṃ caredvipraḥ kṣatraḥ
    sāntapanantathā”! . etatsamānārthamabhidhāyāha gobhilaḥ .
    “bhuñjāneṣu tu vipreṣu yastu pātraṃ parityajet . bhojane vighnaka-
    rttāsau brahmahāpi tathocyate” . āpa0 “divā punarna bhuñjī-
    tānyatra phalamūlebhyaḥ” . manuḥ “nātiprage nātisāyaṃ na sāyaṃ
    prātarāśitaḥ” atiprage'ciroditasūryye atisāyaṃ sūryyā-
    stamitasamaye evaṃ prātarāśitaḥ dinabhojanenātitṛptaḥ na
    sāyaṃ na rātrau bhuñjītetyarthaḥ . āpa0 “yastu bho-
    janaśālāyāṃ bhīktukāmaupaspṛśet . āsanasthonacānyatra
    sa vipraḥ paṅktidūṣakaḥ” baudhā0 “upalipte same sthāne
    śucau laghvāsanānvite . caturasraṃ trikoṇañca
    varttulañcārddhacandrakam . karttavyamānupūrvyeṇa brāhmāṇā-
    diṣu maṇḍalam” . “akṛtvā maṇḍalaṃ ye tu bhuñjate'-
    dhamayonayaḥ . teṣāntu yakṣarakṣāṃsi harantyannāni
    tadbalāt” . āpa0 . “bhinnakāṃsye tu yoviproyadi
    bhuṅkte tu kāmataḥ . upavāsena caikena pañcagavyena śuddhyati”
    tathā śūdrādibhojanenāpariṣkṛtapātre'pi vṛddhamanuḥ “tāmra
    pātre na bhuñjīta bhinnakāṃsye malāvile . palāśapadmapatreṣu
    gṛhī bhuktvaindraṃvaṃ caret” . navyavarddhamānadhṛtāgnipu0
    “arkapatre tathā pṛṣṭhe āyase tāmrabhājane . kare karpa-
    ṭake caiva bhuktvā cāndrāyaṇañcaret” . pṛṣṭhe kadalīpatrādi-
    pṛṣṭhe . paiṭhī0 “tāmrarajatasuvarṇāśmaśaṅkhaśukti-
    sphaṭikānāṃ bhinnamabhinnamiti na doṣaḥ” . atra pāṣāṇa-
    pātraṃ bhojane vihitam . “taijasānāṃ maṇīnāñca sarvvasyā-
    śmamayasya ca . bhasmanādbhirmṛdā caiva śuddhiruktā manīṣibhiḥ”
    iti manunā pāṣāṇapātrasya śuddhividhānācca . pracetāḥ
    “tāmbūlābhyañjane caiva kāṃsyapātre ca bhojanam . yatiśca
    brahmacārī ca vidhavā ca vivarjayet” . atriḥ “āsane
    pādamāropya yobhuṅkte brāhmaṇaḥ kvacit . mukhena cānnamaśnāti
    tulyaṃ gomāṃsabhakṣaṇaiḥ” . mukhena hastottolanaṃ vinā
    gavādivadityarthaḥ . āśvamedhike “ārdrapādastu bhuñjīta
    prāṅmukhaścāsane śucau . pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā pādenaikena
    vā punaḥ” . baudhā0 “bhojanaṃ havanaṃ dānamupahāraḥ
    parigrahaḥ . bahirjānu na kāryyāṇi tadvadācamanaṃ smṛtam”
    hārītaḥ “mārjanārccābalikarmmabhojanāni daivatīrthena
    kuryyāt” . parāśarabhā0 vṛddhamanuḥ “na pibennaca bhuñjīta
    dvijaḥ savyena pāṇinā . naikahastena ca jalaṃ śūdreṇāva-
    rjitaṃ pibet” . mārka0 pu0 “pādaprasāraṇaṃ
    kṛtvā na ca veṣṭitamastakaḥ” . manuḥ “pūjayedaśanaṃ nityaṃ
    cādyāccaivamakutsayan . dṛṣṭvā hṛṣyet prasīdecca praṇameccaiva
    sarvvadā . annaṃ dṛṣṭvā praṇamyādau prāñjaliḥ prārthayettataḥ .
    asmākaṃ nityamastvetaditi bhaktyātha vandayet” . viṣṇu-
    pu0 “nāgaḥ kūrmmaśca krakaro devadattodhanañjayaḥ .
    bahiḥsthā vāyavaḥ pañca teṣāṃ bhūmau pradīyate . adattvā bāhya
    vāyubhyaḥ prāṇādibhyo na homayet” . iti śiṣṭapaṭhita-
    vacanānnāgādibhyobalidānamiti prācīnācāraḥ . tatrānnaṃ
    devebhyodattvaiva bhoktavyaṃ tathā ca gītā “iṣṭān bhogān
    hi vodevā dāsyante yajñabhāvitāḥ . tairdattānapradāyaibhyo-
    yobhuṅkte stena eva saḥ” . yajñaiḥ bhāvitā saṃvarddhitāḥ
    voyuṣmabhyaṃ bhogānannādīn vṛṣṭyādidvārā dāsyanti ato
    devairdattān annādīn temyo'dattvā yobhuṅkte sa caura eva .
    smṛtiḥ “nivedya prāśanāt pūrvvaṃ devapādodakāhutiḥ .
    hotavyā jaṭhare vahnau svena pāṇitalena tu” . tena pādo-
    dakenāpośānaṃ kṛtvā prāṇāhutirnaivedyena kāryyā . svadata-
    naivedyabhakṣaṇantu paścādupapādayiṣyate . brahmapu0 “āpo-
    śānañca gṛhṇīyāt sarvvatorthamayañca yat . amṛto-
    pastaraṇamasi viṣṇorannamayasya ca . atra cāstaraṇārthantu
    prāśyate hyamṛtaṃ sakṛt . amṛtopastaraṇamasi svāheti ca
    samuddharet” . sandhyāpaddhatau likhitavacanaṃ pramāṇaya-
    nto'sītyetadanantaraṃ svāhākāraṃ kurvvanti . brahmapu0
    “hastena laṅghayennānnaṃ nodakena kadācana . dambhādyolaṅgha
    yembhuñjastenānnaṃ nihataṃ bhavet . hatañcānnamabhakṣyatvaṃ tasya
    yāti durātmanaḥ . prāṇebhyastvatha pañcabhyaḥ svāhāpraṇavasaṃ-
    yutāḥ . pañcāhutīstu juhuyāt pralayāgninibheṣu ca .
    prāṇāhutimudrāmāha śaunakaḥ . “tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairlagnā
    prāṇāhutirbhavet . madhyamānāmikāṅguṣṭhairapāne juhuyā
    ttataḥ . kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairvyāne ca juhuyāddhaviḥ . tarja
    nīntu ahiṣkṛtvā udāne juhuyāttataḥ . samāne sarvvahastena
    samudāyāhutirbhaṃvet” . smṛtyarthasāre . “prāṇāhutau ghṛtā-
    bhāve paścādbhuñjīta no ghṛtam” . devalaḥ “na bhuñjīta ghṛtaṃ nityaṃ
    gṛhastho bhojanadvaye . pavitramatha juṣṭañca sarpirāhuraghā-
    paham” . kāśī0 “darbhapāṇistu yobhuṅkṣetasya doṣona
    bādhate . keśakīṭhādisambhūtastato'śnīyāt sadarbhakaḥ .
    yāvadevānnamaśnīyānna brūyāttadguṇāguṇān . atomaunena-
    yobhuṅkṣe sa bhuṅkte kevalāmṛtam” . manuḥ “svādhyāye bhojane
    caiva dakṣiṇaṃ pāṇipuḍvaret” . uḍvaredvastrādbahiḥ kuryyādi-
    tyarthaḥ . baudhā0 “ācampa saṃvṛte deśe upaviśyānnaṃ
    saṃgṛṃhya sarvvāṅgulībhiraśabdamaśnīyāt” . saṃgṛhya anna-
    pātraṃ samyakspṛṣṭvetyarthaḥ . kāśī0 “pradadyāmbhuvaḥ pataye
    bhuvanapataye tathā . bhūtānāṃ pataye svāhetyuktvā bhūmau bali-
    trayam . āpośānaṃ vidhānena kṛtvāśnīyāt sudhīrdvijaḥ” .
    brahmapu0 “tejosīti japastvannaṃ praṇamedamṛtañca yat .
    āpośānañca gṛhṇīyāt sarvvatīrthamayañca yat . amṛto-
    pastaraṇamasi viṣṇorannamayasya ca” . annamayasya viṣṇo-
    ryadāstaraṇamasītyarthaḥ tataśca tejosīti namaskṛtya
    bhuñjītetyarthaḥ . bhaviṣyo0 “snātastu varuṇastejī juhva-
    to'gniḥ śriyaṃ haret . bhuñjānasya yamastvāyustasmānna-
    vyāharettriṣu” . maune viśeṣamāha āpa0 . “tatra
    traividyavṛddhairmunibhiranyairāśramibhirbahuśrutairdantairdantānasandhā-
    yāntarmukha eva yāvadyāvadarthaṃ bhāṣeta na mantralopobhavatī-
    tivijñāyate iti” mantralopomaunabratalopaḥ . brahmapu0
    “yastu pāṇitale bhuṅkte yastu huṅkārasaṃyutam . prasṛtā-
    ṅgulibhiryastu tasya gomāṃsavadbhavet . kareṇa ca pibettoyaṃ
    yāvanmāṃsaṃ na bhakṣayet . māṃsaliptakare toyaṃ tulyaṃ
    gomāṃsabhakṣaṇaiḥ” . atra māṃsaliptakareṇa jalapānaniṣedhāt
    māṃsaliptakaraṃ pralālyaivāpośanaṃ karttavyam . pratyāpośāne tu
    hastaprakṣālananiṣedhāt māṃsaliptakaraṃ prakṣālya punarannalipta
    kareṇa pratyāpośānaṃ karttavyam . ṣaṭ tri0 “piba-
    to yat patettoyaṃ bhājane musvaniḥsṛtam . abhakṣyaṃ tadbhave-
    dannaṃ bhuktvā cāndrāyaṇañcaret . vāmapārśvesthite toye yo-
    bhuṅkte jñānadurbalaḥ . grāse grāse malaṃ bhuktvā pānīyaṃ rudhiraṃ
    pibet . vidyamāne tu haste tu vrāhmaṇojñānadurbalaḥ .
    toyaṃ pibati vaktreṇa śvādirjāyeta nātyathā . uddhṛtya
    vāmahastena yattoyaṃ pivati dvijaḥ . surāpānena tulyaṃ syāt
    manurāha prajāpatiḥ” . vāmahastena kevalavāmahastena . ata-
    eva “pītaśeṣantu yattoyaṃ tatpibenna dvijottamaḥ” .
    “pītaśeṣaṃ pibennaiva” iti brahmapu0 aviśeṣāt sarvvaṃ
    niṣiddham” . vrahma0 “tilakalkaṃ jalaṃ kṣīraṃ dadhi
    kṣaudra ghṛtāni ca . na tyajedarddhajagdhāni saktuṃ śākaṃ
    kadācana” . bhārate “pānīyaṃ pāyasaṃ sarpirdadhikṣaudra-
    ghṛtānyapi . niraśyaṃ śeṣameteṣāṃ na pradeyantu kasyacit” .
    etanna tyājyaṃ aśaktau kasyacinna deyamityarthaḥ . niraśyaṃ
    niḥśeṣamaśanīyamityarthaḥ . tathā “annaṃ praśastaṃ pathyañca
    prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ” . iti prāguktaviṣṇupurāṇādyukte-
    tarabhakṣaṇe doṣamāha manuḥ “ālasyādannadoṣācca mṛtyurvi
    prān jighāṃsati” . annadoṣastrividhaḥ dṛṣṭadvārakaḥ adṛṣṭa
    dvārakaḥ dṛṣṭādṛṣṭadvārakaḥ . dṛṣṭadvārakaāyurvvedoktaḥ .
    adṛṣṭadvārakaḥ smṛtyuktaḥ . ubhayatroktāstu bālavatsāvivatsā-
    dugdhādidoṣā dṛṣṭā dṛṣṭadvārakāḥ . ataeva manunaivoktam “svā-
    dhyāye caiva yuktaḥ syāt nityamātmahiteṣu ca” yukta
    udghuktaḥ . hārītaḥ “pṛthak pānaṃ punardānamāmiṣaṃ pāya-
    sāni ca . dantacchedanamuṣṇañca sapta saktuṣu varjayet” .

    sacāhārastrividhaḥ sātvikarājasatāmasabhedāt yathoktaṃ
    gītāyām “āhārastvapi sarvasya trividhobhavati priyaḥ .
    yajñastapastathā dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu” ityupakramya “āyuḥ-
    sattvetyādi” tacca vākyam ā0 ta0 901 pṛṣṭhe darśitam” .
    atra sarvvatra “kṛdabhihitobhāvodravyavat prakāśate” iti bhā-
    ṣyokteḥ āhriyate bhujyate karmmaṇi ghañi vā āhāraśabdasya
    bhakṣyaparatvam ataeva bhāvapra0 “āhāraḥ ṣaḍivadhaścūṣya-
    mityādi” 899 pṛṣṭheuktam . sa ca ṣoḍhā “āhāryyaṃṣaḍvidhaṃ
    bhojya bhakṣyaṃ carvyaṃ tathaiva ca . lehyaṃ cūṣyaṃ tathā peyaṃ
    tadudāhāraṇāni tu . bhojyamodanapūpādi bhakṣyamodana-
    maṇḍake . carvyaṃ cipiṭadhānādi rasālādi tu lihyate .
    cūṣyamāmraphalekṣvādi ṣīyate pānakaṃ payaḥ” bhāprapra0 ukteḥ .
    āhriyate ityāhāraḥ . 3 śabdādiviṣayajñāne ca āhā-
    raśuddhi śabdeśā0 bhā0 vākyam udā0 .

    Edgerton Buddhist Hybrid Sanskrit Dictionary

    ☞ p. 112, col. 2.
    āhāra , m. (1) some member of a ship's crew, men-

    tioned with nāvika and others Av i.200.5; ii.61.9; evidently

    = āhāraka, q.v.; perhaps tower, cf. Pali Jāt. iv.159.16

    (nāvaṃ) āharitvā gāmato, apparently having towed away

    from the village; cf. also āharaṇa; (2) in Mvy 798 = Tib.

    rgyud, usually = tantra; perhaps a mystic technique in

    general, or possibly bringing in in a more specific sense,

    see s.v. yamaka; (3) district, province: Māy 28; see

    Hultzsch, Aśoka, 163 n. 11; (4) āhāra, nt. = Skt. āhāra,

    m. food: Divy 13.7 °raṃ, n. sg.; same MSV iii.22.10. On

    āhāra-kṛtya see s.v. kṛtya (2).

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 12.
    āhāra (IE 8-4; EI 27; CII 1, 3, 4), a district; cf. āharaṇī.

    Cf. grām-āhāra (IE 8-4), a group of villages.

    (IA 17), cf. s-āhāra in Buddhist literature explained as

    sa-janapada. Āhāra = [land for] food; cf. bhoga.