ādyudātta
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 39, col. 2.
ādyudātta ādi_udātta, a. having the acute on
the first syllable: -tva, n. accentuation on that
syllable.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 137, col. 1.
ādy-udātta mfn. having the Udātta accent on the first syllable,
Pāṇ. iii, 1, 3
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 73, col. 1.
ādyudātta ādyudātta a. (udātta) qui a l'udātta sur la 1re syllabe,
tg.
Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit
☞
vol. 1,
p. 84.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 636.
ādyudātta (
ā° + u°) adj.
den Accent auf der ersten Silbe habend P. 3, 1, 3. Davon nom. abstr.
°ttatva KĀŚ. zu 1, 1, 21. 63.
☞
vol. 5,
p. 1102.
ādyudātta lies
Acut st.
Accent und füge
ṚV. PRĀT. 1, 21.
VS. PRĀT. 3, 102 hinzu.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 171, col. 3.
ādyudātta Adj.
den Acut auf der ersten Silbe habend. Davon
Nom.abstr. °tva n.
Vācaspatyam
☞
p. 706, col. 1.
ādyudātta tri0 ādiḥ udātto yasya . yasya ādirudāttaḥ
tādṛśe pratyayādau . sa ca pāṇinyādibhirdarśitaḥ “pratyayaḥ”
ityacikāre “ādyudattaḥ” pā0 asati apavāde sarvo'pi
pratyaya ādyudāttaḥ . karttamatra teti udāttaḥ . “svapādi-
hiṃsānāmacyaniṭi” pā0 adādyantargaṇasvapāderhinasteśca a-
niṭi ajādau lasārvadhātuke pare ādirudāttovā . svapanti
ityatra svetyasya vā udāttatā . “abhyastānāmādiḥ” pā0
sūrvvoktaviṣaye abhyastasaṃjñakānāmādirudāttaḥ . daghati, ityādau
detyasyodāttatā “anudātte ca” pā0 avidyamānodātte la
sarvadhātuke pare abhyastānāmādirudāttaḥ . dadhāsi anajā-
dāvapi detyasyodāttatā “ādirṇamulyanyatarasyām” pā0
abhyastānāmādirṇamuli pare udātto vā . lolūyaṃ lolūyam
pakṣe litsvaraḥ . “acaḥ karttṛyaki” pā0 karmmakarttari yaki
pare upadeśe'jantānāmādirudātto vā . lūyate kedāraḥ
svayameva . “sarvasya supi” pā0 supi pare sarvaśabdasya ādi-
rudāttaḥ sarve atra setyasyodattatā . “ñnityādinityam” pā0
ñidantasya nidantasyādirudāttaḥ . vyañoñittvāt tadantasyādi-
rudāttaḥ “pathimathoḥ savanāmasthāne” pā0 anyorādirudāttaḥ
survanāmasthāne pare . panthāḥ petyudāttaḥ . “kṣayonivāse” pā0
nivāsārthe kṣayasyādirudāttaḥ . “jayaḥ karaṇam” pā0
karaṇavācī jayaśabda ādyudāttaḥ . “vṛṣādīnāñca” pā0
eṣāmādirudāttaḥ! vṛṣa jana jvara graha haya gaya naya tāya
taya caya ama veda sūda aṃśa guhya (śamaraṇau saṃjñāyām)
(saṃmatau bhāvakarmmaṇoḥ) . mantra śānti kāma yāma tārā dhārā
kārā vaha kalpa pāda . “ākṛtigaṇatvāt avihitalakṣa-
ṇamādyudāttatvaṃ vṛṣādiṣu jñeyam” si0 kau0 . “saṃjñāyā-
mupamānam” pā0 cañceva cañcā . “niṣṭhā ca hyajanāt” pā0
niṣṭhāntasya dvyacaḥ saṃjñāyāmādirudāttaḥ natvākārānta .
dattaḥ . ākārastu snātaḥ . “śuṣkadhṛṣṭau” pā0
etāvādyudāttau asaṃjñāyām “āśitaḥ karttā” pā0
karttṛvācī āśitaśabda ādyudāttaḥ “rikte vibhāṣā”
pā0 riktasyādirudāttaḥ asaṃjñāyām . “juṣṭā-
rpite ca chandasi” pā0 etau ādyudāttau asaṃjñāyām
“yuṣmadasmadorṅasi” pā0 anayoḥ ṅasi pare ādirudāttaḥ .
“ṅayi ca” pā0 anayorṅayi pare ādirudāttaḥ . “yato'-
nāvaḥ” pā0 yatpratyayāntasya dvyaca ādirudāttaḥ nāvaṃ vinā .
gavyam kāmyā . “īḍavandavṛhasaduhāṃ ṇyataḥ” pā0 ṇyada
ntānāmeṣāmādirudāttaḥ . “vibhāṣā beṇvindhānayoḥ” pā0
etayorādirudāttaḥ . “tyāgarāgahāsakuhaśvaṭhakrathānām” pā0
eṣām ādirudāttaḥ . phiṭsūtre śāntanavācāryyairanye'pi
ādyudāttā uktā yathā “dakṣiṇasya sādhau” phi0
syāṅgārthakadakṣiṇaśabdasyādirudāttovā dakṣiṇobāhuḥ “cha-
ndasi ca” phi0 “śuklagaurayorādiḥ” phi0 “anayorādi-
rudāttaḥ “aṅguṣṭhodakavakavaśānāṃ chandasyantaḥ” phi0 loke tu
ādirudāttaḥ . “athādiḥ prāk śakaṭeḥ” phi0 2 pāde 1 sū0 .
adhikāro'yam śakaṭiśakaṣṭyoriti yāvat . “hrasvāntasya
strīviṣayasya 2” . ādirudāttaḥ syāt . valiḥtanuḥ . “nab-
viṣayasyānisantasya” 3 . vanaṃ vayaḥ . isantasya tu sarpiḥ . nap
napuṃsakam . “tṛṇadhānyānāṃ ca dvyaṣām” 4 . dyacāmityarthaḥ .
kuśāḥ, kāśāḥ, māṣāḥ, tilā, bahvacāntu godhūmāḥ . “nraḥ
saṃkhyāyāḥ” 5 . pañca, catasraḥ . “svāṅgaśiṭāsadantā-
nām” 6 . śiṭ sarvvanāma, “karṇṇābhyāṃ cucūkādadhi” “o-
ṣṭhāviva madhu” “viśvo vihāyāḥ” . “prāṇināṃ kupūrvam” 7 .
kavarggāt pūrvva ādirudāttaḥ . kākaḥ, vṛkaḥ, “śukeṣu
me” . prāṇināṃ kim, “kṣīrasarpirmadhūdakam” . “khayyu-
varṇṇaṃ kṛtrimākhyā cet” 8 . khayi pare uvarṇṇamudāttaṃ syāt,
kandūkaḥ, “unarvvanantānām” 9 . una . “varuṇaṃ vo'ri-
śādasam” . ṛ . “svasārantvākṛṇavai” . van . “pīvānaṃ
meṣam” . “varṇṇānāntaṇatinitāntānām” 10 . ādiru-
dāttaḥ, etaḥ hariṇaḥ, śitiḥ, pṛśniḥ, harit .
“hrasvāntasya hrasvamanṛ tācchīlye” 11 . ṛdvarjaṃ hrasvā-
ntasyādibhūtaṃ hrasvamudāttaṃ syāt . muniḥ . “akṣasyāde-
vanasya” 12 . ādirudāttaḥ, “tasya nākṣaḥ” devane tu
“akṣairmmā dīvya” . “arddhasyāsamadyotane” 13 . arddho grāma-
sya, same'ṃśake tu arddhaṃ pippalyāḥ . “pītadrvarthānām”
14 . ādirudāttaḥ, pītadruḥ, saralaḥ . “grāmā-
dīnāñca” 15 . grāmaḥ, somaḥ, yāmaḥ . “lubantasyo-
pameyanāmadheyasya” 16 . cañceva cañcā, sphigantasyeti pā-
ṭhāntaram . sphigiti lupaḥ prācāṃ saṃjñā . “na vṛkṣaparvata-
viśeṣavyāghrasiṃhamahiṣāṇām” 17 . eṣāmupameyanāmnā-
mādirudātto na . tāla iva tālaḥ, meruriva meruḥ,
vyāghraḥ, siṃhaḥ, mahiṣaḥ . “rājaviśeṣasya yamanvā cet”
18 . yamanvā vṛddhaḥ, āṅga udāharaṇam . aṅgāḥ pratyu-
dāharaṇam . “strīviṣayavarṇṇākṣupūrvvāṇām” 20 .
eṣāntrayāṇāmādyudāttaḥ, strīviṣayaḥ, mallikā, varṇaḥ,
śyenī, hariṇī, akṣuśabdāt pūrvo'styeṣānte akṣu-
pūrvāḥ, tarakṣuḥ . “śakunīnāñca laghupūrvam” 21 . pūvaṃ
laghu udāttaṃ syāt, kukkuṭaḥ, tittiriḥ, . “narttuprāṇyā-
khyāyām” 22 . yathālakṣaṇaṃ prāptamudāttatvanna, vasantaḥ,
kṛkalāsaḥ . “dhānyānāñca vṛddhakṣāntānām” 23 . ādiru-
dāttaḥ, kāntānām, śyāmākāḥ, ṣāntānām, rāja-
māṣāḥ . “janapadaśabdānāmapāntānām” 24 . kekayaḥ,
“hayādīnāmasaṃyuktalāntānāmantaḥ pūrvvaṃ vā” 25 . hayiti
halaḥsaṃjñā . palalam, śalalam, hayādīnāṃ kim ekalaḥ
asaṃyukteti kiṃ mallaḥ . “igantānāñca dvyaṣām” 26 .
ādirudāttaḥ, kṛṣiḥ etāni 2 pādasthāni . “maka-
ravaruḍapārevatavitastekṣvārjjidrākṣākalomākāṣṭhāyutaṣṭhā kā-
śīnāmādirvā” 3, 9, . eṣāmādirdvitīyo vā u-
dāccaḥ . makaraḥ varuḍaḥ . “chandasi ca” 10 . amakarādyartha
ārambhaḥ . lakṣyānusārādādirdvitīyam vā udāttaṃ
jñeyam . “kardamādīnāñca” 11 . ādirdvitīyaṃ vodā-
ttaḥ . “sugandhitejanasya te vā” 12 . ādi rdvitīyaṃ
te śabdaśceti paryyāyeṇa vodāttāḥ . “napaḥ phalāntā-
nām” 1 3 . ādirdvitīyaṃ vodāttam . rājādanaphalam .
“īṣāntasya halāderādirvā” 14 . halīṣā lāṅgalīṣā .
uśīradāśerakapālapalāśaśaivālaśyāmākaśarīraśarāvahṛdaya-
hiraṇyāraṇyāpatyadevarāṇām” 19 . “eṣāmādirudāttaḥ
syāt . “mahiṣyāṣāḍhayorjjāyeṣṭakākhyāṃ cet” 20 . ādi
rudāttaḥ, “mahiṣī jāyā” āṣāḍhā upadadhāti . etāni
3 pādasthāni . “nipātā ādyudāttāḥ” phi0 4, 12 .
svāhā “upasargāścābhivarjjam” phi0 4, 13 .
tathā ca pāṇiniśāntanavācāryyādibhiryasyāderudāttatvaṃ
vihitaṃ te śabdā loke vede ca ādyudādāttā bhavanti .