• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ādyudātta


    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 39, col. 2.
    ādyudātta ādi_udātta, a. having the acute on
    the first syllable: -tva, n. accentuation on that
    syllable.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 137, col. 1.
    ādy-udātta mfn. having the Udātta accent on the first syllable, Pāṇ. iii, 1, 3

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 73, col. 1.
    ādyudātta ādyudātta a. (udātta) qui a l'udātta sur la 1re syllabe, tg.

    Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit

    ☞ vol. 1, p. 84.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 636.
    ādyudātta (ā° + u°) adj. den Accent auf der ersten Silbe habend P. 3, 1, 3. Davon nom. abstr. °ttatva KĀŚ. zu 1, 1, 21. 63.
    ☞ vol. 5, p. 1102.
    ādyudātta lies Acut st. Accent und füge ṚV. PRĀT. 1, 21. VS. PRĀT. 3, 102 hinzu.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 171, col. 3.
    ādyudātta Adj. den Acut auf der ersten Silbe habend. Davon Nom.abstr. °tva n.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 706, col. 1.
    ādyudātta tri0 ādiḥ udātto yasya . yasya ādirudāttaḥ
    tādṛśe pratyayādau . sa ca pāṇinyādibhirdarśitaḥ “pratyayaḥ”
    ityacikāre “ādyudattaḥ” pā0 asati apavāde sarvo'pi
    pratyaya ādyudāttaḥ . karttamatra teti udāttaḥ . “svapādi-
    hiṃsānāmacyaniṭi” pā0 adādyantargaṇasvapāderhinasteśca a-
    niṭi ajādau lasārvadhātuke pare ādirudāttovā . svapanti
    ityatra svetyasya vā udāttatā . “abhyastānāmādiḥ” pā0
    sūrvvoktaviṣaye abhyastasaṃjñakānāmādirudāttaḥ . daghati, ityādau
    detyasyodāttatā “anudātte ca” pā0 avidyamānodātte la
    sarvadhātuke pare abhyastānāmādirudāttaḥ . dadhāsi anajā-
    dāvapi detyasyodāttatā “ādirṇamulyanyatarasyām” pā0
    abhyastānāmādirṇamuli pare udātto vā . lolūyaṃ lolūyam
    pakṣe litsvaraḥ . “acaḥ karttṛyaki” pā0 karmmakarttari yaki
    pare upadeśe'jantānāmādirudātto vā . lūyate kedāraḥ
    svayameva . “sarvasya supi” pā0 supi pare sarvaśabdasya ādi-
    rudāttaḥ sarve atra setyasyodattatā . “ñnityādinityam” pā0
    ñidantasya nidantasyādirudāttaḥ . vyañoñittvāt tadantasyādi-
    rudāttaḥ “pathimathoḥ savanāmasthāne” pā0 anyorādirudāttaḥ
    survanāmasthāne pare . panthāḥ petyudāttaḥ . “kṣayonivāse” pā0
    nivāsārthe kṣayasyādirudāttaḥ . “jayaḥ karaṇam” pā0
    karaṇavācī jayaśabda ādyudāttaḥ . “vṛṣādīnāñca” pā0
    eṣāmādirudāttaḥ! vṛṣa jana jvara graha haya gaya naya tāya
    taya caya ama veda sūda aṃśa guhya (śamaraṇau saṃjñāyām)
    (saṃmatau bhāvakarmmaṇoḥ) . mantra śānti kāma yāma tārā dhārā
    kārā vaha kalpa pāda . “ākṛtigaṇatvāt avihitalakṣa-
    ṇamādyudāttatvaṃ vṛṣādiṣu jñeyam” si0 kau0 . “saṃjñāyā-
    mupamānam” pā0 cañceva cañcā . “niṣṭhā ca hyajanāt” pā0
    niṣṭhāntasya dvyacaḥ saṃjñāyāmādirudāttaḥ natvākārānta .
    dattaḥ . ākārastu snātaḥ . “śuṣkadhṛṣṭau” pā0
    etāvādyudāttau asaṃjñāyām “āśitaḥ karttā” pā0
    karttṛvācī āśitaśabda ādyudāttaḥ “rikte vibhāṣā”
    pā0 riktasyādirudāttaḥ asaṃjñāyām . “juṣṭā-
    rpite ca chandasi” pā0 etau ādyudāttau asaṃjñāyām
    “yuṣmadasmadorṅasi” pā0 anayoḥ ṅasi pare ādirudāttaḥ .
    “ṅayi ca” pā0 anayorṅayi pare ādirudāttaḥ . “yato'-
    nāvaḥ” pā0 yatpratyayāntasya dvyaca ādirudāttaḥ nāvaṃ vinā .
    gavyam kāmyā . “īḍavandavṛhasaduhāṃ ṇyataḥ” pā0 ṇyada
    ntānāmeṣāmādirudāttaḥ . “vibhāṣā beṇvindhānayoḥ” pā0
    etayorādirudāttaḥ . “tyāgarāgahāsakuhaśvaṭhakrathānām” pā0
    eṣām ādirudāttaḥ . phiṭsūtre śāntanavācāryyairanye'pi
    ādyudāttā uktā yathā “dakṣiṇasya sādhau” phi0
    syāṅgārthakadakṣiṇaśabdasyādirudāttovā dakṣiṇobāhuḥ “cha-
    ndasi ca” phi0 “śuklagaurayorādiḥ” phi0 “anayorādi-
    rudāttaḥ “aṅguṣṭhodakavakavaśānāṃ chandasyantaḥ” phi0 loke tu
    ādirudāttaḥ . “athādiḥ prāk śakaṭeḥ” phi0 2 pāde 1 sū0 .
    adhikāro'yam śakaṭiśakaṣṭyoriti yāvat . “hrasvāntasya
    strīviṣayasya 2” . ādirudāttaḥ syāt . valiḥtanuḥ . “nab-
    viṣayasyānisantasya” 3 . vanaṃ vayaḥ . isantasya tu sarpiḥ . nap
    napuṃsakam . “tṛṇadhānyānāṃ ca dvyaṣām” 4 . dyacāmityarthaḥ .
    kuśāḥ, kāśāḥ, māṣāḥ, tilā, bahvacāntu godhūmāḥ . “nraḥ
    saṃkhyāyāḥ” 5 . pañca, catasraḥ . “svāṅgaśiṭāsadantā-
    nām” 6 . śiṭ sarvvanāma, “karṇṇābhyāṃ cucūkādadhi” “o-
    ṣṭhāviva madhu” “viśvo vihāyāḥ” . “prāṇināṃ kupūrvam” 7 .
    kavarggāt pūrvva ādirudāttaḥ . kākaḥ, vṛkaḥ, “śukeṣu
    me” . prāṇināṃ kim, “kṣīrasarpirmadhūdakam” . “khayyu-
    varṇṇaṃ kṛtrimākhyā cet” 8 . khayi pare uvarṇṇamudāttaṃ syāt,
    kandūkaḥ, “unarvvanantānām” 9 . una . “varuṇaṃ vo'ri-
    śādasam” . ṛ . “svasārantvākṛṇavai” . van . “pīvānaṃ
    meṣam” . “varṇṇānāntaṇatinitāntānām” 10 . ādiru-
    dāttaḥ, etaḥ hariṇaḥ, śitiḥ, pṛśniḥ, harit .
    “hrasvāntasya hrasvamanṛ tācchīlye” 11 . ṛdvarjaṃ hrasvā-
    ntasyādibhūtaṃ hrasvamudāttaṃ syāt . muniḥ . “akṣasyāde-
    vanasya” 12 . ādirudāttaḥ, “tasya nākṣaḥ” devane tu
    “akṣairmmā dīvya” . “arddhasyāsamadyotane” 13 . arddho grāma-
    sya, same'ṃśake tu arddhaṃ pippalyāḥ . “pītadrvarthānām”
    14 . ādirudāttaḥ, pītadruḥ, saralaḥ . “grāmā-
    dīnāñca” 15 . grāmaḥ, somaḥ, yāmaḥ . “lubantasyo-
    pameyanāmadheyasya” 16 . cañceva cañcā, sphigantasyeti pā-
    ṭhāntaram . sphigiti lupaḥ prācāṃ saṃjñā . “na vṛkṣaparvata-
    viśeṣavyāghrasiṃhamahiṣāṇām” 17 . eṣāmupameyanāmnā-
    mādirudātto na . tāla iva tālaḥ, meruriva meruḥ,
    vyāghraḥ, siṃhaḥ, mahiṣaḥ . “rājaviśeṣasya yamanvā cet”
    18 . yamanvā vṛddhaḥ, āṅga udāharaṇam . aṅgāḥ pratyu-
    dāharaṇam . “strīviṣayavarṇṇākṣupūrvvāṇām” 20 .
    eṣāntrayāṇāmādyudāttaḥ, strīviṣayaḥ, mallikā, varṇaḥ,
    śyenī, hariṇī, akṣuśabdāt pūrvo'styeṣānte akṣu-
    pūrvāḥ, tarakṣuḥ . “śakunīnāñca laghupūrvam” 21 . pūvaṃ
    laghu udāttaṃ syāt, kukkuṭaḥ, tittiriḥ, . “narttuprāṇyā-
    khyāyām” 22 . yathālakṣaṇaṃ prāptamudāttatvanna, vasantaḥ,
    kṛkalāsaḥ . “dhānyānāñca vṛddhakṣāntānām” 23 . ādiru-
    dāttaḥ, kāntānām, śyāmākāḥ, ṣāntānām, rāja-
    māṣāḥ . “janapadaśabdānāmapāntānām” 24 . kekayaḥ,
    “hayādīnāmasaṃyuktalāntānāmantaḥ pūrvvaṃ vā” 25 . hayiti
    halaḥsaṃjñā . palalam, śalalam, hayādīnāṃ kim ekalaḥ
    asaṃyukteti kiṃ mallaḥ . “igantānāñca dvyaṣām” 26 .
    ādirudāttaḥ, kṛṣiḥ etāni 2 pādasthāni . “maka-
    ravaruḍapārevatavitastekṣvārjjidrākṣākalomākāṣṭhāyutaṣṭhā kā-
    śīnāmādirvā” 3, 9, . eṣāmādirdvitīyo vā u-
    dāccaḥ . makaraḥ varuḍaḥ . “chandasi ca” 10 . amakarādyartha
    ārambhaḥ . lakṣyānusārādādirdvitīyam vā udāttaṃ
    jñeyam . “kardamādīnāñca” 11 . ādirdvitīyaṃ vodā-
    ttaḥ . “sugandhitejanasya te vā” 12 . ādi rdvitīyaṃ
    te śabdaśceti paryyāyeṇa vodāttāḥ . “napaḥ phalāntā-
    nām” 1 3 . ādirdvitīyaṃ vodāttam . rājādanaphalam .
    “īṣāntasya halāderādirvā” 14 . halīṣā lāṅgalīṣā .
    uśīradāśerakapālapalāśaśaivālaśyāmākaśarīraśarāvahṛdaya-
    hiraṇyāraṇyāpatyadevarāṇām” 19 . “eṣāmādirudāttaḥ
    syāt . “mahiṣyāṣāḍhayorjjāyeṣṭakākhyāṃ cet” 20 . ādi
    rudāttaḥ, “mahiṣī jāyā” āṣāḍhā upadadhāti . etāni
    3 pādasthāni . “nipātā ādyudāttāḥ” phi0 4, 12 .
    svāhā “upasargāścābhivarjjam” phi0 4, 13 .
    tathā ca pāṇiniśāntanavācāryyādibhiryasyāderudāttatvaṃ
    vihitaṃ te śabdā loke vede ca ādyudādāttā bhavanti .