evaṃ sāmānyataḥ sargamuktvā tatraiva 26 adhyāye viśeṣa uktaḥ
“bhagavānuvāca 10 . yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadā-
tmakam . pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat 11 .
pañcabhiḥ pañcabhiḥ brahma caturbhirdaśabhistathā . etaccaturvviṃśa-
tikaṃ guṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ 12 . mahābhūtāni pañcaiva
bhūrāpo'gnirmmarunnabhaḥ . tatmātrāṇi ca tāvanti gandhā-
dīni matāni me . indriyāṇi daśa śrotraṃ tvagdṛgrasananā-
sikāḥ . vākkarau caraṇau meḍhraṃ pāyurdaśama ucyate .
13 . manobuddhirahaṅkāraścittamityarātmakam . caturddhā la-
kṣyate bhedovṛttyā lakṣaṇarūpayā 14 . etāvāneva saṃkhyāto
brahmaṇaḥ saguṇasya ca . sanniveśomayāproktoyaḥ kālaḥ
pañcaviṃśakaḥ 15 . prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālameke yato-
bhayam . ahaṅkāravimūḍhasya karttuḥ prakṛtimīyuṣaḥ 16 .
prakṛterguṇasāmyasya nirviśedhasya mānavi! . ceṣṭā yataḥ sa
bhagavān kāla ityupalakṣitaḥ 17 . antaḥ puruṣarūpeṇa kāla-
rūpeṇa yo bahiḥ . tamanvetyeṣa satvānāṃ bhagavānātmamāyayā
19 . daivāt kṣubhitadharmmiṇyāṃ khasyāṃ yonau paraḥ
pumān . ādhatta vīryyaṃ sāsūta mahattatvaṃ hiraṇma-
yam 19 . viśvamātmagataṃ vyañjan kūṭastho jagadaṅkuraḥ .
svatejasā pibattīvramātmaprasvāpanaṃ tamaḥ 20 . yattat satva-
guṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam . yadāhurvvāsudevākhyaṃ
cittaṃ tanmahadātmakam 21 . svacchatvamavikāritvaṃ śāntatva-
miti cetasaḥ . vṛttibhirlakṣaṇaṃ proktaṃ yathā'pāṃ prakṛtiḥ
parā 22 . mahattatvādvikurvvāṇādbhagavadvīryyasambhavāt .
kriyāśaktirahaṅkārastrividhaḥ samapadyata 23 . vaikārika
staijasaśca tāmasaśca yatobhavaḥ . manasaścendriyāṇāñca bhūtānāṃ
mahatāmapi 24 . sahasraśirasaṃ sākṣāt yamanantaṃ praca-
kṣate . saṅkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriyamanomayam 25 .
karttṛtvaṃ karaṇatvañca kāryyatvañceti lakṣaṇam . śāntaghora
vimūḍhatvamiti vā syādahaṅkṛteḥ 26 . vaikārikādvikurvvāṇā-
nmanastattvamajāyata . yatsaṃkalpavikalpābhyāṃ vartate kāmasa-
mbhavaḥ 27 . yadvidurhya niruddhākhyaṃ hṛṣīkāṇāmadhīśvaram .
śāradendīvaraśyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ 28 . taija-
sāttu vikurvvāṇādbuddhitattvamabhūt sati! . dravyasphuraṇavi-
jñānamindriyāṇāmanugrahaḥ 29 . saṃśayo'tha viparyyāso
niścayaḥ smṛtireva ca . svāpa ityucyate buddherlakṣaṇaṃ vṛttitaḥ
pṛthak 30 . taijasānīndriyāṇyeva kriyājñānavibhāgataḥ .
prāṇasya hi kriyā śaktirbuddhervvijñānaśaktitā 31 . tāma-
sācca vikurvvaṇādbhagavadvīryya noditāt . śabdamātramabhūttasmā-
nnabhaḥ śrotrantu śabdagam 32 . arthāśrayatvaṃ śabdasya
draṣṭurliṅgatvameva ca . tanmātrañcaiva nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo
viduḥ 33 . bhūtānāṃ chidradātṛtvaṃ bahirantarameva ca .
prāṇendriyātmadhiṣṇyatvaṃ nabhasovṛttilakṣaṇam 34 . na-
bhasaḥ śabdatanmātrāt kālagatyā vikurvataḥ . sparśo'bhava-
ttatovāyustvak sparśasya tu saṃgrahaḥ 35 . mṛdutvaṃ kaṭhinatvañca
śaityamuṣṇatvameva ca . etatsparśasya sparśatvaṃ tanmātratvaṃ
nabhasvataḥ 36 . cālanaṃ vyūhanaṃ prāptirnetṛtvaṃ dravyaśabda-
yoḥ . sarvendriyāṇāmātmatvaṃ vāyoḥ karmmābhilakṣaṇam .
bāyośca sparśatanmātrādrūpaṃ deveritādabhūt . samutthitaṃ
tatastejaścakṣūrūpopalambhanam . dravyākṛtitvaṃ guṇatāvyaktisaṃ-
sthātvameva ca . tejastvaṃ tejasaḥ sādhvi! . rūpamātrasya vṛ-
ttayaḥ 38 . dyotanaṃ pacanaṃ pānamadanaṃ himamardanam .
tejasovṛttayastvetāḥ śoṣaṇaṃ kṣuttṛḍeva ca . rūpamātrādviku-
rvvāṇāttejasodevanoditāt . rasamātnamabhūttasmādambho-
jiddhā rasagrahaḥ 40 . kaṣāyomadhurastiktaḥ kaṭvamla iti
naikadhā . bhautikānāṃ vikāreṇa rasa ekovibhidyate 41 .
kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛptiḥ prāṇanāpyayanoda(nda)nam . tāpāpano
dobhūyastvamambhaso vṛttayastvimāḥ 42 . rasamātrādvikurvvā-
ṇādambhaso devanoditāt . gandhamātramabhūttasmāt pṛthvī-
ghrāṇastu gandhagaḥ 43 . karambhapūtisaurabhyaśāntodagrā-
dibhiḥ pṛthak . dravyāvayavavaiṣamyādgandha ekovibhidyate 44 .
bhāvanaṃ brahmaṇaḥsthānaṃ dhāraṇaṃ sadviśeṣaṇam . sarvasatva
guṇodbhedaḥ pṛthivīvṛttilakṣaṇam 45 . nabhoguṇaviśe-
ṣo'rtho yasya tat śrotramucyate . vāyorguṇaviśaṣo'rtho
yasya tat sparśanaṃ viduḥ . tejoguṇaviśeṣortho yasya tacca-
kṣurucyate . ambhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tadrasanaṃ viduḥ
bhūmerguṇaviśeṣo'rtho yasya ghrāṇaḥ sa ucyate 46 . parasya dṛ-
śyate dharmmohyaparasmin samanvayāt . ato viśeṣo
bhāvānāṃ bhūmāvevopalabhyate 47 . etānyasaṃhatya yadā
mahadādīni sapta vai . kālakarmmaguṇopeto jagadādiruṇa-
viśat 4 8 . tatastenānuviddhebhyo yuktebhyo'ṇḍamacetanam .
utthitaṃ puruṣo yasmāt udatiṣṭhadasau virāṭa . etadaṇḍaṃ
viśeṣākhyaṃ kramavṛddhairdaśottaraiḥ . toyādibhiḥ parivṛtaṃ
pradhānenākṛtaṃ bahiḥ . yatra lokavitāno'yaṃ rūpaṃ
bhagavatohareḥ 50 . hiraṇmayādaṇḍakoṣādutthāya salile-
śayāt . tamāviśya mahādevo bahudhā nirbibheda kham 51 .
nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato'bhavat .
bāṇyā vahriratho nāse prāṇoto ghrāṇa etayoḥ 52 .
ghrāṇādvāyurabhidyetāmakṣiṇī cakṣuretayoḥ . tasmāt sūryyo-
'nvabhidyetāṃ karṇṇau śrotraṃ tatodiśaḥ 53 . nirvibheda vi-
rājastvagromaśmaśrvādayastataḥ . tataḥ oṣadhayaścāsan śiśnaṃ
nirbbibhide tataḥ . retastasmādāpa āsannirabhidyata vai gudam .
gudādapāno'pānācca mṛtyurlokabhayaṅkaraḥ 54 . hastau ca
nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tataḥ svarāṭ . pādau ca nira-
bhidyetāṃ gatistābhyāṃ tatohariḥ 55 . nāḍyo'sya nirabhi-
dyanta tābhyolohitamābhṛtam . nadyastataḥ samabhavannudaraṃ sama-
bhidyata . kṣutpipāse tataḥsyātāṃ samudrastvetayorabhūt . a-
thāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayānmana utthitam 56 . manasaśca-
ndramājātobuddhirbbuddhergirāṃpatiḥ . ahaṅkārastatorudraḥ
cittañcaittyastato'bhavat 57 . ete hyabhyutthitā devā naivāsyo-
tthāpane'śakan . punarāviśuḥ khāni tamutthāpayituṃ
kramāṃt . vahrirvvācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhattatovirāṭ .
ghrāṇena nāsike vāyurnodatiṣṭhattato virāṭ . akṣiṇī
cakṣurāṭityo nodatiṣṭhattato virāṭ . hastāvindrobalenaiva
bodatiṣṭhattato virāṭ . virṣṇurgatyeva caraṇau nodatiṣṭhattato
virāṭ . nāḍīrnadyo lohitena nodatiṣṭhattato virāṭ .
kṣuttṛḍbhyāmudaraṃ sindhurnodatiṣṭhattato virāṭ . buddhyā brahnāpi
hṛdayaṃ nodatiṣṭhattato virāṭ . śrotreṇa karṇṇau ca diśono-
tiṣṭhattato virāṭ . retasā śiśnamāpastu nodatiṣṭhattato
virāṭ . gudaṃ mṛtyurapānena nodatiṣṭhattato virāṭ .
rudro'bhimatyā hṛdayaṃ nodatiṣṭhattato virāṭ . cittena
hṛdayaṃ caittyaḥ kṣetrajñaḥ prāviśadyadā . virāṭ tadaiva puruṣaḥ
salilādudatiṣṭhata 59 . yathā prasuptaṃ hṛdayaṃ prāṇendriya
manonvayāḥ . prabhavanti vinā yena notthāprayitumojasā .
tamasmin pratyagātmānaṃ dhiyā yogavivṛttayā . bhaktyā viraktyā
jñānena vivicyātmani cintayet” 60 . vyākhyātametat śrīdhareṇa
“daivājjīvādṛṣṭavaśāt kṣubhitā dharmmā guṇāyasyāḥ . yonau
abhivyaktisthāne prakṛtau vīryyaṃcicchaktim . sā prakṛtirmmahata-
ttvamasūta . mahataḥ svarūpamāha hiraṇmayaṃ prakāśabahu-
lam 19 . viśvaṃ ahaṅkārādiprapañcaṃ ātmagataṃ svasmin
sūkṣmarūpeṇa sthitaṃ vyañjan prakaṭayan tamo'pibat, kūṭasthaḥ
layavikṣepaśūnyaḥ, ātmānaṃ prasvāpayatīti tathā yat
pūrvvaṃ pralayasamaye mahānta prakṛtau vilāpayamāseti 20 .
prasaṅgāt caturvyūhopāsanamāha yattaditi sarvvāgamaprasi-
ddhatvamāha . svaccha viśadaṃ śāntaṃ rāgādirahitaṃ bhagavataḥ
padamupalabdhisthānam . ataeva vāsudevākhyaṃyadāhuḥ . aya-
marthaḥ adhibhūtarūpeṇa tasyaiva mahāniti, adhyātmarūpeṇa
cittamiti, upāsyarūpeṇa vāsudeva iti, adhiṣṭhātā tattvasya
kṣetrajñaḥ, evamahaṅkāre saṅkarṣaṇa upāsyaḥ, rudro'dhiṣṭhātā,
manasi aniruddha upāsya brahmādhiṣṭhātā, buddhau pradyumna
upāsyaṃ brahmādhiṣṭhāteti jñātavyam 21 . svacchatvaṃ bhaga-
vadvibhūtigrāhitvam avikāritvaṃ layavikṣeparāhityaṃ
apāṃprakṛtiḥ phenataraṅgādirahitābasthāparā bhūtasaṃsargāt
prāktanī sā yathā madhurā svacchā śāntā ca tadvadityarthaḥ 22
ahaṅkārasyotpattipūrbdhakaṃ lakṣaṇamāha mahattattvāditi
caturbhiḥ . kriyāsu śaktiryasya sa kriyāśaktiḥ 23 . tasya
traividhyamāha vaikārika iti . tasya kāryyamāha yatoyasmānmana
ādīnām bhavautpattiriti 24 . tasminnṛpāsyaṃvyūha
māha sahasraśirasasiti 25 . karttṛtvaṃ devatārūpeṇa,
karaṇamindriyarūpeṇa, kāryyatvaṃ bhūtarūpeṇa, śāntatvādikaṃ
tatkāraṇaguṇatrayarūpeṇa 26 . manasa utpattipūrvvakaṃ lakṣaṇamāha
vaikārikāditidvābhyām . saṃkalpaścintanam vikalpoviśeṣa-
cintanaṃ yasya manasaḥ saṃkalpavikalpābhyāṃ kāmasammavovarttate
iti kāmarūpā vṛttirlakṣaṇatvenoktā na tu pradyumnotpatti-
stasya saṃkalpādikāryya tvābhāvāt upāsyavyūhasyāniruddha-
syokteḥ 27 . śāradaṃ śaratkālonamindībaraṃ nīlītpalaṃ
tadiva śyāmaṃ tacchanaiḥ saṃrādhyaṃ vaśīkarttumayogyaṃ durgraha-
tvāt 28 . buddherutpattipūrvvakaṃ lakṣaṇamāha taijasāditi-
dvābhyām he sati! . dravyasphuraṇarūpaṃ vijñānamiti citta
vyāvṛttyarthamuktam . indriyāṇāmanugnaha iti savikalpajñāne
hṛṣīkāṇāmadhīśvara iti yaduktaṃ tattu nirvvikalpaka
jñāne 29 . dravyasphuraṇasyaiva prapañcaḥ saṃśayādiḥ . vipa-
ryyāso mithyājñānaṃ niścayaḥ pramāṇajñānaṃ svāpo-
nidrā, “pramāṇaviparyyayavikalyanidrāsmṛtayaḥ” iti pāta-
ñjalokte 30 . indriyāṇāmutpattimāha taijasāha-
ṅkārājjātāni vaikārikatvaśaṅkānivṛttyarthamevakāraḥ dghi-
vidhānyapīndriyāṇi taijasānyevetyarthaḥ . tatra hetuḥ
prāṇasyeti hi yatmātprāṇasya kriyāśaktirbuddhervijñāna-
śaktitā ataḥ prāṇasya taijasatvāt tadīyaśaktimatā-
mindriyāṇāṃ taijasatvam . tathā buddhestaijasatvāt tadīya-
jñānaśaktimatāmapi jñānendriyāṇāṃ taijasatvamapītyarthaḥ 31 .
tanmātrotpattipūrvvakamākāśādimahābhūtotpattintallakṣaṇañcāha .
tāmasāditi pañcabhiḥ . śrotrantu śabdagamityādibhi-
rviṣayotpattyanantaraṃ tatsambandhamātraṃkathyate naṃtūtpattiḥprāgevo-
tpannatvāt śabdaṃ gacchati prāpnotīti śabdagam 32 . śabdasya
lakṣaṇamāha arthāśrayatvaṃ arthavācakatvaṃ, draṣṭurliṅgatvaṃ kuḍyānta-
ritasya draṣṭurjñāpakatvaṃ taduktaṃ “liṅgaṃ yaddraṣṭṛdṛśyayoriti, na
bhasaḥ tanmātratvaṃ sūkṣmatvaṃ śabdasya lakṣaṇamityanvayaḥ 33 . chi-
dradātṛtvamavakāśadādṛtvaṃ bahirāntaravyavahārāspadatvam ātmā
manaḥ . prāṇādīnāndhiṣṇyatvamāśrayatvaṃ nāḍyādicchidrarūpeṇa
vṛttiḥ kāryyametallakṣaṇam . evamuttaratrāpi ekena ślokena
tanmātramahābhūtayorutpattiḥ dvitīyena tanmātralakṣaṇaṃ tṛtī-
yena mahābhūtalakṣaṇaṃ ityanusandheyam . ākāśāttvak-
sparśasya sagrahaḥ samyaggrahaṇaṃ yayā puṃstvaṃ niyataliṅgatvāt .
yadvā sparśasya saṃgrahastatobhavatīti śeṣaḥ . śabdatanmātrādi-
tyādi tanmātrāṇāmuttarottarānvayārthamuktam 35 . sparśatvaṃ
svarūpalakṣaṇamityarthaḥ . nabhasvato vāyostanmātratvañca 36 .
cālanaṃ vṛkṣaśākhādeḥ . vyūhanaṃ melanaṃ tṛṇādeḥ prāptiḥ saṃyogaḥ
dravyasya gandhavatoghrāṇaṃ prati netṛtvaṃ yathā śautyādimataḥ spa-
rśanaṃ, śabdasya śrotraṃ prati netṛtvaṃ sarvvendriyāṇāmātmatvam
upodbalakatvaṃ karmmaṇā kāryyeṇābhilakṣaṇaṃ bhāve lyuṭ . karmmai-
vābhilakṣaṇamiti vigrahe tu karaṇe 37 . dravyākṛtitvaṃ dravya-
syākārasamarpakatvaṃ guṇatā dravyopasarjanatayā pratītiḥ śa-
bdasya tu svātantryeṇaiva pratītiḥ . apratyakṣadravyasya sparśā-
derapi svātantryeṇaiva pratītiḥ rūpasya tu naivamiti tasyāyaṃ
viśeṣauktaḥ . vyaktisaṃsthātvaṃ dravyasya yā saṃsthā sanniveśaḥ
saiva saṃsthā yasya dravyapariṇāmatayā pratītirityarthaḥ . tejasa-
stejastvamasāghoraṇatvam 38 . dyotanaṃ prakāśanaṃ pacanaṃ
taṇḍulādeḥ kṣuttṛṭ aśanāyā pipāsā ca taddvāreṇa pānama-
danañca 39 . jihvā rasanendriyaṃ rasogṛhyate'nenetiṃ rasagra-
hastato bhavatītyarthaḥ 40 . kaṣāyādiṣu lavaṇo'pi draṣṭavyaḥ .
bhautikānāṃ saṃsargidravyāṇāṃ yaekomadhṛraeva san anekadhā
bhidyate sa rasaityarthaḥ 41 . kledanamārdrīkaraṇaṃ mṛdādeḥ pi-
ṇḍīkaraṇaṃ tṛptidātṛtvaṃ prāṇanaṃ jīvanam “āpomayaḥ prāṇa”
iti” śruteḥ āpyāyanaṃ tṛḍvaiklavyanivarttanaṃ udanaṃ mṛdukaraṇam
undanamitipāṭhe saevārthaḥ . bhūyastvaṃ kūpādāvuddhṛtasyāpi
punaḥpunarudgamaḥ 42 . gandhagaḥ gandhaṃ prāpnoti 43 . kara-
mbhomiśragandhaḥ yathā vyañjanādīnāṃ hiṅgvādisaṃskāreṇaiva .
pūtirdurgandhaḥ saurabhyaṃ karpūrādeḥ, śāntaḥ śatapatrādeḥ, udagro-
lasunādeḥ, saṃsargiṇāṃ dravyāvayavānāṃ vaiṣamyāt yaevaṃvibhi-
dyate sa gandhaityarthaḥ 44 . brahmaṇobhāvanaṃ pratimādirūpeṇa sā-
kāratāpādanaṃ, sthānaṃ jalādivilakṣaṇatayā nairapekṣyeṇa sthitiḥ
ghāraṇaṃ jalādyādhāratvaṃ satāmākāśādīnāṃ viśeṣaṇamavacche-
dakatvaṃ prāṇināṃ tattatguṇānāñcapuṃstvādīnāmutadbhedaḥ pari-
ṇāmaviśeṣaiḥ prakaṭīkaraṇam 45 . śrotrādīnāṃ śabdādigrā-
hakatvamuktaṃ teṣāñca lakṣaṇametadeva ityāśayenāha pañcabhiḥ
ślokārddhaiḥnabhasoguṇaviśeṣaḥ śabdoyasyārthoviṣayaḥ 46 .
guṇaviśeṣaṃ śabdavyāvṛttyarthaṃ darśayati parasya kāraṇasya dharmmaḥ
śabdādiḥ aparasmin kāryyavāyvādau kāraṇānvayāddṛśyate a-
tobhāvānāmākāśādīnāṃ viśeṣaguṇaḥ sarvvo'pi śabdādiḥ
bhūmāvevopalabhyate caturṇāṃ tatrānvayāt, jalādiṣu yathānvaya-
meva na sarvvam ākāśe'nyānvayābhāvena ekaeveti 47 .
evaṃ kāraṇotpattimuktvā kāryyotpattimāha sārddhaistribhiḥ .
etānyasaṃhatya amilitvā yadā sthitāni tadā jagadādirīśvaraḥ
prāviśat sapteti prādhānyābhiprāyeṇokta praveśastu sarveṣvapi-
vivakṣitaeva 48 . anuviddhebhtyaḥ kṣubhitebhyaḥ yaṃsmādasau
virāṭpuruṣa udatiṣṭhat 49 . bhagavatorūpamiti puruṣābhedā-
bhiprāyeṇa 50 . tasminnadhyātmādivibhāgamāha hiraṇma-
yāditi navabhiḥ . utthāya audāsīnyaṃ vihāya, tamāviśya
adhiṣṭhāya . mahāṃścāsau devaśceti khaṃ chidram 51 . vāṇyā
saha vahnirabhavat prāviśat . nāse nirabhidyetāṃ prāṇotaḥ
prāṇena ūtaḥ syūtaḥ san ghrāṇaetayornāsikayorabhavaditya-
nuṣaṅgaḥ 52 . ghrāṇādanantaraṃ vāyuḥ . prāṇotaiti viśeṣaṇaṃ
sarvendriyeṣvapi draṣṭavyaṃ nyabhidyetāmiti anvabhidyetāmiti
pāṭhadvaye'pyekaevārthaḥ . śrotraṃ diśaḥ prāviśan 53 . ādiśa-
bdena keśāḥ 54 . svarāṭindraḥ . hariviṣṇuḥ 55 . ābhṛtaṃ
jātam 56 . buddhyādiṣu hṛdayamevā dhiṣṭhānam . girāṃpatirbra-
hmā, caittyaḥ kṣetrajñaḥ 57 . anvayavyatirekābhyāṃ kṣetrajñaṃ
yivektuṃ sarvveṣāṃ punaḥ praveśamāha eta iti navabhiḥ 58 .
vivāḍdehasya vyaṣṭidehaṃ dṛṣṭāntatvenadarśayan sāṅkhyānukatha-
nasya prayojanamāha yathetidvābhyām 59 . prathamaṃ paramaśvare-
bhaktiḥ tato'nyatra viraktiḥ tatoyogapravṛttā dhīḥ ekāgra
cittaṃ tatoyajjñānaṃ tena pratyagātmānaṃ kṣetrajñaṃ svasminnātmani
kāryyakāraṇasaṅghāte vivicya cintayet” 60 .
vedāntimate atra kaścidviśeṣaḥ pañcadaśyāmuktaḥ . “cidā-
nandamayabrahmaprativimbasamanvitā . tamorajaḥsattvaguṇā pra-
kṛtirdvividhā ca sā . sattvaśuddhyaviśuddhibhyāṃ māyā'vidyā
ca te mate . māyāvimbovaśīkṛtya tāṃ syāt sarvvajña-
īśvaraḥ . avidyāvaśagastvanyastadvaicitryādanekadhā . sā
kāraṇaśarīraṃ syāt prājñastatrābhimānavān . tamaḥpradhāna-
prakṛtestadbhogāyeśvarājñayā . viyatpavanatejo'mbubhūvobhūtāti
jajñire . sattvāṃśaiḥ pañcabhisteṣāṃ kramāddhīndriyapañcakam .
śrotratvagakṣirasanaghrāṇākhyamupajāyate . tairantaḥkaraṇaṃ sarvai-
rvṛttibhedana tat dvidhā . manovimarṣarūpaṃ syāt buddhiḥ
syānniścayātmikā . rajo'ṃśaiḥ pañcabhisteṣāṃ kramāt
karmmendriyāṇi tu . vākpāṇipādapāyūpasthābhidhānāni
jajñire . taiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ prāṇovṛttibhedāt sa pañcadhā .
prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca te punaḥ . buddhi-
karmendriyaprāṇapañcakairmanasā dhiyā . śarīraṃ saptadaśabhiḥ
sūkṣmaṃ talliṅgamucyate . prājñastatrābhimānena taijasatvaṃ prapa-
dyate . hiraṇyagarbhatāmīśastayorvvyaṣṭisamaṣṭitā . samaṣṭi-
rīśaḥ sarvveṣāṃ svātmatādātmyavedanāt . tadabhāvāttato-
'nye tu kathyante vyaṣṭisaṃjñayā . tadbhogāya punarbhogya-
bhogāyatanajanmane . pañcīkaroti bhagavān pratyekaṃ viya-
dādikam . dvidhā vidhāya caikaikaṃ caturddhā prathamaṃ punaḥ .
svasvetaradvitīyāṃśairyojanāt pañca pañca te . tairaṇḍastatra
bhuvanabhogāśrayodbhavaḥ . hiraṇyagarbhasthūle'smin dehe
vaiśvānarobhavet . taijasā viśvatāṃ yātādevatiryyaṅnarādayaḥ .
te parāgdarśinaḥ . pratyaktattvabodhavivarjitāḥ . kurvate
karmma bhogāya karmma karttuñca bhuñjate” .
etanmataprapañcastu “tatra sargādyakāle parameśvaraḥ sṛjyamānaprapa-
ñcavaicitryahetuprāṇikarmmasahakṛtāparimitānirūpitaśaktivi-
śeṣaviśiṣṭamāyāsahitaḥ sannāmarūpātmakaṃ nikhilaprapañcaṃ prathamaṃ
buddhāvākalayya idaṃ kariṣyāmīti saṅkalpayati “tadaikṣata bahu
syāṃ prajāyeyeti” śruteḥ . tata ātmana ākāśādīni pañca
bhūtāni apañcīkṛtāni tanmātrapadapratipādyāni utpadyante .
tatrākāśasya śabdoguṇovāyostu śabdasparśau tejasastu śabda-
sparśarūpāṇi apāntu śabdasparśarūparasāḥ pṛthivyāstu
śabdasparśarūparasagandhāḥ . na tu śabdasyākāśamātraguṇatvaṃ
vāyvādāvapi tadupalambhāt . nāsau bhramaḥ bādhakābhāvāt .
imāni bhūtāni triguṇamāyākāryyāṇi atastriguṇātma-
kāni . etaiśca sattvaguṇopetaiḥ pañcabhūtaiḥ śrotratvakcakṣūra-
sanaghrāṇāni pañcendriyāṇi manobuddhyahaṅkāracittāni ca
jāyante . śrotrādīnāṃ pañcānāṃ krameṇaiva digvātārka-
varuṇāśvino'dhiṣṭhātṛdevatāḥ mana ādīnāṃ caturṇāṃ krameṇa
candracaturmukhaśaṅkarācyutāḥ adhiṣṭhātṛdevatāḥ . etaireva rajo-
guṇepetaiḥ pañcabhūtairyathākrameṇa vākpāṇipādapāyūpasthākhyāni
karmendriyāṇi jāyante . teṣāñca krameṇa vahnīndropendramṛ-
tyuprajāpatayo'dhiṣṭhātṛdevatāḥ . rajoguṇopetaiḥ pañcabhūtaireva
pañca vāyavaḥ prāṇāpānavyānodānasamānākhyājāyante .
tatra prāgananavān0 vāyuḥ prāṇonāsāgrasthānavarttī . a-
vāgananavānapānaḥ pāyvādisthānavarttī . viṣvagananavān
vyānaḥ akhilaśarīravarttī . ūrdghamananavānudānaḥ kaṇṭha-
sthānavarttī . aśitapītānnādisamīkaraṇaḥ samānaḥ nābhi-
sthānavarttī . taireva tamogaṇopetairapañcīkṛtabhūtaiḥ pañcīkṛta-
bhūtāni jāyante “tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇīti”
trivṛtkaraṇaśruteḥ pañcīkaraṇopalakṣaṇārthatvāt . pañcī-
karaṇaprakāraścettham . ākāśamādau dvidhā vibhajya tayo-
rekaṃ bhāgaṃ punaścaturddhā vibhajya teṣāṃ caturṇāmaṃśānāṃ vāyvā-
diṣu caturbhūteṣu saṃyojanam . evaṃ vāyuṃ dvedhā vibhajya
tayorekaṃ bhāgaṃ punaścaturddhā vibhajya teṣām ākāśādiṣu
saṃyojanam . evaṃ tejo'ppṛthivyaṃśānāmapi . tadevame-
kaikabhūtasyārddhaṃ svāṃśātmakaṃ arddhāntarañca caturvvidhabhūtamayamiti
pṛthivyādau svāṃśādhikyāt pṛthivyādivyavahāraḥ . taduktam .
“vaiśeṣyāttadvādastadvāda” iti śā0 sū0 . pūrvvoktairapañcīkṛtabhū-
tairliṅgaśarīraṃ paralokayātrānirvāhakaṃ mokṣaparyyantasthāyi
manobuddhibhyāmupetaṃ jñānendriyapañcakakarmendriyapañcakaprāṇā-
dipañcakasayuktaṃ jāyate . taduktan . “prañcaprāṇamanobuddhi
daśendriyasamanvitam . apañcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmāṅgaṃ bhoga-
sādhanamiti” . tacca dvividhaṃ paramaparañca . paraṃ hiraṇya-
garbhaliṅgaśarīram . aparamasmadādiliṅgaśarīram . tatra
hiraṇyagarbhaliṅgaśarīraṃ mahattattvam asmadādiliṅgaśarī-
rañcāhaṅkāratattvamityākhyāyate . evaṃ tamoguṇayuktebhyaḥ pa-
ñcīkṛtabhūtebhyobhūmyantarikṣasvarga mahojanastapaḥsatyātmakasyorddhva-
lokasaptakasya atalapātālavitalasutalatalātalarasātala-
mahātalākhyasyādholokasaptakasya brahmāṇḍasya jarāyujāṇḍaja
svedajodbhijjākhyacaturvidhasthūlaśarīrāṇāñcotpattiḥ . tatra
jarāyujāni jarāyubhyojātāni manuṣyapaśvādiśarīrāṇi .
aṇḍajāni aṇḍebhyojātāni pakṣipannagādiśarī-
rāṇi . svedajāni svedājjātāni yūkamaśakādiśarī-
rāṇi . udbhijjāni bhūmimudbhidya jātāni vṛkṣādiśarī-
rāṇi vṛkṣādīnāmapi pāpaphalabhogāyatanatvena śarīri-
tvam . tatra parameśvarasya pañcatanmātrādyutpattau saptadaśā-
vayavopetaliṅgaśarīrotpattau hiraṇyagarbhasthūlaśarīrotpattau
ca sākṣātkarttṛtvam, itaranikhilaprapañcotpattau ca hiraṇya-
garbhadvārā “hantāhamimāstisrodevatā anena jīvenātmanā-
nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti” śruteḥ . hiraṇyagarbho-
nāma mūrttitrayādanyaḥ prathamojīvaḥ “sa vai śarīrī prathamaḥ
sa vai puruṣauvyate . ādikarttā sa bhūtānāṃ brahmāgre samava-
rttata” “hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre ityādi” śruteḥ” . vedā0 pa0
sūkṣmādisthūlabhūtāntotpattimuktvā brahmāṇḍotpattimāha
ātma pu0 “utpādyasthūlabhūtāni bhagavān bhūtabhāvanaḥ nīreṣu
svātmano vījaṃ sahasaiva samākṣipat . kṣiptaṃ tena hi tadvīryaṃ
nīrāṇāmuparisthitam . dadhimaṇḍopamam kālāt kāṭhinya-
magamad ghanam . kaṭhinā pṛthivī seyaṃ rūkṣā sā dṛsyate'dhunā .
tasyāḥ sārasamudbhūto golako'bhūnmahālayaḥ . kukkuṭāṇḍasamā-
kāraḥsapnalokasya saṃsthitiḥ . anusaṃvatsaraṃ kālaṃ nīreṣvāsītsama
ntataḥ . śuṣkālābusamonityaṃ vāyunābhyāhatobhṛśam . sa tu saṃva-
tsare pūrṇe vibhinnaḥ kukvu ṭāṇḍavat . tadantaḥpuruṣojajñe sapna-
lokaśarīrabhṛt . idaṃ sarvaṃ pumāneva mūtaṃ bhāvi sthitaṃ ca
that . eṣa bhogasya mokṣasya sarvadṛṣṭermaheśvaraḥ . annena bardhaya-
tyeṣa sthāvarāṇi carāṇi ca . vakṣyamāṇo'sya mahimā vijñeyaḥ
sarvadā nṛbhiḥ . pādaḥsarvāṇi bhūtāni tripādātmani tiṣṭhati .
mahimāśrayamūto yo mahimnaḥ so'dhiko yathā . tathaivāsva
mahimno'pi pumānabhyadhikomataḥ . mārgadvayasya karttāyaṃ
vaidikasya sadā prabhuḥ . pravṛtteśca nivṛtteśca svargamokṣapuraṃ prati .
ayamabhyadhiko yasmāt sarvasmādbhautikādajaḥ . tasmāt vi-
rāḍiti prokto viśevādrājateyataḥ . adhiṣṭhāya puraḥ sarvā-
sthirajaṅgamadehinām . pūrayatyātmanā yasmāt atoyamadhipū-
ruṣaḥ . yasmādabhyadhikaḥ so'yaṃ brahmāṇḍāntaḥsthitaḥ pumān .
tasya kāryyamidaṃ sarvaṃ giridehadharādikam . ayaṃ yajñapumān
heturṛksāmayajuṣāmapi . chandāṃsyapi ca sarvāṇi gāyatryā-
dīni jajñire . asmādajādayaścāpi virājaḥ puruṣottamāt .
indraścāgniśca viprāśca mukhato'sya vinirgatāḥ . kṣatriyābāhuta-
stadvat ūrvvāvaiśyāśca jajñire . bhūmiḥśūdrāstathā padbhyāṃ jātā
asya mahātmanaḥ . candramāmanasojāto netrāt tadvat divā-
karaḥ . prāṇāt prabhañjanojāto nābhestu gaganaṃ mahat .
mastakāt svargaloko'yaṃ śrotrāj jātā imādiśaḥ . evamanye-
'pipuṃ so'smāt jātā lokā mahātmanaḥ . dravyāṇi vā tathā
kālovasantādyātmako mahān . devatā yajamāno vā kriyā-
vātaḥparā na hi . sahasramastako devaḥ sahasrendriyavānapi .
bhūtabhautikajātaṃ sa āvṛtyātmā paraḥsthitaḥ . buddhisākṣiṇa-
mātmānametasmāt parataḥ sthitam . svaprakāśamahaṃvedasarvā-
jñānavivarjitam . nāmarūpātmakaṃ sarvaṃ kṛtvā'steyovadanniva
śakra! tvaṃ dhātṛvadanāt samyak vijñāsyate bhavān . diśo'pi
pradiśastadvadadha ūrddhvaṃ saeva hi . yatastato'tra yajñena
yakṣyante tena taṃ dvijāḥ . dharmmaśbdena tenaite svargaṃ yāsyanti
tacchiraḥ . puṃso'sya mūrddhā svargaḥ syāt candrasūryyau ca
cakṣuṣī . ghrāṇaḥ prabhañjanaḥ prokto madhyadeho'ntarikṣakam .
sthalāni vividhānyasva mūtrāśaya udīritaḥ . bhūrlokastu
samagro'yaṃ pādāvasya prakīrttirtaḥ . vaktramāhavanīya-
staddhṛdayaṃ cāvasakhyakaḥ . sagārhapatyanāsaḥ syāddakṣiṇāgnirma-
nomatam . urovedistathā darbhālomajātamuraḥsthitam .
oṣadhyovanaspatayaḥ śeṣāḥ keśāḥ śarīragāḥ . kiṃ
bahūktena śakrādya saṃkṣepeṇāvadhāraya . yadasti yacca nāstyatra
tatsarvaṃ sa maheśvaraḥ” .
kāṇādādimate tu ādisarge vāyavīyeṣu paramāṇuṣu
sṛjya mānajīvādṛṣṭavaśāt kriyotpadyate sā ca kriyā
svāśrayaṃ paramāṇuṃ paramāṇvantareṇa saṃyunakti tato-
hyaṇukādikrameṇa mahān vāyurutpadyate tena noditeṣu
taijasaparamāṇuṣu kriyotpadyate tayā paramāṇavaḥ paramāṇva
ntareṇa saṃhanyamā nāḥ saṃyujyante ityevaṃrūpeṇa mahābhūto-
tpattirevaṃ śarīrāṇi cendriyāṇi caturddaśa bhuvanānyutpadyante
sarvatra ceśvaronimittakāraṇam . etadvivaraṇamārambhavādaśabde
dṛśyam . tathā ca ādisarge evaiteṣāṃ sarveṣāṃ sṛṣṭiḥ .
naimittikapralayottarantu na sarveṣām kintu yeṣāṃmeva
tādṛśapralayadṛśāyāṃ nāśasteṣāmeva katipayānāmiti bhedaḥ .
vījāṅkuravat sṛṣṭeḥ pravāharūpeṇānāditve'pi etatsṛṣṭeḥ sā-
ditvamapi tattadvījavyakteraṅkuravyakteśca yathā sāditvamevameva
varttamānabrahmaṇa ādisargakāle mahadāderutpatterādisarga-
tvamavagantavyam “yathedānīmityādi” bhāgavatavacanena “sūryyāca-
ndramasau dhātā yathāpūrvvamakalpayaditi” mantraliṅgena ca
prabāhasyaivānāditvaṃ sūcitaṃ na tu tattadvyakteḥ . karmmasāpekṣa
syaiva īśvarasya sraṣṭṛtvokteḥ pūrbaṃ karmmaṇāmabhāve vicitrasṛṣṭya-
sambhavaḥ . anyathā vaiṣamyanairghṛṇye īśvarasya prasajye-
yātām jīvasya ca kṛtahānyakṛtābhyāgamaprasaṅgaśceti dik .