• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ādisarga


    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 137, col. 1.
    ādi—sarga m. primitive creation, MBh.
    ☞ p. 137, col. 1.
    cf. BhP. iv, 10, 12 seqq.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 634.
    ādisarga (ā° + sa°) m. die primitive Schöpfung MBH. 14, 1095. KŪRMA-P. in Verz. d. B. H. 128 (4).
    ☞ vol. 5, p. 1101.
    ādisarga Verz. d. Oxf. H.8,a,21. °krama 44,b,31.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 171, col. 2.
    ādisarga m. eine primitive Schöpfung.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 698, col. 2.
    ādisarga pu0 karmma0 . prākṛtapralayottaraṃ prathamasṛṣṭau “avyaktāt
    pūrvvamutpanno mahānātmā mahāmatiḥ . ādirguṇānāṃ sarveṣāṃ
    prathamaḥ sarga ucyate . mahānātmā matirviṣṇurjiṣṇuḥ śambhuśca
    vīryyavān . buddhiḥ prajñopalabdhiśca tathā khyātirdhṛtiḥ
    smṛtiḥ . paryyāyavācakaiḥ śabdairmmahānātmā vibhāvyate .
    taṃ jānan brāhmaṇo vidvān prabhohaṃ nādhigacchati .
    sarvvataḥ pāṇipādaśca sarvato'kṣiśiromukhaḥ . sarvvataḥśruti-
    mān loke sarvvaṃ vyāpya sa tiṣṭhati . mahāprabhāvaḥ puruṣaḥ
    sarvvasyaiva hi niścitaḥ . aṇimā laghimā prāptirīśāno
    jyotiravyayaḥ . tatra buddhivido loke sadbhāvaniratāśca ye .
    dhyānino mityayogāśca satyasandhā jitendriyāḥ . jñānavantaśca
    ye kecidalubdhā jitamanyavaḥ . prasannamanaso dhīrā nirmamā
    nirahaṅkṛtāḥ . vimuktāḥ sarva evaite mahattvamupaya ntyuta .
    ātmano mahato veda yaḥ puṇyāṃ gatimuttamām . ahaṅkā-
    rāt prasūtāni mahābhūtāni pañca vai . pṛdhivī vāyurākāśa-
    māpo jyotiśca pañcamam . teṣu bhūtāni yujyante mahā-
    bhūteṣu pañcasu . te śabdasparśarūpeṣa rasagandhakriyāsu ca .
    mahābhūtavināśastu pralaye pratyupasthite . sarvvaprāṇabhṛtāṃ
    dhīrā! mahadutpadyate bhayam . sa dhīraḥ sarvvalokeṣu na moha-
    madhigacchati . viṣṇurevādisargeṣu svayambhūrbhavati prabhuḥ .
    evaṃ hi yo veda guhāśayaṃ prabhuṃ paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ
    viśvarūpam . hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ sa buddhimān
    buddhimatītya tiṣṭhati” bhā0 āśva0 pa0 a0 40 . sa ca sargaḥ
    daśavithaḥ prākṛtaḥ ṣaḍivadhaḥ, vaikṛtastrividhaḥ, ubhayātmaka eka-
    vidhaḥ iti bhedāt tadvivaraṇam” bhāga0 3 ska0 10 a0 .
    “viśvaṃ vai brahma tanmātraṃ saṃsthitaṃ viṣṇumāyayā .
    īśvareṇa paricchinnaṃ kālenāvyaktamūrttinā 12 . yathedānīṃ
    tathāgre ca paścādapyetadīdṛśam 13 . sargonavavidhastasya
    prākṛtovaikṛtaśca yaḥ . kāladravyaguṇairasya trividhaḥ pratisaṃ-
    krayaḥ 14 . ādyastu mahataḥ sargoguṇavaiṣamyamātmanaḥ .
    dvitīyastvahamoyatra dravyajñānakriyodayaḥ 15 . bhūtasarga-
    stṛtīyastu tanmātrodravyaśaktimān . caturtha aindriyaḥ
    sargo yastu jñānakriyātmakaḥ 16 . vaikāriko devasargaḥ
    pañcamoyanmayaṃ manaḥ . ṣaṣṭhastu tasasaḥ sargoyastu buddhikṛtaḥ
    prabhoḥ 17 . ṣaḍime prākṛtāḥ sargā vaikṛtānapi me śṛṇu
    rajobhājo bhagavatolīleyaṃ harimedhasaḥ 18 . saptamomukhya
    sargastu ṣaddhidhastasthuṣāñca yaḥ . vanaspatyoṣadhilatātvak
    sārāvīrudho drumāḥ 19 . utsrotasastamaḥprāyā antaḥsparśā
    viśeṣiṇaḥ 20 . tiraścāmaṣṭamaḥ sargaḥ so'ṣṭāviṃśadvidhomataḥ .
    avido bhūritamaso ghrāṇajñā hṛdyavedinaḥ 21 . gorajomahiṣaḥ
    kṛṣṇaḥ śūkaro gavayoruruḥ . dviśaphāḥ paśavaśceme aviru-
    ṣṭraśca sattama! . kharo'śvo'ścatarogauraḥ śarabhaścamarī tathā
    ete caikaśaphāḥ kṣattaḥ! śṛṇu pañcanakhān paśūn 22 . śvā
    śṛgālovṛkovyāghromārjrāraḥ śaśaśallakau . siṃhaḥ kapirgañaḥ
    kūrmmo godhā ca makarādayaḥ . kaṅkagṛdhravakaśyenabhāsabhalla-
    kabarhiṇaḥ . haṃsasārasacakrāhvakākolūkādayaḥ khagāḥ 23 .
    arvvāksrotastu navamaḥ kṣattarekavidhonṛṇām . rajo'dhikāḥ
    karmmaparā duḥkhe ca sukhamāninaḥ 24 . vaikṛtāstrayaevaite devasa-
    rgaśca sattama! . vaikārikastu yaḥ proktaḥkaumārastūbhayātmakaḥ 25 .
    devasargaścāṣṭavidhovibudhāḥ pitaro'surāḥ . gandharvvāpsarasaḥ
    siddhā yakṣarakṣāṃsi cāraṇāḥ . bhūta pretapiśācāśca vidyādhrāḥ
    kinnarādayaḥ . daśaite vidurākhyātāḥ sargāste viśvasṛkkṛtāḥ” .
    “svavyatiriktasṛjyābhāvaṃ darśayan kālasya sṛṣṭinimi-
    ttatāṃ darśayati viśvamiti . viṣṇumāyayā saṃsthitaṃ saṃ-
    hṛtam . brahma tanmātraṃ sata viśvaṃ īśvareṇa kartrā kālena
    nimittena paricchinnaṃ pṛthak prakāśitam . avyaktā mūrttiḥ
    svarūpaṃ yasyeti svatonirvviśeṣatā darśitā 12 . apra-
    tiṣṭhatvaṃ darśayituṃ tatkāryyaviśvapravāhasyāpratiṣṭhāmāha
    yathedānīmasti tathāgne pūrvvamapyāsīt . paścādapi tathā
    bhaviṣyati 13 . evaṃ sāmānyataḥ kālaṃ nirūpya viśeṣato
    nirūpayiṣyan tannimittasya pūrvvasargasya pūrvvoktāneva
    bhedān anuvadati sargaiti . yastu prākṛtovaikṛtaśca sa tu daśamaḥ
    tannimittameva trividhaṃ pralayamāha kālenaiva balena nitya-
    pralayaḥ dravyeṇa saṅkarṣaṇamukhāgnyādinā naimittikaḥ guṇaiḥ
    svasvakāryyaṃ grasadbhiḥ prākṛtikaḥ 14 . tāneva sargān prapa-
    ñcayati . ādya ityādinā yāvadadhyāyasamāpti . mahato
    lakṣaṇam ātmanohareḥ sakāśāt guṇānāṃ vaiṣamyamiti .
    ahamaḥ ahaṅkārasya . tasya lakṣaṇaṃ yatreti . dravyādayo-
    vakṣyamāṇāstrayaḥ sargāḥ 15 tanmātro bhūtasargaḥ . tataḥ-
    sūkṣmasarga ityarthaḥ . dravyaśaktimān mahābhūtotpādakaḥ
    jñānakarmmendriyātmakaścaturthaḥ 16 . pañcamovaikārikaḥ .
    indriyādhiṣṭhātārodevāḥ manaśca . ṣaṣṭhasta tamasaḥ pañcaparvvā-
    vidyāyāḥ . abuddhirjīvānāmāvaraṇam vikṣepaśca tāṃ karotītya-
    buddhikṛt tasya 17 . memastaḥ śṛṇu anudvegena śrotavya-
    tāmāha . yadviṣayā medhā saṃsāraṃ harati tasya harerlīlā .
    yadvā iyamiti tamaādisargarūpā . rajobhāja iti
    brahmarūpasyetyarthaḥ . asmin pakṣe'buddhikṛta iti prathamāntaṃ
    anavadhānakṛta ityarthaḥ 18 . mukhamiva prathamaṃ kṛtaḥmukhyaḥ
    sargaḥ . tasthuṣāṃ sthāvarāṇām . ṣaḍvidhamevāha . ye puṣpaṃ
    vinā phalanti te vanaspatayaḥ . oṣadhayaḥ phalapākāntāḥ .
    latāḥ ārohaṇāpekṣāḥ . tvaksārā veṇvādayaḥ . latā eva
    kāṭhinyenārohaṇānapekṣā vīrudhaḥ . yepuṣpaiḥ phalanti te-
    drumāḥ 19 . teṣāṃ sādhāraṇalakṣaṇamāha ūrddhvaṃsrota
    āhārasañcāro yeṣām . tamaḥprāyā avyaktacaitanyāḥ .
    antaḥsparśameva jānanti nānyat tadapyantareva na bahiḥ .
    viśeṣiṇaḥ avyavasthitapariṇāmādyanekabhedavantaḥ 20 .
    tiryyaksrotasāṃ sargamāha tiraścāmiti . sa cāṣṭaviṃśati-
    bhedaḥ . tiraścāṃ lakṣaṇam avidaḥ śvastanādijñānaśūnyāḥ .
    bhūritamasaḥ āhārādimātraniṣṭhāḥ . ghrāṇajñāḥ ghrāṇenai-
    veṣṭamarthaṃ jānanti hṛdi avedinaḥ dīrghānusandhānaśūnyāḥ .
    tathā ca śrutiḥ . “athetareṣāṃ paśūnām aśanāpipāse evā-
    bhijñānaṃ na vijñātaṃ vadanti na vijñātaṃ paśyanti na viduḥ
    śvastanaṃ na lokālokāviti” 21 . aṣṭaviṃśatibhedānāha
    gavādayauṣṭrāntāḥ dviśaphāḥ dvikhurānava . kharādayaḥ ca-
    maryyantā ekaśaphāḥ ṣaṭ . śvādayogodhāntāḥ pañcanakhā dvā-
    daśa 22 . evamete bhūcarāḥ saptaviṃśatiḥ . makarādayojalacarāḥ
    kaṅkādayaśca khagāḥ abhūcaratvenaikīkṛtya gṛhītāḥ . tadevama-
    ṣṭāviṃśatibhedān vadanti . teṣu kṛṣṇarurugaurāḥ mṛga-
    viśeṣāḥ anyeṣāmapi tiryyakpāṇināmeteṣveva yathāyatha-
    mantabhāvaḥ 23 . adha āhārasañcāroyasya so'rvvāksrotāḥ .
    hrasvamārṣam . nṛṇāṃ sargaḥ . nṛṇāṃ lakṣaṇam . rajaḥ adhi-
    kaṃyeṣu 24 . ete trayovaikṛtāeva na kaumāravadubhayātmakāḥ deva-
    sargovekṛta ityanuṣaṅgaḥ . vaikārikastu devasargaḥ prākṛteṣu pū-
    rvvameva proktaḥ ayantu tatonyūnatvādvaikṛtaḥ devasargaedanta-
    rbhūtaḥ sanatkumārādīnāntu sargaḥ prākṛtovaikṛtaśca devatvena manu-
    ṣyatvena ca sṛjya ityarthaḥ 25 . vaikṛtaśca devasargo'ṣṭavidhaḥ atra
    vibudhādayastrayobhedāḥ gandharvvāpsarasaekaḥ yakṣarakṣāṃsyekaḥ .
    mūtapretapiśācāekaḥ siddhacāraṇavidyādhrāḥ ekaḥ kinnarāekaḥ
    ādiśabdāt kiṃpuruṣāśvamukhādayaḥ” śrīdharavyākhyā .

    evaṃ sāmānyataḥ sargamuktvā tatraiva 26 adhyāye viśeṣa uktaḥ
    “bhagavānuvāca 10 . yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadā-
    tmakam . pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat 11 .
    pañcabhiḥ pañcabhiḥ brahma caturbhirdaśabhistathā . etaccaturvviṃśa-
    tikaṃ guṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ 12 . mahābhūtāni pañcaiva
    bhūrāpo'gnirmmarunnabhaḥ . tatmātrāṇi ca tāvanti gandhā-
    dīni matāni me . indriyāṇi daśa śrotraṃ tvagdṛgrasananā-
    sikāḥ . vākkarau caraṇau meḍhraṃ pāyurdaśama ucyate .
    13 . manobuddhirahaṅkāraścittamityarātmakam . caturddhā la-
    kṣyate bhedovṛttyā lakṣaṇarūpayā 14 . etāvāneva saṃkhyāto
    brahmaṇaḥ saguṇasya ca . sanniveśomayāproktoyaḥ kālaḥ
    pañcaviṃśakaḥ 15 . prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālameke yato-
    bhayam . ahaṅkāravimūḍhasya karttuḥ prakṛtimīyuṣaḥ 16 .
    prakṛterguṇasāmyasya nirviśedhasya mānavi! . ceṣṭā yataḥ sa
    bhagavān kāla ityupalakṣitaḥ 17 . antaḥ puruṣarūpeṇa kāla-
    rūpeṇa yo bahiḥ . tamanvetyeṣa satvānāṃ bhagavānātmamāyayā
    19 . daivāt kṣubhitadharmmiṇyāṃ khasyāṃ yonau paraḥ
    pumān . ādhatta vīryyaṃ sāsūta mahattatvaṃ hiraṇma-
    yam 19 . viśvamātmagataṃ vyañjan kūṭastho jagadaṅkuraḥ .
    svatejasā pibattīvramātmaprasvāpanaṃ tamaḥ 20 . yattat satva-
    guṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam . yadāhurvvāsudevākhyaṃ
    cittaṃ tanmahadātmakam 21 . svacchatvamavikāritvaṃ śāntatva-
    miti cetasaḥ . vṛttibhirlakṣaṇaṃ proktaṃ yathā'pāṃ prakṛtiḥ
    parā 22 . mahattatvādvikurvvāṇādbhagavadvīryyasambhavāt .
    kriyāśaktirahaṅkārastrividhaḥ samapadyata 23 . vaikārika
    staijasaśca tāmasaśca yatobhavaḥ . manasaścendriyāṇāñca bhūtānāṃ
    mahatāmapi 24 . sahasraśirasaṃ sākṣāt yamanantaṃ praca-
    kṣate . saṅkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriyamanomayam 25 .
    karttṛtvaṃ karaṇatvañca kāryyatvañceti lakṣaṇam . śāntaghora
    vimūḍhatvamiti vā syādahaṅkṛteḥ 26 . vaikārikādvikurvvāṇā-
    nmanastattvamajāyata . yatsaṃkalpavikalpābhyāṃ vartate kāmasa-
    mbhavaḥ 27 . yadvidurhya niruddhākhyaṃ hṛṣīkāṇāmadhīśvaram .
    śāradendīvaraśyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ 28 . taija-
    sāttu vikurvvāṇādbuddhitattvamabhūt sati! . dravyasphuraṇavi-
    jñānamindriyāṇāmanugrahaḥ 29 . saṃśayo'tha viparyyāso
    niścayaḥ smṛtireva ca . svāpa ityucyate buddherlakṣaṇaṃ vṛttitaḥ
    pṛthak 30 . taijasānīndriyāṇyeva kriyājñānavibhāgataḥ .
    prāṇasya hi kriyā śaktirbuddhervvijñānaśaktitā 31 . tāma-
    sācca vikurvvaṇādbhagavadvīryya noditāt . śabdamātramabhūttasmā-
    nnabhaḥ śrotrantu śabdagam 32 . arthāśrayatvaṃ śabdasya
    draṣṭurliṅgatvameva ca . tanmātrañcaiva nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo
    viduḥ 33 . bhūtānāṃ chidradātṛtvaṃ bahirantarameva ca .
    prāṇendriyātmadhiṣṇyatvaṃ nabhasovṛttilakṣaṇam 34 . na-
    bhasaḥ śabdatanmātrāt kālagatyā vikurvataḥ . sparśo'bhava-
    ttatovāyustvak sparśasya tu saṃgrahaḥ 35 . mṛdutvaṃ kaṭhinatvañca
    śaityamuṣṇatvameva ca . etatsparśasya sparśatvaṃ tanmātratvaṃ
    nabhasvataḥ 36 . cālanaṃ vyūhanaṃ prāptirnetṛtvaṃ dravyaśabda-
    yoḥ . sarvendriyāṇāmātmatvaṃ vāyoḥ karmmābhilakṣaṇam .
    bāyośca sparśatanmātrādrūpaṃ deveritādabhūt . samutthitaṃ
    tatastejaścakṣūrūpopalambhanam . dravyākṛtitvaṃ guṇatāvyaktisaṃ-
    sthātvameva ca . tejastvaṃ tejasaḥ sādhvi! . rūpamātrasya vṛ-
    ttayaḥ 38 . dyotanaṃ pacanaṃ pānamadanaṃ himamardanam .
    tejasovṛttayastvetāḥ śoṣaṇaṃ kṣuttṛḍeva ca . rūpamātrādviku-
    rvvāṇāttejasodevanoditāt . rasamātnamabhūttasmādambho-
    jiddhā rasagrahaḥ 40 . kaṣāyomadhurastiktaḥ kaṭvamla iti
    naikadhā . bhautikānāṃ vikāreṇa rasa ekovibhidyate 41 .
    kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛptiḥ prāṇanāpyayanoda(nda)nam . tāpāpano
    dobhūyastvamambhaso vṛttayastvimāḥ 42 . rasamātrādvikurvvā-
    ṇādambhaso devanoditāt . gandhamātramabhūttasmāt pṛthvī-
    ghrāṇastu gandhagaḥ 43 . karambhapūtisaurabhyaśāntodagrā-
    dibhiḥ pṛthak . dravyāvayavavaiṣamyādgandha ekovibhidyate 44 .
    bhāvanaṃ brahmaṇaḥsthānaṃ dhāraṇaṃ sadviśeṣaṇam . sarvasatva
    guṇodbhedaḥ pṛthivīvṛttilakṣaṇam 45 . nabhoguṇaviśe-
    ṣo'rtho yasya tat śrotramucyate . vāyorguṇaviśaṣo'rtho
    yasya tat sparśanaṃ viduḥ . tejoguṇaviśeṣortho yasya tacca-
    kṣurucyate . ambhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tadrasanaṃ viduḥ
    bhūmerguṇaviśeṣo'rtho yasya ghrāṇaḥ sa ucyate 46 . parasya dṛ-
    śyate dharmmohyaparasmin samanvayāt . ato viśeṣo
    bhāvānāṃ bhūmāvevopalabhyate 47 . etānyasaṃhatya yadā
    mahadādīni sapta vai . kālakarmmaguṇopeto jagadādiruṇa-
    viśat 4 8 . tatastenānuviddhebhyo yuktebhyo'ṇḍamacetanam .
    utthitaṃ puruṣo yasmāt udatiṣṭhadasau virāṭa . etadaṇḍaṃ
    viśeṣākhyaṃ kramavṛddhairdaśottaraiḥ . toyādibhiḥ parivṛtaṃ
    pradhānenākṛtaṃ bahiḥ . yatra lokavitāno'yaṃ rūpaṃ
    bhagavatohareḥ 50 . hiraṇmayādaṇḍakoṣādutthāya salile-
    śayāt . tamāviśya mahādevo bahudhā nirbibheda kham 51 .
    nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato'bhavat .
    bāṇyā vahriratho nāse prāṇoto ghrāṇa etayoḥ 52 .
    ghrāṇādvāyurabhidyetāmakṣiṇī cakṣuretayoḥ . tasmāt sūryyo-
    'nvabhidyetāṃ karṇṇau śrotraṃ tatodiśaḥ 53 . nirvibheda vi-
    rājastvagromaśmaśrvādayastataḥ . tataḥ oṣadhayaścāsan śiśnaṃ
    nirbbibhide tataḥ . retastasmādāpa āsannirabhidyata vai gudam .
    gudādapāno'pānācca mṛtyurlokabhayaṅkaraḥ 54 . hastau ca
    nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tataḥ svarāṭ . pādau ca nira-
    bhidyetāṃ gatistābhyāṃ tatohariḥ 55 . nāḍyo'sya nirabhi-
    dyanta tābhyolohitamābhṛtam . nadyastataḥ samabhavannudaraṃ sama-
    bhidyata . kṣutpipāse tataḥsyātāṃ samudrastvetayorabhūt . a-
    thāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayānmana utthitam 56 . manasaśca-
    ndramājātobuddhirbbuddhergirāṃpatiḥ . ahaṅkārastatorudraḥ
    cittañcaittyastato'bhavat 57 . ete hyabhyutthitā devā naivāsyo-
    tthāpane'śakan . punarāviśuḥ khāni tamutthāpayituṃ
    kramāṃt . vahrirvvācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhattatovirāṭ .
    ghrāṇena nāsike vāyurnodatiṣṭhattato virāṭ . akṣiṇī
    cakṣurāṭityo nodatiṣṭhattato virāṭ . hastāvindrobalenaiva
    bodatiṣṭhattato virāṭ . virṣṇurgatyeva caraṇau nodatiṣṭhattato
    virāṭ . nāḍīrnadyo lohitena nodatiṣṭhattato virāṭ .
    kṣuttṛḍbhyāmudaraṃ sindhurnodatiṣṭhattato virāṭ . buddhyā brahnāpi
    hṛdayaṃ nodatiṣṭhattato virāṭ . śrotreṇa karṇṇau ca diśono-
    tiṣṭhattato virāṭ . retasā śiśnamāpastu nodatiṣṭhattato
    virāṭ . gudaṃ mṛtyurapānena nodatiṣṭhattato virāṭ .
    rudro'bhimatyā hṛdayaṃ nodatiṣṭhattato virāṭ . cittena
    hṛdayaṃ caittyaḥ kṣetrajñaḥ prāviśadyadā . virāṭ tadaiva puruṣaḥ
    salilādudatiṣṭhata 59 . yathā prasuptaṃ hṛdayaṃ prāṇendriya
    manonvayāḥ . prabhavanti vinā yena notthāprayitumojasā .
    tamasmin pratyagātmānaṃ dhiyā yogavivṛttayā . bhaktyā viraktyā
    jñānena vivicyātmani cintayet” 60 . vyākhyātametat śrīdhareṇa
    “daivājjīvādṛṣṭavaśāt kṣubhitā dharmmā guṇāyasyāḥ . yonau
    abhivyaktisthāne prakṛtau vīryyaṃcicchaktim . sā prakṛtirmmahata-
    ttvamasūta . mahataḥ svarūpamāha hiraṇmayaṃ prakāśabahu-
    lam 19 . viśvaṃ ahaṅkārādiprapañcaṃ ātmagataṃ svasmin
    sūkṣmarūpeṇa sthitaṃ vyañjan prakaṭayan tamo'pibat, kūṭasthaḥ
    layavikṣepaśūnyaḥ, ātmānaṃ prasvāpayatīti tathā yat
    pūrvvaṃ pralayasamaye mahānta prakṛtau vilāpayamāseti 20 .
    prasaṅgāt caturvyūhopāsanamāha yattaditi sarvvāgamaprasi-
    ddhatvamāha . svaccha viśadaṃ śāntaṃ rāgādirahitaṃ bhagavataḥ
    padamupalabdhisthānam . ataeva vāsudevākhyaṃyadāhuḥ . aya-
    marthaḥ adhibhūtarūpeṇa tasyaiva mahāniti, adhyātmarūpeṇa
    cittamiti, upāsyarūpeṇa vāsudeva iti, adhiṣṭhātā tattvasya
    kṣetrajñaḥ, evamahaṅkāre saṅkarṣaṇa upāsyaḥ, rudro'dhiṣṭhātā,
    manasi aniruddha upāsya brahmādhiṣṭhātā, buddhau pradyumna
    upāsyaṃ brahmādhiṣṭhāteti jñātavyam 21 . svacchatvaṃ bhaga-
    vadvibhūtigrāhitvam avikāritvaṃ layavikṣeparāhityaṃ
    apāṃprakṛtiḥ phenataraṅgādirahitābasthāparā bhūtasaṃsargāt
    prāktanī sā yathā madhurā svacchā śāntā ca tadvadityarthaḥ 22
    ahaṅkārasyotpattipūrbdhakaṃ lakṣaṇamāha mahattattvāditi
    caturbhiḥ . kriyāsu śaktiryasya sa kriyāśaktiḥ 23 . tasya
    traividhyamāha vaikārika iti . tasya kāryyamāha yatoyasmānmana
    ādīnām bhavautpattiriti 24 . tasminnṛpāsyaṃvyūha
    māha sahasraśirasasiti 25 . karttṛtvaṃ devatārūpeṇa,
    karaṇamindriyarūpeṇa, kāryyatvaṃ bhūtarūpeṇa, śāntatvādikaṃ
    tatkāraṇaguṇatrayarūpeṇa 26 . manasa utpattipūrvvakaṃ lakṣaṇamāha
    vaikārikāditidvābhyām . saṃkalpaścintanam vikalpoviśeṣa-
    cintanaṃ yasya manasaḥ saṃkalpavikalpābhyāṃ kāmasammavovarttate
    iti kāmarūpā vṛttirlakṣaṇatvenoktā na tu pradyumnotpatti-
    stasya saṃkalpādikāryya tvābhāvāt upāsyavyūhasyāniruddha-
    syokteḥ 27 . śāradaṃ śaratkālonamindībaraṃ nīlītpalaṃ
    tadiva śyāmaṃ tacchanaiḥ saṃrādhyaṃ vaśīkarttumayogyaṃ durgraha-
    tvāt 28 . buddherutpattipūrvvakaṃ lakṣaṇamāha taijasāditi-
    dvābhyām he sati! . dravyasphuraṇarūpaṃ vijñānamiti citta
    vyāvṛttyarthamuktam . indriyāṇāmanugnaha iti savikalpajñāne
    hṛṣīkāṇāmadhīśvara iti yaduktaṃ tattu nirvvikalpaka
    jñāne 29 . dravyasphuraṇasyaiva prapañcaḥ saṃśayādiḥ . vipa-
    ryyāso mithyājñānaṃ niścayaḥ pramāṇajñānaṃ svāpo-
    nidrā, “pramāṇaviparyyayavikalyanidrāsmṛtayaḥ” iti pāta-
    ñjalokte 30 . indriyāṇāmutpattimāha taijasāha-
    ṅkārājjātāni vaikārikatvaśaṅkānivṛttyarthamevakāraḥ dghi-
    vidhānyapīndriyāṇi taijasānyevetyarthaḥ . tatra hetuḥ
    prāṇasyeti hi yatmātprāṇasya kriyāśaktirbuddhervijñāna-
    śaktitā ataḥ prāṇasya taijasatvāt tadīyaśaktimatā-
    mindriyāṇāṃ taijasatvam . tathā buddhestaijasatvāt tadīya-
    jñānaśaktimatāmapi jñānendriyāṇāṃ taijasatvamapītyarthaḥ 31 .
    tanmātrotpattipūrvvakamākāśādimahābhūtotpattintallakṣaṇañcāha .
    tāmasāditi pañcabhiḥ . śrotrantu śabdagamityādibhi-
    rviṣayotpattyanantaraṃ tatsambandhamātraṃkathyate naṃtūtpattiḥprāgevo-
    tpannatvāt śabdaṃ gacchati prāpnotīti śabdagam 32 . śabdasya
    lakṣaṇamāha arthāśrayatvaṃ arthavācakatvaṃ, draṣṭurliṅgatvaṃ kuḍyānta-
    ritasya draṣṭurjñāpakatvaṃ taduktaṃ “liṅgaṃ yaddraṣṭṛdṛśyayoriti, na
    bhasaḥ tanmātratvaṃ sūkṣmatvaṃ śabdasya lakṣaṇamityanvayaḥ 33 . chi-
    dradātṛtvamavakāśadādṛtvaṃ bahirāntaravyavahārāspadatvam ātmā
    manaḥ . prāṇādīnāndhiṣṇyatvamāśrayatvaṃ nāḍyādicchidrarūpeṇa
    vṛttiḥ kāryyametallakṣaṇam . evamuttaratrāpi ekena ślokena
    tanmātramahābhūtayorutpattiḥ dvitīyena tanmātralakṣaṇaṃ tṛtī-
    yena mahābhūtalakṣaṇaṃ ityanusandheyam . ākāśāttvak-
    sparśasya sagrahaḥ samyaggrahaṇaṃ yayā puṃstvaṃ niyataliṅgatvāt .
    yadvā sparśasya saṃgrahastatobhavatīti śeṣaḥ . śabdatanmātrādi-
    tyādi tanmātrāṇāmuttarottarānvayārthamuktam 35 . sparśatvaṃ
    svarūpalakṣaṇamityarthaḥ . nabhasvato vāyostanmātratvañca 36 .
    cālanaṃ vṛkṣaśākhādeḥ . vyūhanaṃ melanaṃ tṛṇādeḥ prāptiḥ saṃyogaḥ
    dravyasya gandhavatoghrāṇaṃ prati netṛtvaṃ yathā śautyādimataḥ spa-
    rśanaṃ, śabdasya śrotraṃ prati netṛtvaṃ sarvvendriyāṇāmātmatvam
    upodbalakatvaṃ karmmaṇā kāryyeṇābhilakṣaṇaṃ bhāve lyuṭ . karmmai-
    vābhilakṣaṇamiti vigrahe tu karaṇe 37 . dravyākṛtitvaṃ dravya-
    syākārasamarpakatvaṃ guṇatā dravyopasarjanatayā pratītiḥ śa-
    bdasya tu svātantryeṇaiva pratītiḥ . apratyakṣadravyasya sparśā-
    derapi svātantryeṇaiva pratītiḥ rūpasya tu naivamiti tasyāyaṃ
    viśeṣauktaḥ . vyaktisaṃsthātvaṃ dravyasya yā saṃsthā sanniveśaḥ
    saiva saṃsthā yasya dravyapariṇāmatayā pratītirityarthaḥ . tejasa-
    stejastvamasāghoraṇatvam 38 . dyotanaṃ prakāśanaṃ pacanaṃ
    taṇḍulādeḥ kṣuttṛṭ aśanāyā pipāsā ca taddvāreṇa pānama-
    danañca 39 . jihvā rasanendriyaṃ rasogṛhyate'nenetiṃ rasagra-
    hastato bhavatītyarthaḥ 40 . kaṣāyādiṣu lavaṇo'pi draṣṭavyaḥ .
    bhautikānāṃ saṃsargidravyāṇāṃ yaekomadhṛraeva san anekadhā
    bhidyate sa rasaityarthaḥ 41 . kledanamārdrīkaraṇaṃ mṛdādeḥ pi-
    ṇḍīkaraṇaṃ tṛptidātṛtvaṃ prāṇanaṃ jīvanam “āpomayaḥ prāṇa”
    iti” śruteḥ āpyāyanaṃ tṛḍvaiklavyanivarttanaṃ udanaṃ mṛdukaraṇam
    undanamitipāṭhe saevārthaḥ . bhūyastvaṃ kūpādāvuddhṛtasyāpi
    punaḥpunarudgamaḥ 42 . gandhagaḥ gandhaṃ prāpnoti 43 . kara-
    mbhomiśragandhaḥ yathā vyañjanādīnāṃ hiṅgvādisaṃskāreṇaiva .
    pūtirdurgandhaḥ saurabhyaṃ karpūrādeḥ, śāntaḥ śatapatrādeḥ, udagro-
    lasunādeḥ, saṃsargiṇāṃ dravyāvayavānāṃ vaiṣamyāt yaevaṃvibhi-
    dyate sa gandhaityarthaḥ 44 . brahmaṇobhāvanaṃ pratimādirūpeṇa sā-
    kāratāpādanaṃ, sthānaṃ jalādivilakṣaṇatayā nairapekṣyeṇa sthitiḥ
    ghāraṇaṃ jalādyādhāratvaṃ satāmākāśādīnāṃ viśeṣaṇamavacche-
    dakatvaṃ prāṇināṃ tattatguṇānāñcapuṃstvādīnāmutadbhedaḥ pari-
    ṇāmaviśeṣaiḥ prakaṭīkaraṇam 45 . śrotrādīnāṃ śabdādigrā-
    hakatvamuktaṃ teṣāñca lakṣaṇametadeva ityāśayenāha pañcabhiḥ
    ślokārddhaiḥnabhasoguṇaviśeṣaḥ śabdoyasyārthoviṣayaḥ 46 .
    guṇaviśeṣaṃ śabdavyāvṛttyarthaṃ darśayati parasya kāraṇasya dharmmaḥ
    śabdādiḥ aparasmin kāryyavāyvādau kāraṇānvayāddṛśyate a-
    tobhāvānāmākāśādīnāṃ viśeṣaguṇaḥ sarvvo'pi śabdādiḥ
    bhūmāvevopalabhyate caturṇāṃ tatrānvayāt, jalādiṣu yathānvaya-
    meva na sarvvam ākāśe'nyānvayābhāvena ekaeveti 47 .
    evaṃ kāraṇotpattimuktvā kāryyotpattimāha sārddhaistribhiḥ .
    etānyasaṃhatya amilitvā yadā sthitāni tadā jagadādirīśvaraḥ
    prāviśat sapteti prādhānyābhiprāyeṇokta praveśastu sarveṣvapi-
    vivakṣitaeva 48 . anuviddhebhtyaḥ kṣubhitebhyaḥ yaṃsmādasau
    virāṭpuruṣa udatiṣṭhat 49 . bhagavatorūpamiti puruṣābhedā-
    bhiprāyeṇa 50 . tasminnadhyātmādivibhāgamāha hiraṇma-
    yāditi navabhiḥ . utthāya audāsīnyaṃ vihāya, tamāviśya
    adhiṣṭhāya . mahāṃścāsau devaśceti khaṃ chidram 51 . vāṇyā
    saha vahnirabhavat prāviśat . nāse nirabhidyetāṃ prāṇotaḥ
    prāṇena ūtaḥ syūtaḥ san ghrāṇaetayornāsikayorabhavaditya-
    nuṣaṅgaḥ 52 . ghrāṇādanantaraṃ vāyuḥ . prāṇotaiti viśeṣaṇaṃ
    sarvendriyeṣvapi draṣṭavyaṃ nyabhidyetāmiti anvabhidyetāmiti
    pāṭhadvaye'pyekaevārthaḥ . śrotraṃ diśaḥ prāviśan 53 . ādiśa-
    bdena keśāḥ 54 . svarāṭindraḥ . hariviṣṇuḥ 55 . ābhṛtaṃ
    jātam 56 . buddhyādiṣu hṛdayamevā dhiṣṭhānam . girāṃpatirbra-
    hmā, caittyaḥ kṣetrajñaḥ 57 . anvayavyatirekābhyāṃ kṣetrajñaṃ
    yivektuṃ sarvveṣāṃ punaḥ praveśamāha eta iti navabhiḥ 58 .
    vivāḍdehasya vyaṣṭidehaṃ dṛṣṭāntatvenadarśayan sāṅkhyānukatha-
    nasya prayojanamāha yathetidvābhyām 59 . prathamaṃ paramaśvare-
    bhaktiḥ tato'nyatra viraktiḥ tatoyogapravṛttā dhīḥ ekāgra
    cittaṃ tatoyajjñānaṃ tena pratyagātmānaṃ kṣetrajñaṃ svasminnātmani
    kāryyakāraṇasaṅghāte vivicya cintayet” 60 .
    vedāntimate atra kaścidviśeṣaḥ pañcadaśyāmuktaḥ . “cidā-
    nandamayabrahmaprativimbasamanvitā . tamorajaḥsattvaguṇā pra-
    kṛtirdvividhā ca sā . sattvaśuddhyaviśuddhibhyāṃ māyā'vidyā
    ca te mate . māyāvimbovaśīkṛtya tāṃ syāt sarvvajña-
    īśvaraḥ . avidyāvaśagastvanyastadvaicitryādanekadhā . sā
    kāraṇaśarīraṃ syāt prājñastatrābhimānavān . tamaḥpradhāna-
    prakṛtestadbhogāyeśvarājñayā . viyatpavanatejo'mbubhūvobhūtāti
    jajñire . sattvāṃśaiḥ pañcabhisteṣāṃ kramāddhīndriyapañcakam .
    śrotratvagakṣirasanaghrāṇākhyamupajāyate . tairantaḥkaraṇaṃ sarvai-
    rvṛttibhedana tat dvidhā . manovimarṣarūpaṃ syāt buddhiḥ
    syānniścayātmikā . rajo'ṃśaiḥ pañcabhisteṣāṃ kramāt
    karmmendriyāṇi tu . vākpāṇipādapāyūpasthābhidhānāni
    jajñire . taiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ prāṇovṛttibhedāt sa pañcadhā .
    prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca te punaḥ . buddhi-
    karmendriyaprāṇapañcakairmanasā dhiyā . śarīraṃ saptadaśabhiḥ
    sūkṣmaṃ talliṅgamucyate . prājñastatrābhimānena taijasatvaṃ prapa-
    dyate . hiraṇyagarbhatāmīśastayorvvyaṣṭisamaṣṭitā . samaṣṭi-
    rīśaḥ sarvveṣāṃ svātmatādātmyavedanāt . tadabhāvāttato-
    'nye tu kathyante vyaṣṭisaṃjñayā . tadbhogāya punarbhogya-
    bhogāyatanajanmane . pañcīkaroti bhagavān pratyekaṃ viya-
    dādikam . dvidhā vidhāya caikaikaṃ caturddhā prathamaṃ punaḥ .
    svasvetaradvitīyāṃśairyojanāt pañca pañca te . tairaṇḍastatra
    bhuvanabhogāśrayodbhavaḥ . hiraṇyagarbhasthūle'smin dehe
    vaiśvānarobhavet . taijasā viśvatāṃ yātādevatiryyaṅnarādayaḥ .
    te parāgdarśinaḥ . pratyaktattvabodhavivarjitāḥ . kurvate
    karmma bhogāya karmma karttuñca bhuñjate” .
    etanmataprapañcastu “tatra sargādyakāle parameśvaraḥ sṛjyamānaprapa-
    ñcavaicitryahetuprāṇikarmmasahakṛtāparimitānirūpitaśaktivi-
    śeṣaviśiṣṭamāyāsahitaḥ sannāmarūpātmakaṃ nikhilaprapañcaṃ prathamaṃ
    buddhāvākalayya idaṃ kariṣyāmīti saṅkalpayati “tadaikṣata bahu
    syāṃ prajāyeyeti” śruteḥ . tata ātmana ākāśādīni pañca
    bhūtāni apañcīkṛtāni tanmātrapadapratipādyāni utpadyante .
    tatrākāśasya śabdoguṇovāyostu śabdasparśau tejasastu śabda-
    sparśarūpāṇi apāntu śabdasparśarūparasāḥ pṛthivyāstu
    śabdasparśarūparasagandhāḥ . na tu śabdasyākāśamātraguṇatvaṃ
    vāyvādāvapi tadupalambhāt . nāsau bhramaḥ bādhakābhāvāt .
    imāni bhūtāni triguṇamāyākāryyāṇi atastriguṇātma-
    kāni . etaiśca sattvaguṇopetaiḥ pañcabhūtaiḥ śrotratvakcakṣūra-
    sanaghrāṇāni pañcendriyāṇi manobuddhyahaṅkāracittāni ca
    jāyante . śrotrādīnāṃ pañcānāṃ krameṇaiva digvātārka-
    varuṇāśvino'dhiṣṭhātṛdevatāḥ mana ādīnāṃ caturṇāṃ krameṇa
    candracaturmukhaśaṅkarācyutāḥ adhiṣṭhātṛdevatāḥ . etaireva rajo-
    guṇepetaiḥ pañcabhūtairyathākrameṇa vākpāṇipādapāyūpasthākhyāni
    karmendriyāṇi jāyante . teṣāñca krameṇa vahnīndropendramṛ-
    tyuprajāpatayo'dhiṣṭhātṛdevatāḥ . rajoguṇopetaiḥ pañcabhūtaireva
    pañca vāyavaḥ prāṇāpānavyānodānasamānākhyājāyante .
    tatra prāgananavān0 vāyuḥ prāṇonāsāgrasthānavarttī . a-
    vāgananavānapānaḥ pāyvādisthānavarttī . viṣvagananavān
    vyānaḥ akhilaśarīravarttī . ūrdghamananavānudānaḥ kaṇṭha-
    sthānavarttī . aśitapītānnādisamīkaraṇaḥ samānaḥ nābhi-
    sthānavarttī . taireva tamogaṇopetairapañcīkṛtabhūtaiḥ pañcīkṛta-
    bhūtāni jāyante “tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇīti”
    trivṛtkaraṇaśruteḥ pañcīkaraṇopalakṣaṇārthatvāt . pañcī-
    karaṇaprakāraścettham . ākāśamādau dvidhā vibhajya tayo-
    rekaṃ bhāgaṃ punaścaturddhā vibhajya teṣāṃ caturṇāmaṃśānāṃ vāyvā-
    diṣu caturbhūteṣu saṃyojanam . evaṃ vāyuṃ dvedhā vibhajya
    tayorekaṃ bhāgaṃ punaścaturddhā vibhajya teṣām ākāśādiṣu
    saṃyojanam . evaṃ tejo'ppṛthivyaṃśānāmapi . tadevame-
    kaikabhūtasyārddhaṃ svāṃśātmakaṃ arddhāntarañca caturvvidhabhūtamayamiti
    pṛthivyādau svāṃśādhikyāt pṛthivyādivyavahāraḥ . taduktam .
    “vaiśeṣyāttadvādastadvāda” iti śā0 sū0 . pūrvvoktairapañcīkṛtabhū-
    tairliṅgaśarīraṃ paralokayātrānirvāhakaṃ mokṣaparyyantasthāyi
    manobuddhibhyāmupetaṃ jñānendriyapañcakakarmendriyapañcakaprāṇā-
    dipañcakasayuktaṃ jāyate . taduktan . “prañcaprāṇamanobuddhi
    daśendriyasamanvitam . apañcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmāṅgaṃ bhoga-
    sādhanamiti” . tacca dvividhaṃ paramaparañca . paraṃ hiraṇya-
    garbhaliṅgaśarīram . aparamasmadādiliṅgaśarīram . tatra
    hiraṇyagarbhaliṅgaśarīraṃ mahattattvam asmadādiliṅgaśarī-
    rañcāhaṅkāratattvamityākhyāyate . evaṃ tamoguṇayuktebhyaḥ pa-
    ñcīkṛtabhūtebhyobhūmyantarikṣasvarga mahojanastapaḥsatyātmakasyorddhva-
    lokasaptakasya atalapātālavitalasutalatalātalarasātala-
    mahātalākhyasyādholokasaptakasya brahmāṇḍasya jarāyujāṇḍaja
    svedajodbhijjākhyacaturvidhasthūlaśarīrāṇāñcotpattiḥ . tatra
    jarāyujāni jarāyubhyojātāni manuṣyapaśvādiśarīrāṇi .
    aṇḍajāni aṇḍebhyojātāni pakṣipannagādiśarī-
    rāṇi . svedajāni svedājjātāni yūkamaśakādiśarī-
    rāṇi . udbhijjāni bhūmimudbhidya jātāni vṛkṣādiśarī-
    rāṇi vṛkṣādīnāmapi pāpaphalabhogāyatanatvena śarīri-
    tvam . tatra parameśvarasya pañcatanmātrādyutpattau saptadaśā-
    vayavopetaliṅgaśarīrotpattau hiraṇyagarbhasthūlaśarīrotpattau
    ca sākṣātkarttṛtvam, itaranikhilaprapañcotpattau ca hiraṇya-
    garbhadvārā “hantāhamimāstisrodevatā anena jīvenātmanā-
    nupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti” śruteḥ . hiraṇyagarbho-
    nāma mūrttitrayādanyaḥ prathamojīvaḥ “sa vai śarīrī prathamaḥ
    sa vai puruṣauvyate . ādikarttā sa bhūtānāṃ brahmāgre samava-
    rttata” “hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre ityādi” śruteḥ” . vedā0 pa0
    sūkṣmādisthūlabhūtāntotpattimuktvā brahmāṇḍotpattimāha
    ātma pu0 “utpādyasthūlabhūtāni bhagavān bhūtabhāvanaḥ nīreṣu
    svātmano vījaṃ sahasaiva samākṣipat . kṣiptaṃ tena hi tadvīryaṃ
    nīrāṇāmuparisthitam . dadhimaṇḍopamam kālāt kāṭhinya-
    magamad ghanam . kaṭhinā pṛthivī seyaṃ rūkṣā sā dṛsyate'dhunā .
    tasyāḥ sārasamudbhūto golako'bhūnmahālayaḥ . kukkuṭāṇḍasamā-
    kāraḥsapnalokasya saṃsthitiḥ . anusaṃvatsaraṃ kālaṃ nīreṣvāsītsama
    ntataḥ . śuṣkālābusamonityaṃ vāyunābhyāhatobhṛśam . sa tu saṃva-
    tsare pūrṇe vibhinnaḥ kukvu ṭāṇḍavat . tadantaḥpuruṣojajñe sapna-
    lokaśarīrabhṛt . idaṃ sarvaṃ pumāneva mūtaṃ bhāvi sthitaṃ ca
    that . eṣa bhogasya mokṣasya sarvadṛṣṭermaheśvaraḥ . annena bardhaya-
    tyeṣa sthāvarāṇi carāṇi ca . vakṣyamāṇo'sya mahimā vijñeyaḥ
    sarvadā nṛbhiḥ . pādaḥsarvāṇi bhūtāni tripādātmani tiṣṭhati .
    mahimāśrayamūto yo mahimnaḥ so'dhiko yathā . tathaivāsva
    mahimno'pi pumānabhyadhikomataḥ . mārgadvayasya karttāyaṃ
    vaidikasya sadā prabhuḥ . pravṛtteśca nivṛtteśca svargamokṣapuraṃ prati .
    ayamabhyadhiko yasmāt sarvasmādbhautikādajaḥ . tasmāt vi-
    rāḍiti prokto viśevādrājateyataḥ . adhiṣṭhāya puraḥ sarvā-
    sthirajaṅgamadehinām . pūrayatyātmanā yasmāt atoyamadhipū-
    ruṣaḥ . yasmādabhyadhikaḥ so'yaṃ brahmāṇḍāntaḥsthitaḥ pumān .
    tasya kāryyamidaṃ sarvaṃ giridehadharādikam . ayaṃ yajñapumān
    heturṛksāmayajuṣāmapi . chandāṃsyapi ca sarvāṇi gāyatryā-
    dīni jajñire . asmādajādayaścāpi virājaḥ puruṣottamāt .
    indraścāgniśca viprāśca mukhato'sya vinirgatāḥ . kṣatriyābāhuta-
    stadvat ūrvvāvaiśyāśca jajñire . bhūmiḥśūdrāstathā padbhyāṃ jātā
    asya mahātmanaḥ . candramāmanasojāto netrāt tadvat divā-
    karaḥ . prāṇāt prabhañjanojāto nābhestu gaganaṃ mahat .
    mastakāt svargaloko'yaṃ śrotrāj jātā imādiśaḥ . evamanye-
    'pipuṃ so'smāt jātā lokā mahātmanaḥ . dravyāṇi vā tathā
    kālovasantādyātmako mahān . devatā yajamāno vā kriyā-
    vātaḥparā na hi . sahasramastako devaḥ sahasrendriyavānapi .
    bhūtabhautikajātaṃ sa āvṛtyātmā paraḥsthitaḥ . buddhisākṣiṇa-
    mātmānametasmāt parataḥ sthitam . svaprakāśamahaṃvedasarvā-
    jñānavivarjitam . nāmarūpātmakaṃ sarvaṃ kṛtvā'steyovadanniva
    śakra! tvaṃ dhātṛvadanāt samyak vijñāsyate bhavān . diśo'pi
    pradiśastadvadadha ūrddhvaṃ saeva hi . yatastato'tra yajñena
    yakṣyante tena taṃ dvijāḥ . dharmmaśbdena tenaite svargaṃ yāsyanti
    tacchiraḥ . puṃso'sya mūrddhā svargaḥ syāt candrasūryyau ca
    cakṣuṣī . ghrāṇaḥ prabhañjanaḥ prokto madhyadeho'ntarikṣakam .
    sthalāni vividhānyasva mūtrāśaya udīritaḥ . bhūrlokastu
    samagro'yaṃ pādāvasya prakīrttirtaḥ . vaktramāhavanīya-
    staddhṛdayaṃ cāvasakhyakaḥ . sagārhapatyanāsaḥ syāddakṣiṇāgnirma-
    nomatam . urovedistathā darbhālomajātamuraḥsthitam .
    oṣadhyovanaspatayaḥ śeṣāḥ keśāḥ śarīragāḥ . kiṃ
    bahūktena śakrādya saṃkṣepeṇāvadhāraya . yadasti yacca nāstyatra
    tatsarvaṃ sa maheśvaraḥ” .
    kāṇādādimate tu ādisarge vāyavīyeṣu paramāṇuṣu
    sṛjya mānajīvādṛṣṭavaśāt kriyotpadyate sā ca kriyā
    svāśrayaṃ paramāṇuṃ paramāṇvantareṇa saṃyunakti tato-
    hyaṇukādikrameṇa mahān vāyurutpadyate tena noditeṣu
    taijasaparamāṇuṣu kriyotpadyate tayā paramāṇavaḥ paramāṇva
    ntareṇa saṃhanyamā nāḥ saṃyujyante ityevaṃrūpeṇa mahābhūto-
    tpattirevaṃ śarīrāṇi cendriyāṇi caturddaśa bhuvanānyutpadyante
    sarvatra ceśvaronimittakāraṇam . etadvivaraṇamārambhavādaśabde
    dṛśyam . tathā ca ādisarge evaiteṣāṃ sarveṣāṃ sṛṣṭiḥ .
    naimittikapralayottarantu na sarveṣām kintu yeṣāṃmeva
    tādṛśapralayadṛśāyāṃ nāśasteṣāmeva katipayānāmiti bhedaḥ .
    vījāṅkuravat sṛṣṭeḥ pravāharūpeṇānāditve'pi etatsṛṣṭeḥ sā-
    ditvamapi tattadvījavyakteraṅkuravyakteśca yathā sāditvamevameva
    varttamānabrahmaṇa ādisargakāle mahadāderutpatterādisarga-
    tvamavagantavyam “yathedānīmityādi” bhāgavatavacanena “sūryyāca-
    ndramasau dhātā yathāpūrvvamakalpayaditi” mantraliṅgena ca
    prabāhasyaivānāditvaṃ sūcitaṃ na tu tattadvyakteḥ . karmmasāpekṣa
    syaiva īśvarasya sraṣṭṛtvokteḥ pūrbaṃ karmmaṇāmabhāve vicitrasṛṣṭya-
    sambhavaḥ . anyathā vaiṣamyanairghṛṇye īśvarasya prasajye-
    yātām jīvasya ca kṛtahānyakṛtābhyāgamaprasaṅgaśceti dik .

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 156.
    Ādisarga — origin of,1 described;2 the primary creation.3 [Footnote] 1) Br. II. 10. 2. [Footnote] 2) Ib. II. Ch. 9. [Footnote] 3) M. 8. 1; 52. 2.