ādikāvya
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 137, col. 1.
ādi—kāvya n. ‘the first poem’,
N. of the Rāmāyaṇa.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 631.
ādikāvya (
ā° + kā°) n.
das Urgedicht, ein Bein. des
RĀMĀYAṆA.
— Vgl. ādikavi .
☞
vol. 5,
p. 1100.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 170, col. 1.
ādikāvya n. das erste Poem , Bez. des Rāmāyaṇa.
Vācaspatyam
☞
p. 694, col. 2.
ādikāvya na0 ādi ādyaṃ kāvyaṃ pādacatuṣṭhayarūpacchandobaddhaṃ
vākyam . bālmīkiracite rāmāyaṇe tasya cādyakāvyatvaṃ
darśitaṃ tatraiva ādikā0 2 sarge “dadarśa krauñca-
yostatra mithunaṃ cārudarśanam . tasmācca mithunādekamāga-
tyānupalakṣitaḥ . jaghāna baddhānuśayo niṣādo munisaṃ-
nidhau . taṃ śoṇitaparītāṅgaṃ ceṣṭabhānaṃ mahītale .
dṛṣṭvā krauñcī rurodārtā karuṇaṃ kheparibhramā . taṃ tathā nihataṃ
dṛṣṭvā niṣādenāṇḍajaṃ vane . muneḥ śiṣyasahāyasya kāruṇyaṃ
samajāyata . tataḥ karuṇaveditvāddharmmātmā sa dvijottamaḥ .
niśamya karuṇaṃ krauñjīṃ rudatīṃ tāṃ jagāvidam . mā ni-
ṣāda! pratiṣṭhāṃ tvamagamaḥ śāśvatīḥsamāḥ . yatkrauñcamithunā-
dekamabadhīḥ kāmamohitam . tasyedamuktvā vacanaṃ cintābhūt
tadanantaram . śakunaṃ śocatā hyevaṃ kimatedvyāhṛtaṃ mayā
muhūrttamiva ca dhyātvā vākyaṃ tat pravimṛṣya ca . śiṣyamāha
sthitaṃ pārśve bhāradvājamidaṃ vacaḥ . pādaiścaturbhiḥ saṃyuktamidaṃ
vākyaṃ samākṣaraiḥ . śocatoktaṃ mayā yasmāt tasmācchloko
bhavatviti” . evaṃ cintayatastasyāśrame svayaṃ brahmaṇāgatyo-
padiṣṭam . “maharṣe! yadathaṃ proktastvayā krauñcabadhāśrayaḥ .
śloka evāstvayaṃ baddhastava vākyasya śocataḥ . svacchandā-
deva te brahman! pravṛtteyaṃ sarasvatī . rāmasya caritaṃ kṛtsnaṃ
kurutvamṛṣisattama”! ityupadiṣṭasya vālmokeḥ rāmāyaṇaracane-
matirabhūt yathāha tatraiva . “tasya buddhirabhūt tatra vālmī-
keratha dhīmataḥ . kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ ślokairīdṛśaiḥ karavāṇya-
ham” ityevamabhiniveśaṃ kṛtvā kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kṛtamiti
sargaśeṣe tatraivoktam “tataḥ sa rāmasya cakāra kīrtimān .
samākṣaraiḥ ślokaśatairyaśasvino yaśaskaraṃ kāvyamudā-
radhīḥ param” . iha loke catuṣpādaślokasyādau tenaiva pracā-
raṇāt tatkṛtakāvyasyādikāvyatvam . vede tu bahūnāmanuṣṭu-
pchandaskānāṃ ślokānāṃ sattve'pi loke prathamapracārā
bhāvāttasyādyatvam . tena “īśā vāsyamidaṃ sarvvaṃ yat kiñca
jagatyāṃ jagat . tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasya
sviddhanam” ityupakrame “asuryānāma te lokā andhena tamasā
vṛtāḥ . tāṃste pretyābhigacchanti ye ke cātmahano janāḥ”
ityādayaḥ ślokāḥ śu0 ya0 ve0 40 adhyāye paṭhitāḥ .
evam ṛgvedādāvapi bahabaḥ tathāvidhāḥ santi” tathā
ca vede sattve'pi loke tena prathamapracāraṇāttasyādyakā-
vyatvam . yat tu uttaracarite “citramāmnāyāda-
nyā'yaṃ nūtanaśchandasāmavatāra” iti varṇṇitam tat yathā
śrutārthe'saṅgatameva . anyaḥ lokasiddhavākyādityadhyāhāreṇa
āmnāyāt āmnāyaṃ vedaṃ mūlatvena prāpya chandasāṃ
navāvatāraiti vyākhyāne tu na ko'pi doṣa iti yuktam .