Blog
Sanskrit
About
ādhi
See also
ādhiḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Latin
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 112 .
ādhi m. (
-dhiḥ )
1 Mental agony, anxiety.
2 Expectation.
3 Definition.
4 A pledge, a pawn, a mortgage.
5 Location, fixing, site, &c.
6 Engagement.
E. āṅ, dhyai to reflect, and ki aff.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 89, col. 1 .
ā-dhi (dhiḥ) 1. m. Mental agony; ex- pectation; definition; a pledge; a site; engagement.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 77, col. 2 .
ādhi ādhi, n. ,
i. e. I. ā-dhā (
cf. ni- dhi ), A pledge, Man. 8, 143. II. ā-dhyai,
Mental agony, Daśak. in Chr. 184, 7.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 120, col. 2 .
1.
ā-dhi, is, m. (for 2.
ā-dhi see under
ā-dhyai ),
place, situation; a pledge, deposit; a pawn, a mort-
gage; location fixing, site; definition, epithet.
—Ā-
dhi-tva, am, n. the nature or circumstance of a
pledge.
—Ādhitvopādhi (°tva-up°), is, m. the ob-
ject or purpose with which a pledge is given, the
conditions or terms of a mortgage.
—Ādhi-bhoga,
as, m. enjoyment or use of a deposit, use of a horse,
cow, &c., when pledged.
☞
p. 120, col. 2 .
ādhi ā-dhi. See under
ā-dhā above for
1.
ā-dhi, and under
ā-dhyai for 2.
ā-dhi.
☞
p. 121, col. 1 .
2.
ā-dhi, is, m. (for 1. see under
ā-dhā ), thought,
care, anxious reflection, mental agony, anxiety, pain;
misfortune; reflection on religion or duty; hope, ex-
pectation; a man solicitous for his family's livelihood.
—Ādhi-ja, as, ā, am, produced by pain, &c.
—Ādhi-
jña, as, ā, am, suffering pain, distressed; crooked.
—Ādhi-manyu, avas, m. pl. feverish heat or burning.
—Ādhi-mlāna, as, ā, am, withered with anxiety.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 240, col. 2 .
ādhi See under ādhā .
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 62 .
1
ādhí m. receptacle, foundation; base (
fig. ); deposit, pledge, earnest-money.
☞
p. 62 .
2
ādhí m. (mostly
pl. ) thought, care, woe, sorrow.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 39, col. 2 .
ādhi ā-dhí, [√ dhā] m. receptacle; foundation; pledge.
☞
p. 39, col. 2 .
ādhi ā-dhí, [√ dhyā] m. (generally pl.) anxiety, care, longing.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 138, col. 2 .
☞
p. 138, col. 2 .
☞
p. 138, col. 2 .
☞
p. 138, col. 2 .
a pledge, deposit, pawn, mortgage,
RV. ;
Mn. ;
Yājñ.
☞
p. 138, col. 3 .
☞
p. 138, col. 3 .
an attribute, title, epithet (
cf. upā dhi ),
L.
☞
p. 138, col. 3 .
ā-dhi a See under ā-√ dhā and ā-√ dhyai .
☞
p. 139, col. 2 .
2. ā-dhí is , m. thought, care, anxious reflection, mental agony, anxiety, pain,
TS. ;
MBh. ;
Yājñ. &c.
☞
p. 139, col. 2 .
reflection on religion or duty,
L.
☞
p. 139, col. 2 .
☞
p. 139, col. 2 .
☞
p. 139, col. 2 .
a man solicitous for his family's livelihood,
L.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 92, col. 1 .
ādhi m. (-dhiḥ )
1. Mental agony, anxiety.
2. Exception.
3. Defini- tion.
4. A pledge, a pawn, a mortgage.
5. Location, fixing, scite, &c.
6. Engagement.
E. āṅ before dhyai to reflect, and ki aff.
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 73, col. 2 .
ādhi ādhi m. (dhyai) inquiétude, souci, anxiété.
Attente.
Calamité qui menace ou qui arrive.
— (dhā) gage, caution, dépôt;
arrhes, engagement.
Situation fixe, point d'arrêt.
Cf. ādhāna.
ādhijña a. (jñā) soucieux, inquiet, plein d'anxiété.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 115, col. 2 .
1 ā-dhi- m. réceptacle ; gage, dépôt.
°stena- m. voleur de gages.
☞
p. 115, col. 2 .
2 ā-dhi- m. pensée, souci, anxiété ; malheur.
°dviṣ- ag. qui efface la souffrance.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 638 .
1.
ādhí (von
dhā, dadhāti mit
ā ) m.
SIDDH. K. 248,a, pen.
1) Standort, Lage AK. 3, 4, 108. H. an. 2, 239. MED. dh. 3.
— 2) Depositum, Pfand AK. H. 882. H. an. MED. hastênaìva grā̀hyâ ā̀dhirâsyāḥ (?) ṚV. 10, 109, 3. M. 8, 143. na bhoktavyo balādādhiḥ 144. 145. 149. 150. YĀJÑ. 2, 23. Ind. St. 1, 246, N. ādhitāṃ nītaḥ MIT. 268, 9.
— 3) = viśeṣaṇa nähre Bestimmung, Epitheton u.s.w. TRIK. 3, 3, 215. Vgl. ādhāna 5. und ādheya 1,c.
☞
vol. 1,
p. 638 .
2.
ādhí (von
dhyā, dhyāyati mit
ā ) m.
1) Gedanken, Sorge, Seelenleiden AK. 1, 1, 7, 28. 3, 4, 100. H. 312. 1371. an. 2, 239. MED. dh. 3. Fast immer pl. und häufig in Verbindung mit vyādhi körperliches Leiden. VS. 22, 20. tasyā̀dhayô 'psàrasâḥ śòcayântī̀rnāmâ TS. 3, 4, 7, 3. na teṣāmāpadaḥ santi nādhayo vyādhayastathā MBH. 3, 195. 11259. YĀJÑ. 3, 63. ādhibhirdahyamānasya N. 18, 11. ādhibhirna prakampante vāyuvegairivācalāḥ R. 3, 72, 8. yāntyevaṃ gṛhiṇīpadaṃ yuvatayo vāmāḥ kulasyādhayaḥ ŚĀK. 93. manogatamādhihetum 59. ādhivyādhiśataiḥ BHARTṚ. 3, 34. ādhivyādhipraśamanam MBH. 3, 69. śamitādhi adj. RAGH. 8, 27. anādhi adj. 9, 54. Entschiedenes m. und sg. KATHĀS. 6, 128 : vyādhiryadi bhavedrājñaḥ praviśeyuścikitsakāḥ . ādhirvā yadi tatrāsya kāraṇaṃ nopalabhyate .. Vgl. ādhī .
— 2) das Nachdenken über das Recht (dharmacintā ) TRIK. 3, 3, 215.
— 3) Erwartung, Hoffnung TRIK. H. an. MED.
— 4) Unglück (vyasana ) AK. 3, 4, 100. H. an. MED.
— 5) ein für den Unterhalt seiner Familie besorgter Mann (kuṭumbavyāpṛta ) TRIK.
☞
vol. 5,
p. 1103 .
2.
ādhi wie
ādhī von 1.
dhī mit
ā .
— Vgl. 2. upādhi .
☞
vol. 7,
p. 1708 .
1.
ādhi 1) akhilasaṃśayādhi Behälter BHĀG. P. 11, 13, 33.
Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda
☞
p. 178 .
ādhí, m. ,
Pfand [von dhā mit ā́].
-ís {935,3}.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 172, col. 2 .
1.
ādhí m.
— 1) Behälter.
— 2) Grundlage (bildlich) NYĀYAM. 1,1,21.
— 3) Pfand. Dazu Nom.abstr. °tā f.
— 4) Miethgeld ĀPAST. 1,18,20.
— 5) *nähere Bestimmung , Epitheton u.s.w.
☞
vol. 1,
p. 172, col. 2 .
2.
ādhí m.
— 1) Gedanken , Sorge , Seelenleiden. Gewöhnlich Pl.
— 2) *das Nachdenken über die Pflichten.
— 3) *Erwartung , Hoffnung.
— 4) *Unglück.
— 5) *ein um die Familie besorgter Mann.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 41, col. 2 .
1. ādhí m. Behälter, Grundlage, Pfand.
☞
p. 41, col. 2 .
2. ādhí m. (gew. Pl.) , ādhī́ f. Sorge, Sehnsucht.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 95, col. 1 .
ādhi m. °Frist, Aufschub, Kauṭ. 185, 11.
Bopp Glossarium Sanscritum
☞
p. 30, col. 2 .
ādhi m. (r.
dhyai meditari abjecto
ai et
y mutato in
i ) sol-
licitudo. N. 18. 11. (Piktetius confert hibern. ead «zèle,
jalousie» ).
Abhidhānaratnamālā of Halāyudha
☞
p. 61 .
ādhi; ādhistu mānasī pīḍā vāñchito'rtho manorathaḥ . 2.1.1.535
Vācaspatyam
☞
p. 711, col. 1 .
ādhi pu0 adhīyate'bhiniveśyate pratīkārāya mano'nena ā + dhā —ki . mānasaduḥkhakārake vyathābhede “nādha- yovyādhayaḥ kleśādaivabhūtātmahetavaḥ ” bhā0 pra0 . “yāntyevaṃ gṛhiṇīpadaṃ yuvatayo vāmāḥ kulasyādhayaḥ ” śaku0 . ādhidaivikaśabde'sya vivṛtiḥ . īṣat adhikriyate uttamarṇṇo'tra ā + īṣadarthe dhā —adhikārārthe ādhāre ki ādhīyate ṛṇaśodhanārtham ā + dhā —karmaṇi kivā 1 ṛṇaśodhanārthaṃ pratibhūsthānīyatayā bandhakatvena uttamarṇṇa samīpe adhamarṇenādhīyamāne uttamarṇṇasya īṣatsvatva- hetubhūtavyāpāraviśiṣṭe 2 dravye'sya vivṛtiḥ mitā0 . “dhanaprayoge dvau viśvāsahetū pratibhūrādhiśca . yathāha nā- radaḥ . “viśrambhahetū dvāvatra pratibhūrāghireva ceti ” . tatra pratibhūrnirūpita idānīmādhirnirūpyate . ādhirnāma gṛhī- tasya dravyasyopari viśvāsārthamadhamarṇenottamarṇādhikriyāyai ādhīyataṃ ityādhiḥ sa ca dvidhaiva kṛtakālo'kṛtakālaśca puna- ścaikaikaśodvibidhaḥ gopyobhogyaśca . yathāha nāradaḥ . “adhi- kriyataityādhiḥ sa vijñeyodvilakṣaṇaḥ . kṛtakālo'paneyaśca- yāvaddeyodyatastathā . sa punardvividhaḥ proktogopyobhogyasta- thaiva ceti ” . kṛtakāla ādhānakālaevāmuṣmin kāle dīpotsavādau mayāyamādhirmmoktavyo'nyathā tavaivādhirbha- viṣyatītyevaṃ nirūpite kāle'paneyaḥ ātmasamīpe netavyobho- cayitavyaḥ ityarthaḥ . deyaṃ dānaṃ deyamanatikramya yāvaddeyam udyatoniyataḥ sthāpitaityarthaḥ . yāvaddeyam udyatoyāva- ddeyodyataḥ gṛhītadhanapratyarpaṇāvadhiranirūpitakāla ityarthaḥ gopyorakṣaṇīyaḥ . evañcaturvidhasyādherviśeṣamāha . “ādhiḥ praṇaśyet dviguṇe dhane yadi na mucyate . kāle kāla- kṛtonaśyet phalabhogyo na naśyati ” yā0 . prayukte dhane svakṛtayā vṛddhyā kālakrameṇa dvituṇībhūte yadyādhiradhamarṇṇena dravyadānena na mocyate tadā naśyatyadharmarṇasya dhanaṃ pra- yoktuḥ svaṃ bhavati . kālakṛtaḥ kṛtakālaḥ āhitāgnyā- diṣu pāṭhātkālaśabdasya pūrvanipātaḥ sa tu kāle nirūpite prāpte naśyet dvaiguṇyātprāgūrddhaṃvā . phala- bhogyaḥ phalaṃḥ bhogyaṃ yasyāsau phalabhogyaḥ kṣetrārāmādiḥ sa na kṛdācidapi naśyati . kṛtakālasya gopyasya bhogyasya ca tatkālātikrame nāśauktaḥ “kāle kālakṛtonaśyediti . akṛtakālasya bhogyasya nāśābhāvauktaḥ “phalabhogyo na naśya- tīti ” pāriśeṣyādādhiḥpraṇasyetadityedetadakṛtakālagopyādhi- viṣayasavatiṣṭhate . dvaiguṇyātikrameṇa nirūpitakālātikramaṇa ca vināśe caturdaśadivasapratīkṣaṇaṃ karttavyam vṛhaspativacanāt “hiraṇye dviguṇībhūte pūrṇe kāle kṛtāvadhau . bandhakasya dhanī svāmī dvisaptāhaṃ pratīkṣya ca . tadantarā dhanadattvā ṛṇī bandhamavāpnuyāditi ” . nanvādhiḥpraṇaśyedityanupapannam adhamarṇasya svatvanivṛttihetordānavikrayāderabhāvāt manuvacana- virodhācca “nacādheḥ kālasaṃrodhānnisargo'sti na vikrayaḥ ” iti . kālena saṃrodhaḥ kālasaṃrodhaścirakālamavasthānaṃ tasmātkālasaṃrodhāccirakālāvasthānādādhernnanisargosti nā- nyatrādhīkaraṇamasti na ca vikrayaḥ evamādhīkaraṇa vikrayapratiṣedhāddhaninaḥ svatvābhāvo'vagamyata iti, ucya- te ādhīkaraṇameva loke sopādhikasvatvānivṛttihetuḥ prasiddhaḥ . ādhisvīkāraśca sopādhikasvatvāpattihetuḥ prasiddhaḥ . tatra dhanadvaiguṇye nirūpitakālaprāptau ca dravyadānasyātyanta nivṛtteranena vacanenādhamarṇasyātyantikī svatyanivṛttirutta- marṇasya cātyantikaṃ svatvambhavati . na ca manuvacanavirodhaḥ yataḥ “natvevādhau sopakāre kausīdīṃ vṛddhimāpluyāditi ” bhogyādhiṃ prastutyedamucyate “nacādheḥ kālasaṃrodhānnisa- rgosti na vikraya ” iti bhogyasyādheścirantanakālāvasthāne- 'pyādhīkaraṇavikrayaniṣedhena dhaninaḥ svatvannāstīti . ihā- pyuktaṃ “phalabhogyona naśyatīti ” . gopyādhau tu pṛthagārabdha- mmanunā . “na bhoktavyo balādādhirbhuñjānovṛddhimutsṛje- diti ” . ihāpi vakṣyate “gopyādhibhoge novṛddhiriti ” ādhiḥpraṇaśyeddviguṇa iti tu gopyādhiṃ pratyucyata iti sarvamaviruddham . kiñca “gopyādhibhoge no vṛddhiḥ sopakāre'tha- hāpite . naṣṭodeyo vinaṣṭaścadaivarājakṛtādṛte ” yā0 . go- pyādhestāmrakaṭāhāderupabhoge na vṛddhirbhavati . alpe'pyupabhoge mahatyapi vṛddhirhātavyā samayātikramāt tathā sopakāre upa- kārakāriṇi balīvarddatāmrakaṭāhādau bhogyādhau savṛddhi ke hāpite hāniṃ vyavahārākṣamatvaṃ gamite no vṛddhiriti sambandhaḥ naṣṭovikṛtiṅgatastāmrakaṭāhādiśchidrabhedādinā pūrvavat kṛtvā deyaḥ tatra gopyādhirnnaṣṭaścet pūrvvavat kṛtyā deyaḥ . upabhukto'pi cedvṛd dhirapi hātavyā bhogyādiryyadi naṣṭaḥ tadā pūrvavat kṛtvā deyaḥ . vṛddhisadbhvāve vṛddhirvā hātavyā vinaṣṭa ātyantikaṃ nāśaṃ prāptaḥ so'pi deyomūlyādidvāreṇa taddāne savṛddhikaṃ mūlyaṃ labhate yadi na dadāti tadā mūlanāśaḥ “vinaṣṭe mūlanāśaḥ syāddaivarājakṛtādṛta ” iti nāradavaca- nāt . daivarājakṛtādṛte daivamagnyudakadeśopaplavādi . daivakṛtādvināśādvinā . tathā svāparādharahitādrājakṛtāt . daivarājakṛte tu vināśe savṛddhikaṃ mūlyaṃ dātavyamadharmeṇā- dhyantaraṃ vā yathāha . “srotasāpahṛte kṣetre rājñā caivāpahā- rite . ādhiranyo'thakarttavyodeyaṃ vā dhanine dhanamiti ” . tatra srotasāpahṛta iti daivakṛtopalakṣaṇam . api ca “ādheḥ svīkaraṇātsiddhīrakṣyamāṇo'pyasāratām . yātaśce- danya ādheyodhanabhāgvā dhanī bhavet ” yā0 . ādhe- rgopyasya bhogyasya ca svīkaraṇādupādānādādhigra- haṇasiddhirna sākṣilikhanamātreṇa nāpyuddeśamātreṇa . yathāha nāradaḥ . “ādhistu dvividhaḥ proktoja- ṅgamaḥsthāvarastathā . siddhiratrobhayasyāpi bhogoyadya- sti nānyatheti ” . asya ca phalam . “ādhau pratigrahe krīte pūrvā tu balavattareti ” . yā svīkārāntā kriyā sā pūrvā- balavatī svīkārarahitā tu pūrvāpi na balaṣatīti . sacādhiḥ prayatnena rakṣyamāṇo'pi kālavaśena yadyasāratāmavikṛta eva savṛddhikamūlyadravyāparyāptatāṅgatastadādhiranyaḥ karttavyaḥ . “dha- nine vā dhanandeyaṃ rakṣyamāṇo'pyasāratāmiti ” vadatā''dhiḥ prayatnena rakṣaṇīyo dhanineti jñāpitam . ādhiḥpraṇa- śyeddviguṇa ityasyāpavādamāha . “caritrabandhakakṛtaṃ savṛddhyā- dāpayeddhanam . satyāṅkārakṛtandravyaṃ dviguṇampratidāpayet ” yā0 caritraṃ śobhanācaritam caritreṇaṃ bandhakam caritrabandhakam tena yat dravyamātmasātkṛtamparādhīnaṃ vā kṛtam . eta- duktambhavati dhaninaḥ svacchāśayatvena bahumūlyamapi dravya- mādhīkṛtyādhamarṇenālpameva dravyamātmasātkṛtam . yadi vā'- dhamarṇasya svacchāśayatvenālpamūlyamādhiṃ gṛhītvā bahu- dravyameva dhaninādhamarṇṇādhīnaṃ kṛtamiti taddhanaṃ nṛpovṛddhyā saha dāpayet . ayamāśayaḥ evaṃrūpaṃ bandhakaṃ dviguṇībhūte'pi dravye na naśyati kintu dravyameva dviguṇandātavyamiti . tathā satyaṅkārakṛtaṃ karaṇaṅkāraḥ bhāve ghañ satyasya kāraḥ satya- ṅkāraḥ “kāre satyāgadasyeti ” pā0 mum satyaṅkāreṇa kṛtaṃ satyaṅkā- rakṛtam . ayamabhisandhiḥ yadā bandhakārpaṇasamaya evetdhaṃ paribhāṣitaṃ dviguṇībhūte'pi dravye mayā dviguṇaṃ dravyameva dātavyam nādhināśa iti tadā tatdviguṇandāpayet iti . anyo'rthaḥ . caritrameva bandhakañcaritrabandhakam . caritra- śabdena gaṅgāsnānāgnihotrādijanitamapūrvamucyate yatra tadevādhīkṛtya yaddravyamātsātkṛtam . tatra tadeva dviguṇabhūtandātavyannādhināśa iti . “ādhiprasaṅgādanya- ducyate . satyaṃkārakṛtamiti krayavikrayādivyasthānirvā- hāya yadyaṅgulīyakādi parahaste kṛtaṃ tadvyavasthātikrame dvi- guṇandātavyaṃ tatrāpi yenāṅgulīyakādyarpitaṃ saeva cedyava- sthātivarttī tena tadeva hātavyam . itaraścedvyavasthāti- varttī tadā tadevāṅgulīyakādidviguṇampratidāpayediti . kiñca “upasthitasya moktavya ādhiḥ steno'nyathā bhavet . prayojake'sati dhanaṃ kule'nyasyādhimāpnuyāt ” yā0 . dhana- dānenādhimokṣaṇāyoṣasthitasyādhirmoktavyodhaninā vṛddhi- lobhena na sthāpayitavyaḥ . anyathā amokṣaṇe stena ścaura- vaddaṇḍyo bhavet . asannihite punaḥprayoktari kule tadā- ptahaste savṛddhikaṃ dhanaṃ nidhāyādhamarṇaḥ svīyaṃ bandhakaṃ gṛ- hṇīyāt . atha prayoktāpyasannihitastadāptāśca dhanasya grahītāro na santi yadi vā asannihite prayoktari ādhi- vikrayeṇa dhanaditsā'dhamarṇasya tatra kiṃ katevyamityapekṣite āha . “tatkālakṛtamūlyovā tatra tiṣṭhedavṛddhikaḥ ” yā0 . tasmin kāle yattasyādhermmūlyantatparikalpya tatraiva dhanini tamādhiṃ vṛddhirahitaṃ sthāpayenna tata ūrddhaṃ dhanaṃ varddhate yāva- ddhanī dhanaṃ gṛhītvā tamādhiṃ muñcati yāvadvā tanmūlyadravya- mṛṇine . praveśayati yadā tu dviguṇībhūte'pi dhane dviguṇa- ndhanameva grahītavyam natvādhināśa iti vicāritamṛṇa- grahaṇakālaeva tadā dviguṇībhūte dravye asannihite vā'dhamarṇe dhaninā kiṃ karttavyamityataāha . “vinā dhāraṇakādvāpi vikrīṇīta sasākṣikam ” yā0 . dhāraṇa- kādadhamarṇādvinā asannihite sākṣibhistadāptaiśca saha- tamādhiṃ vikrīya tat dhanaṃ gṛhṇīyāddhanī vāśabdo vyavasthitavikalpārthaḥ . yadarṇagrahaṇakāle dviguṇībhūte'pi dhane dhanameva gṛhītavyam natvādhināśa iti na vicā- ritam . tadā ādhiḥ praṇaśyet dviguṇa ityādhināśaḥ . bicārite tvayaṃ pakṣa iti . bhogyādhau viśeṣamāha . “yadā tu dviguṇībhūtamṛṇamādhau tadā khalu . mocya ādhi- stadupanne praviṣṭe dviguṇe dhane ” yā0 yadā prayuktaṃ dhanaṃ svakṛ- tayā vṛddhyā dviguṇībhūtantadādhau kṛte tadutpanne ādhyu tpanne dviguṇe dhaninaḥ praviṣṭedhaninādhirmoktavyaḥ yadi vādāve- vādhau datte dviguṇībhūte dravye tvayādhirmoktavya iti pari- bhāṣayā kāraṇāntareṇa vā bhogābhāvena yadā dviguṇī- bhūtamṛṇantadādhau bhogārthaṃ dhanini praviṣṭe tadutpanne dravya dviguṇe satyādhirmoktavyaḥ . adhikopabhoge tadapi deyam . sarvathā savṛddhikamūlarṇāpākaraṇārthādhyupabhogaviṣayamidaṃ vaca- nam . tamenaṃ kṣayādhimācakṣate laukikāḥ yatra tu vṛddhyathe evādhyupabhoga iti paribhāṣā tatra dvaiguṇyātikrame'pi yāva- nmūladānaṃ tāvadupabhuṅkte evādhim etadeva spaṣṭīkṛtaṃ vṛhaspa- tinā “ṛṇī bandhamavāpnuyāt . phalabhogyaṃ pūrṇakālaṃ dattvā dravyañca sāmakam . yadi prakarṣitaṃ tatsyāttadā la dhanabhā- gdhanī . ṛṇī ca nalabhedvandhaṃ parasparamataṃ vinā ” asyārthaḥ . phalambhogyaṃ yasyāsau phalabhogyaḥ bandha ādhiḥ sa ca dvibidhaḥ savṛddhikamūlāpākaraṇārtho vṛddhimātrāpākaraṇārthaśca tatra savṛddhimūlāpākaraṇārthaṃ bandhaṃ pūrṇakālaṃ pūrṇaḥ kālo- yasyāsau pūrṇakālastamāpnuyādṛṇī . yadā savṛddhikaṃ mūlaṃ phaladvāreṇa dhaninaḥ praviṣṭantadā bandhamavāpnu yāṃdityarthaḥ vṛddhi- mātrāpākaraṇārthantu bandhaṃ sāmakandattvā prāpnuyādṛṇī . samaṃ mūlaṃ samameva sāmakam . asyāpavādamāha . yadi praka- ṣitaṃ tatsyāttadbandhakaṃ prakarṣitamatiśayitaṃ vṛddherabhyadhika- phalaṃ yadi syāttadāna dhanabhāgdhanī . sāmakaṃ na labhedbandhaṃ, mūlamadattvevarṇī bandhamavāpnuṃyāditi yāvat . athāprakarṣitaṃ tadbandhakaṃ vṛddhaye'pyaparyyāptantadā sāmakaṃ dattvāpi bandham na labhe- tamarṇaḥ vṛddhiśeṣaṃdattvaiva labhetetyarthaḥ . punarubhayatrāpavāda- māha . parasparamataṃ vinā uttamarṇādharṇayoḥ parasparā- numatyabhāve yadi prakarṣitamityādyuktam . parasparānumatau tūtkṛṣṭamapi bandhakaṃ yāvanmūladānantāvadupabhuṅkte dhanī ni- kṛṣṭamapi mūlamātradānenaivādhamarṇolabhata iti ” .
Indian Epigraphical Glossary
☞
p. 6 .
ādhi (SII 2; LP), a mortgage or deposit;
ādhau kṛtam, ‘mortgaged’; cf. ādhau muktam, ādhau dattam. Cf. vinaṣṭ-ādhi-
sakta (LP), used in connection with a lost thing which had
been given in mortgage.