• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ādhāna

    See also ādhānam, ādhānaṃ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 111.
    ādhāna n. (-naṃ)

    1 Taking, having.

    2 Receiving, recovering.

    3 A ceremony performed with consecrated fire.

    4 A pledge, a deposit.

    5 A surety.

    6 A ceremony performed previous to conception: see garbhādhāna.

    E. āṅ, dhā to have, affix lyuṭ.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 89, col. 1.
    ā-dhāna (naṃ) 1. n. Taking; recover-
    ing a pledge; a surety; a cere-
    mony to promote conception.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 77, col. 2.
    ādhāna ādhāna, i. e. ā-dhā + ana, n.

    1. Adding, Man. 2, 176. 2. Preparing

    the holy fire, MBh. 3, 8194. 3. Light-

    ing the nuptial fire, Man. 5, 186. 4.

    Conception, Megh. 3. 5. Pledging,

    Yājñ. 2, 238. 6. Using, Ragh. 1, 24. —

    Comp. Garbha-, n. a ceremony per-

    formed previous to conception. Pu-

    rīṣa-, n. the strait-gut.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 120, col. 2.
    Ā-dhāna, am, n. putting near or upon, placing;

    taking, having; receiving, recovering; the containing

    anything, the being in possession of a thing; a cere-

    mony performed with consecrated fire (see agnyā-

    dhāna); a ceremony performed previous to concep-

    tion (see garbhādhāna); a pledge, a deposit; a

    surety; assigning, attributing, employing; the place

    in which anything is deposited or rests; a receptacle;

    enclosure, circuit.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 62.
    ādhā́na n. placing, adding, causing, producing; depositing, deposit, pledge; receptacle, enclosure; also = agnyādhāna & garbhādhāna q.v.

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 39, col. 2.
    ādhāna ā-dhā́na, n. laying or placing on;
    kindling of the sacred fires; impregnation;
    ceremony preceding impregnation; production;
    pledging; employment: -hetu, a. occasioning
    the creation of (-°).

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 138, col. 2.
    ā-dhā́na n. putting near or upon, depositing, placing, ŚBr.; KātyŚr.; Mn. &c.
    ☞ p. 138, col. 2.
    lighting, kindling, placing a fire (especially the sacred fire, cf. agny-ā° above), ŚBr.; KātyŚr.; ĀśvGṛ. &c.
    ☞ p. 138, col. 2.
    impregnating (cf. garbhā°), Megh. iii, &c.
    ☞ p. 138, col. 2.
    a ceremony performed before coition
    ☞ p. 138, col. 2.
    adding, Vām.
    ☞ p. 138, col. 2.
    causing, effecting, MBh.; Ragh.; Megh. &c.
    ☞ p. 138, col. 2.
    pledging, depositing, Yājñ.
    ☞ p. 138, col. 2.
    taking, having, receiving
    ☞ p. 138, col. 2.
    assigning, attributing, employing
    ☞ p. 138, col. 2.
    containing, being in possession of
    ☞ p. 138, col. 2.
    the place in which anything is deposited or rests, ŚBr.
    ☞ p. 138, col. 2.
    the bit of a bridle, TS.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 91, col. 2.
    ādhāna

    n. (-naṃ)

    1. Taking, having.

    2. Receiving, recovering.

    3. A cere-
    mony performed with consecrated fire.

    4. A pledge, a deposit.

    5. A
    surety.

    6. A ceremony performed pervious to conception: see
    garbhādhāna.

    E. āṅ before dhā to have, affix lyuṭ.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 73, col. 1.
    ādhāna ādhāna n. (dhā) donation;

    gage, assurance, caution.

    Cérémonie faite en vue de la conception; cf. garbhādhāna.

    ādhānika a. qui se rapporte à la cérémonie de l'ādāna.

    N. cette cérémonie ellemême.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 115, col. 2.
    ā-dhāna- nt. fait de mettre, etc., dépôt ; fait de disposer (le feu rituel) ; de mettre au monde ; de faire, de provoquer : prise, réception ; effort.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 637.
    ādhā́na (von dhā, dadhāti mit ā) n.

    1) das Anlegen, Zulegen, Legen ŚAT. BR. 2, 1, 4, 29. tulādhāna 11, 2, 7, 33. samidādhāna KĀTY. ŚR. 5, 5, 35. 6, 10, 9. 4, 10, 15. M. 2, 176. pūtidārvādhāna KĀTY. ŚR. 4, 11, 1. 8, 6, 30. 10, 8, 6. Vgl. garbhādhāna .

    — 2) = agnyādhāna (s. d.): bhāryāyai pūrvamāriṇyai dattvāgnīnantyakarmaṇi . punardārakriyāṃ punarādhānameva ca .. M. 5, 168 (KULL.: smārtāgnīn śrautāgnīnvā ādadhyāt). rathaṃ hareta cādhvaryurbrahmādhāne (RĀGHAV.: karmaṇi, KULL. : keṣāṃcicchākhināmādhāne; gehört viell. zu 3.) ca vājinam . hotā vāpi haredaśvamudgātā cāpyanaḥ kraye .. 8, 209. ādhānapaśubandheṣṭimantrayajñatapaḥkriyāḥ . tvatprasādādavāpyante brahmakṣatraviśāṃ gaṇaiḥ (die Sonne wird angeredet) MBH. 3, 184. tataḥ sa cakre bhagavānṛṣīṇāṃ vidhivattadā . sarveṣāṃ punarādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā .. 8194. ṣaḍādhāne dakṣiṇāmāhureke 10663.

    — 3) = garbhādhāna Empfängniss Verz. d. B. H. No. 858 (III). 862 (258, 17). Ind. St. 1, 59, 3 v. u. 2, 287, N. 2. ketakādhānahetoḥ MEGH. 3.

    — 4) das Niederlegen als Pand, Verpfändung YĀJÑ. 2, 238. ādhānaṃ vikrayaṃ vāpi nayataḥ 247. Vgl. 1. ādhi .

    — 5) das Beilegen, Zutheilen, Anwenden: guṇo viśeṣādhānahetuḥ siddho vastudharmaḥ SĀH. D. 10, 13. prajānāṃ vinayādhānāt RAGH. 1, 24. pratiyatno guṇādhānam P. 1, 3, 32, Sch.

    — 6) der Ort, an welchen Etwas gelegt wird, in welchem Etwas ruht, sich befindet ŚAT. BR. 14, 5, 2, 1 = BṚH. ĀR. UP. 2, 2, 1. Vgl. pakvādhāna, purīṣādhāna .

    — 7) Umfangung, Umfassung: teṣā̂mā̀dhānàṃ paryêti haryàtam ṚV. 10, 94, 8.

    ☞ vol. 5, p. 1102.
    ādhāna

    1) utsannāgnerdāhārthaṃ mṛtādhānaprayogaḥ das Drauflegen des Todten Verz. d. Oxf. H. 294,b,18.

    — 2) Ind. St. 3, 379.

    — 4) lies Pfand st. Pand.

    — 5) avaśyaṃ vinayādhānaṃ kāryamadya mayā tava das Beibringen MBH. 13, 4633. ātmanīva priyādhānam das Erweisen eines Liebesdienstes MAHĀVĪRAC. 92, 16. javādhānabala so v. a. Kraft mit Geschwindigkeit verbunden KATHĀS. 67, 25.

    — 7) lies Zügel oder Pferdegeschirr überh. und füge TBR. 1, 6, 3, 9 hinzu.

    — Vgl. āvasathyādhāna, purīṣādhāna, bhagādhāna .

    ☞ vol. 7, p. 1708.
    ādhāna

    1) das Hinzufügen VĀMANA 1, 3, 16.

    — 8) Zaum, Gebiss; s. nirādhāna weiter unten.

    Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda

    ☞ p. 177.
    ādhā́na, n., Anschirrung, bildlich [von dhā mit ā́, vgl. dhā́na].

    -am téṣām (der Presssteine) {920,8}.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 172, col. 1.
    ādhā́na n.

    — 1) das Anlegen , Zulegen , Darauflegen.

    — 2) = āgnyādhāna das Anlegen des heiligen Feuers ŚAT. BR. 2,1,4,29.

    — 3) = garbhādhāna Befruchtung , eine der Befruchtung vorangehende Ceremonie.

    — 4) das Mondhaus der Befruchtung AV. JYOT. 10,1. 11,2.

    — 5) das Hinzufügen.

    — 6) das Bewirken , Hervorbringen MBH. 13,96,5. MEGH. 3. RAGH. 1,24. MAHĀVĪRAC. 92,16. SĀH. D. 10,13. Chr. 235,26.

    — 7) Verpfändung.

    — 8) Behälter.

    — 9) Zaum , Gebiss.

    — 10) verwechselt mit ādhāra KATHĀS. 67,25.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 41, col. 2.
    ādhā́na n. das Anlegen, Zulegen, Bewirken, Hervorbringen.

    Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch

    ☞ p. 95, col. 1.
    Ādhāna n., °pañcaka n. und °pañcakaprayoga m. Titel von Werken, Opp. Cat. 1.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 707, col. 2.
    ādhāna na0 ā + dhā—bhāve lyuṭ . saṃskārapūrvvarkaṃ vahnyādeḥ
    sthāpane 1 agnyādhāne 2 garbhādhāne ca . “ādhāne soma-
    pāne ca vapanaṃ saptasu smṛtam” prā0 ta0 pu0 “bhāryyāyai pūrvva-
    māriṇyai dattvāgnīntyakarmmaṇi . punardārakriyāṃ karyyāt
    punarādhānameva ca” manuḥ . vidyamānapadārtheṣu guṇāntarasya
    3 karaṇe “prajānāṃ vinayādhānāt rakṣaṇādbharaṇādapi” raghuḥ
    sato guṇāntarādhānaṃ pratiyatnaḥ” si0 kau0 . 4 niveśane
    “guṇoviśeṣādhānahetuḥ siddho vastudharmaḥ” sā0 da0 . 5 bandhaka-
    dāne ca “ādhānaṃ vikrayañcaiva dānaṃnaiva samācaret” smṛtiḥ
    “vikrayāvakrayādhānayāciteṣu paṇā daśa” yā0 smṛtiḥ
    agnyādhānañca vivāhasamaye karttavyaṃ yadi tatrāhitāgneḥ
    pramadādinā nāśaḥ tadā pitṛmaraṇottarameva karttavyaṃ sati tu
    pitari naiva karttavyamiti, tatra kālanakṣatrādiviśeṣāśca
    nirṇṇayasindhau darśitā yathā “prājāpatye pūṣabhe sadvidaive
    puṣyajyeṣṭhāsvaindave kṛttikāsu . agnyādhānaṃ hyuttarāṇāṃ
    traye'pi citrāditye kīrtitaṃ gargamukhyaiḥ” ratnamā0
    āśvalāyanaḥ “agnyādheyaṃ kṛttikāsu rohiṇyāṃ mṛgaśira-
    si phālgunīṣu viśākhayoruttarayoḥ prauṣṭhapadayoreteṣāṃ
    kasmiṃścidvasante parvaṇi brāhnaṇa ādadhīta, grīṣmavarṣāśarat-
    su kṣatriyavaiśyopakṛṣṭāḥ” yasminkasmiṃścidṛtāvādadhīta
    somena yakṣyamāṇo narttuṃ pṛcchenna nakṣatram” somādhāne ṛtvā-
    dyanālocanamārttaparam “atho khaluyadaivainaṃ śraddhopanadathāda-
    ghīta saivāsyardhiriti somena yakṣyamāṇomartuṃ pṛcchenna nakṣatraṃ
    tadetadārttasyātivelaṃ vā śraddhāyuktasya bhavatīti” baudhāyanokteḥ
    madanaratne vṛddhagārmyaḥ “puṣyāgneyatryuttarādityapauṣṇajyeṣṭhā-
    citrārkadvidaiveṣu bheṣu . kuryurvahnyādhānamādyaṃvasantagrīṣmomā-
    ntreṣveva viprādivarṇāḥ” kālādarśe “agnihotraṃ darśapūrṇamā-
    sāvapyuttarāyaṇe . upakramya yathākālamupāsīran dvijātayaḥ .
    somaṃ ca paśubandhañca sarvāśca vikṛtīrapi . somyāyane yathā-
    kalaṃ vidadhyurgṛhamedhinaḥ” pāraskaraḥ “āvasathyāvānaṃ dāra-
    kāle dāyādyakāla ekeṣāmiti” . dāyādyakālovibhāgakālaḥ
    madanaratnevyāsaḥ “agnirvaivāhiko yena na gṛhītaḥ pramādinā .
    pitaryyuparte tena gṛhītavyaḥ prayatnataḥ . yo'gṛhītvā vivā-
    hāgniṃ gṛhastha iti manyate . annaṃ tasya na bhoktavyaṃ vṛthā-
    pāko hi sa smṛtaḥ” . jyeṣṭhabhrātari pitari vā sāgnau
    kaniṣṭhasya putrasya vā'gnyabhāve'pi na doṣaḥ tadāha tatraipa
    gārgyaḥ “pitṛpākojīvī vā bhrātṛpākopajīvikaḥ .
    jñānādhyayananiṣṭhovā na duṣye tāgninā vinā” . idañcādhānaṃ
    jyeṣṭhe'kṛtādhāne na kāryyam “dārāgnihotrasaṃyogaṃ kurute
    yo'graje sthite . parivettā sa vijñeyaḥ parivittistu pū-
    rvaja” iti manuśātātapokteḥ smārtte'pyevam “sodarye tiṣṭhati
    jpreṣṭhe na kuryāddārasaṃgram . āvasathyaṃ tathādhānaṃ patitastu
    tatha bhavediti” tatraiva gārgyokteḥ ājñāyāṃ tvadoṣamāha
    sumantuḥ “jyeṣṭhobhrātā yadā tiṣṭhedādhānaṃ naiva cāśrayet .
    anujñātastu kurvīta śaṅkhasya vacanaṃ yathā” vṛddhavasiṣṭhaḥ
    “agrajastu yadā'nagnirādadhyādanujaḥ katham . agrajo-
    'numate kuryādagnihotraṃ yathāvidhi” . hārītaḥ “soda-
    rāṇāṃ tu sarveṣāṃ parivettā kathaṃ bhavet . dāraistu parividyante
    nāgnihotreṇa nejyayā” . adhikāriṇo'pi bhrāturanujñayā
    kuryāditi madanapārijātaḥ vivāhastvanujñayāpi netyarthaḥ
    sodarokterasodarāṇāṃ sāpatnadattakādīnāṃ na doṣaḥ . dattaka-
    syāpi sodaravivāhābhāve'doṣa eva tadāha hemādrau vasiṣṭhaḥ
    “pitṛvya putrān sāpatnān paranārīsutāṃstathā dārāgnihotra
    saṃyoge parivindanna duṣyati . paranārīsutāḥ dattakādayaḥ . de-
    śāntare viśeṣamāha saeva “aṣṭau daśa dvarṣāṇi vā jyeṣṭa-
    bhrātaramanirviṣṭamapratīkṣamāṇaḥ prāyaścittī bhavatīti” klībā-
    dāvapyadoṣamāha kātyāyanaḥ “deśāntarasthaklīvaikavṛṣaṇāna
    sahodarān . veśyāniṣṭhāṃśca patitaśūdratulyātirogiṇaḥ .
    jaḍamūkāndhabadhirakubjavāmanakhañjakān . ativṛddhānabhāryāṃśca
    kṛṣisaktānnṛpasyaca . dhanavṛddhiprasaktāṃśca kāmataḥ kāriṇastathā .
    kuṭilonmattacaurāṃśca parivindanna duṣyati” aparārke'pi
    “unmattaḥ kilviṣī kuṣṭhī patitaḥ klīvaeva vā . rājaya-
    kṣmāmayāvī ca na nyāyyaḥ syāt pratīkṣitum” evaṃ
    jyeṣṭhecchinnahastādāvapi na parivettṛtvam tadāha trikāṇḍa-
    maṇḍanaḥ “darśeṣṭiṃ paurṇamāseṣṭiṃ somejyāmagnisaṃgraham
    agmihotraṃ vivāhaṃ ca prayoge prathame sthite . na kuryājjanake
    jyeṣṭhe sodare'cāpyakurvati . kṣetrajādāvanijāne vidya-
    māne'pi sodare . nādhikāravidhāto'sti bhinnodarye'pi
    caurase . paṅgvandhamūkabadhirapatitonmādadūṣaṇe . saṃnyaste-
    cchinnahastādau yadvā ṣaṇḍādidūṣaṇe . janake sodare
    jyeṣṭhe kuryādevetaraḥ kriyāmiti” “ārohataṃ daśataṃ śakvarīrma-
    metyādhāna mantravarṇācca śakvarīraṅgulīḥ tantraratne'pyuktam “aṅga-
    vaikalyātpūrvamāhitāgnitve'dhikriyetaiva nityeṣu . ādhānantu-
    na kuryāttasya naimittikatvāditi” . evaṃ caturaṅgule'pi, ṣaḍaṅgula
    kāṇavivarṇāderastyebādhikāraḥ ekādaśasu daśāntargateḥ śa-
    rīrakārśyaṃ vā vipratiṣiddhamiti” hiraṇyakeśisūtre karmā-
    śaktihetorevāṅgavaikalyasya niṣedhāt ataeva drāhyāyaṇasūtre
    yājyaśca prathamaistribhirguṇairiti nyūnāṅgasyāppadhikāra uktaḥ .
    aparārke uśanāḥ “pitā pitāmahoyasya agrajo vātha kasya-
    cit . tapognihotramantreṣu na doṣaḥ parivedane “piturājñāyā-
    mapyadoṣamāha madanaratne sumantuḥ “pitrā yasya tu nādhānaṃ karthaṃ
    putrastu kārayet . agnihotre'dhikāro'sti śaṅkhasya vacanaṃ yatheti”
    nādhānaṃ kṛtamityarthaḥ etadājñāyāmeveti hemādriḥ yattu “pituḥ
    satyapyanujñāne nādadhīta kadācaneti “tatsatyadhikāre jñeyam” .
    evaṃ smṛtirūtrayorādhārānasyākaraṇe pratyavāyaśravaṇādādhānaṃ
    nityameva . etena kalivajyerṣu ādityapurāṇe'gniho-
    trasyotkīrttanadarśanena gauḍānāṃ tadanācaraṇamanācāra
    eva smṛtitaḥ purāṇasya durbalatayā smṛtivihitādhānasya
    bādhakatvāyogāt “naivānāhitāntirmriyeteti” śruteḥ
    sarvvāpekṣayā balavattvācca . tena mṛtyukālāt pūrvvamapyā-
    dhānaṃ karttavyasiti pratīyate vyaktaṃ bhaviṣyati caitadupariṣṭāt .
    ādhānasvarūpādikam āśva0 śrau0 sū0 nārāyaṇīyavṛttyo-
    rdarśitaṃ yathā “agnyādheyaprabhṛtīnyāha vaitānikāni” sū0 12 .
    agnyādheyaprabhṛtirādirupakramo yeṣāṃ tānyagnyāgheyaprabhṛ-
    vīni anmihotrādīni karmāṇi, ādhānaṃ kṛtvaiva kartta-
    vyānītyarthaḥ . tatra hetumāha, vaitānikānīti . vitāneṣu
    bhavāni vaitānikāni, vitānasādhyānītyarthaḥ . vitānaśabdo-
    'smin sūtre bhāvasādhano'gnonāṃ vistāravācī, pūrvasmiṃ-
    stvadhikaraṇasādhano'gnihotrādikarmavacanaḥ . etadukta
    bhavati, gārhapatyādibhiragnibhiḥ sādhyāni śrautāni ka-
    rmāṇi, agnayastvādhānasādhyāḥ, tasmādādhānaprabhṛtitvaṃ
    siddhaṃ śrautānāṃ karmaṇām . bahuvacanaṃ sarvaśrautaparigrahārthaṃ
    sarvāṇi śrautānyādhānādūrdūrddhameva karttavyāni na kiñcidapi,
    śrautamādhānādarvāgityanena prakāreṇādhānasya karmārthatvanirā-
    karaṇenāgnyarthatvamarthāt sādhitaṃ bhavati . tadyadi karmārthaṃ
    syāt prati karma kriyeta, tatra kasyacit parastādapi syāt,
    yasya parastādādhānaṃ syāt tasyāgnyādheyaprabhṛtitvaṃ viha-
    nyeta . ādhānasyāgnyarthatve ca nāyaṃ doṣaḥ . ato bahu-
    vacanenādhānasyāgnyarthatvaṃ sādhitaṃ bhavati . tasmādanāhi-
    tāgneḥ kṣāmavatyādayo na bhavanti, avakīrṇinā paśvādya-
    rthañcādhānaṃ na karttavyaṃ, sādhitaṃ bhavati na parastāt” vṛttiḥ
    “agnyādheyam” 1, 3, 9, sū0 prathamaprāptamādhānamucyate .
    biśiṣṭakāle viśiṣṭadeśe viśiṣṭapuruṣeṇa viśiṣṭairmantrairgārha-
    patyādyagnyutparttyarthaṃ yadaṅgārāṇāṃ nidhānaṃ tadagnyādheyamu-
    cyate . agnīnāmādheyamagnyādheyaṃ, tatkartavyamityarthaḥ
    9 vṛttiḥ . kasmin kāla ityāha . “kṛttikāsu rohiṇyāṃ
    mṛgaśirasi phalgunīṣu viśākhayoruttarayoḥ proṣṭhapadayoḥ”
    10 sū0 . eteṣāṃ kasmiṃ ścit 11 . vasante parvaṇi brāhmaṇa
    ādadhīta” 12 . grīṣmavarṣāśaratsukṣa triyavaiśyopakruṣṭāḥ 13 .
    yasmin kasmiṃścidṛtāvādadhīta” 14 . sūtrāṇi eṣāṃ
    nārāyaṇīyā vṛttiḥ “phalgunīṣviti pūrve uttare ca
    gṛhyete, aviśeṣādbahuvacanācca . proṣṭhapadāsūttare eva .
    ataḥ sapta etāni nakṣatrāṇi, teṣāmekasminnakṣatre-
    'gnyādheyaṃ kartavyamityarthaḥ 10 . eteṣāṃ kasmiṃ-
    ścit parvaṇi . evametatsūtramarthato draṣṭavyam . uttarañca
    sūtraṃ “vasante parvaṇi brāhmaṇa ādadhīta” iti . evaṃ
    kṛte sarvamanuguṇaṃ bhavati eteṣāṃ nakṣatrāṇāṃ kasmiṃścinnakṣatre-
    parvaṇi vāgnyādheyaṃ kartavyamitīdaṃ sūtraṃ parvanakṣatrasamuccaya-
    magnyādheyasya kālatvena vidadhāti . pūrvasūtrantu kevalaṃ
    nakṣatrāṇāmevādhānasambandhaṃ vidadhāti . ato dvau pakṣau
    staḥ . samuccayastatra prathamaḥ kalpaḥ . tadasambhave kevalaṃ
    nakṣatrameveti viniveśo yuktaḥ . idaṃ kalpadvayaṃ somādhāna-
    varjiteṣu sarvveṣvādhāneṣu bhavati 11 . idamapi sūtramarthata evaṃ
    bhavati . anena vasante brāhmaṇaguṇakamādhānaṃ vidhīyate 12 .
    vaiśyastakṣakarmopajīvī upakruṣṭa ityucyate . asmin sūtre
    trīṇyādhānāni vidhīyante . grīṣme kṣatriyaguṇakaṃ, varṣāsu
    vaiśyaguṇakaṃ, śaradi upakruṣṭaguṇakañca . ete vasantādayaḥ
    śabdā ṛtuvācakāḥ . ṛtavo nāma ṣaṭ . vasantagrīṣmavarṣā
    śaraddhemantaśiśirāḥ . te ca caitramāsamārabhya dvau dvau māsā-
    vṛtavaḥ . vasantādayo māsāścaitrādaya eva 13 . ādadhīteti
    sthite punarādadhītetivacanaṃ āpatkalpo'yamādhānavidhiriti
    darśayati . atyāpadi mumūrṣoḥ sarvveṣvṛtuṣu ādhānaṃ ka-
    rtavyaṃ “naivānāhitāgnirmriyeteti” . idañcāparamādhānaṃ, pū-
    rvoktāni catvāri, teṣu sarveṣu parvvanakṣatravidhaya upasaṃha-
    rtavyāḥ, na parvvartusvātantreṇādhānasya kālavidhayo bhaveyuḥ .
    ata eva sūtrakāraḥ parvvanakṣatravidhīnāmṛtuvidhibhiḥ sa-
    mbaddhānāmevādhānakālatāpradarśanārthamevaiteṣāṃ kasmiṃścidvasanta
    iti parvanakṣatrasamuccayavidhipare sūtre uttarasūtrāya paṭhi-
    tavyam ṛtuśabdaṃ vyatiṣyajya paṭhitavān . parvvanakṣatravidhyo-
    rṛtuvidhyupasaṃhāre nyāyavirodhaśca nāsti, tatraiva tayoranta-
    rbhāvadarśanāditi 14 . “aśvartthācchamīgarbhādaraṇī āharedana-
    vekṣamāṇaḥ 16 . yo aśvatthaḥ śamīgarbha āruroha tvecasā . taṃ
    tvāharāmi brahmaṇā yajñiyaiḥ ketubhiḥ saheti, pūrṇāhutya-
    ntamagnyādheyam 17 . śamyā garbhaḥ śamīgarbhaḥ . śamīgarbhāda-
    śvatthādaraṇyāharaṇaṃ kuryāt . taccādhānārtham, āharaṇe kṛte
    adhvaryuṇā araṇyāharaṇe kriyamāṇe tena saha yajamāno-
    'pyanena mantreṇāharet . anavekṣamāṇaḥ pṛṣṭhato'navekṣa-
    māṇaḥ . ayañcāparo'rthaḥ kuryāṃ na kuryāmiti nānyadape-
    kṣamāṇaḥ, adhyavasitādhāna ityarthaḥ 16 . pūṇāhutirante yasya
    tat pūrṇāhutyantam, agnyādheyaṃ kartavyam . taccāgnyādheya-
    maraṇyāharaṇādi pūrṇāhutyantaṃ bhavatītyarthaḥ . asya sūtrasya
    prayojanaṃ pūrṇāhutyante āhitāgnitvaprāptiḥ . kathamiti cet .
    śrutāvevamāmnātam . “agnayaḥ puruṣārthasādhyāḥ” iti
    prastutya “vasante brāhmaṇo'gnimādadhīta” ityevamādīni va-
    santādikālāni brāhmaṇādikartṛkāṇi kartṛgāmikriyāphala-
    yuktāni niradhikārāṇi ādhānāni vidhāya, “tato'-
    raṇī āharet, sambhārān sambharet, agnyāyatanāni
    kuryāt, keśaśmaśru vapet, brāhmaudanikamaupāsanikaṃ nida-
    dhyāt, tasmin brahmaudanaṃ pacet, samidha ādadhyāt,
    āyataneṣu sambhārānnidadhyāt, brāhmaudanikamaraṇyoḥ samā-
    ropya mathitvā gārhapatyādīnādadhyāt, tatra kāścit, sa-
    midha ādadhyāt, agnihotraṃ juhuyāt, pūrṇāhutiṃ
    juhuyāt, tata āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapet tadahareva,
    tadaharādisaṃvatsarāntānāṃ kālānāṃ kasmiṃścit kāle pava-
    mānahavīṃṣi nirvaped tataścānyāni havīṃṣi” iti 17 .
    evañca vivāhavādapustake baudhāyanavacane anyatarābhāve kāryyā
    prāgagnyādheyeti pāṭhaṃdṛṣṭvā'nyathā mayāḥ vyākhyātam prāga-
    gnyādheyāditi pāṭhe tu agnyādheyāt agnyādhānāt prāgi-
    tyarthaḥ iti bodhyam ayameva pāṭhaḥ samīcīnaḥ prati-
    bhāti etacca udvāhaśabde vistareṇa prapañcayiṣyāmaḥ . ā-
    dhānaprayogaśca śākhibhedena paddhativiśeṣe vistaratojñeyaḥ .
    somādhāne viśeṣaśca vistarabhayānnoktaḥ āśva0 śrautasūtrādau
    jñeyaḥ . kātyā0 śrau0 sūtre ādhāne rathakārasyāpyadhi-
    kāramāha “rathakārasyādhāne” kātyā0 1, 1, 9 . ādhāna
    pūrvvakatvādanyatrāpi tasyādhikāraḥ yathoktaṃ mitā0 “kṣatriyeṇa
    vaiśyāyāmutpāditomāhiṣyaḥ vaiśyena śūdrāyāmutpāditā
    karaṇī tasyāṃ māhiṣyeṇotpādito rathakāronāma jātyā-
    bhavati tasya copanayanādi sarvaṃ kāryyaṃ vacanāt yathā ha
    śaṅkhaḥ . “kṣatriyavaiśyānulomānantaritotpannajorathakārasta-
    syādhyayanejyādānopanayanasaṃskārakriyāścāpratiṣiddhāḥ” eva-
    meva karkavṛttau sthitam .

    Renou Vocabulaire du rituel védique

    ☞ p. 28.

    Aufrecht’s Catalogus Catalogorum

    ☞ vol. 1, p. 45, col. 1.
    ādhāna śr. Bik. 105. Oppert 1391. II, 5311. 8617.

    --by Tryambaka. K. 4.

    --Āpast. IO. 1635. B. 1, 146. Bik. 105.

    --Baudh. IO. 395. 1851.

    --Baudh. by Anantadeva. K. 4. B. 1, 182.

    --Baudh. by Navahasta. B. 1, 182.

    --Hiraṇyak. Poona II, 30.

    ☞ vol. 2, p. 188, col. 2.
    ādhāna a Pariśiṣṭa of the Sv. Ulwar 266.
    ☞ vol. 3, p. 10, col. 2.
    ādhāna śr. Hz. 1112.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 6.
    ādhāna, cf. dān-ādhāna-vikraya (IE 8-5); mortgaging. Cf.

    n = ādheyaṃ na ca vikreyam (Ep. Ind., Vol. XXV, p. 218).