Blog
Sanskrit
About
ādhāna
See also
ādhānam ,
ādhānaṃ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 111 .
ādhāna n. (
-naṃ )
1 Taking, having.
2 Receiving, recovering.
3 A ceremony performed with consecrated fire.
4 A pledge, a deposit.
5 A surety.
6 A ceremony performed previous to conception: see garbhādhāna .
E. āṅ, dhā to have, affix lyuṭ .
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 89, col. 1 .
ā-dhāna (naṃ) 1. n. Taking; recover- ing a pledge; a surety; a cere- mony to promote conception.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 77, col. 2 .
ādhāna ādhāna, i. e. ā-dhā + ana, n. 1. Adding, Man. 2, 176. 2. Preparing
the holy fire, MBh. 3, 8194. 3. Light-
ing the nuptial fire, Man. 5, 186. 4.
Conception, Megh. 3. 5. Pledging,
Yājñ. 2, 238. 6. Using, Ragh. 1, 24. —
Comp. Garbha-, n. a ceremony per-
formed previous to conception. Pu-
rīṣa-, n. the strait-gut.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 120, col. 2 .
Ā-dhāna, am, n. putting near or upon, placing;
taking, having; receiving, recovering; the containing
anything, the being in possession of a thing; a cere-
mony performed with consecrated fire (see
agnyā-
dhāna ); a ceremony performed previous to concep-
tion (see
garbhādhāna ); a pledge, a deposit; a
surety; assigning, attributing, employing; the place
in which anything is deposited or rests; a receptacle;
enclosure, circuit.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 62 .
ādhā́na n. placing, adding, causing, producing; depositing, deposit, pledge; receptacle, enclosure; also =
agnyādhāna &
garbhādhāna q.v.
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 39, col. 2 .
ādhāna ā-dhā́na, n. laying or placing on; kindling of the sacred fires; impregnation; ceremony preceding impregnation; production; pledging; employment: -hetu, a. occasioning the creation of (-°).
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 138, col. 2 .
ā-dhā́na n. putting near or upon, depositing, placing,
ŚBr. ;
KātyŚr. ;
Mn. &c.
☞
p. 138, col. 2 .
lighting, kindling, placing a fire (especially the sacred fire,
cf. agny-ā° above),
ŚBr. ;
KātyŚr. ;
ĀśvGṛ. &c.
☞
p. 138, col. 2 .
impregnating (
cf. garbhā ° ),
Megh. iii, &c.
☞
p. 138, col. 2 .
a ceremony performed before coition
☞
p. 138, col. 2 .
☞
p. 138, col. 2 .
causing, effecting,
MBh. ;
Ragh. ;
Megh. &c.
☞
p. 138, col. 2 .
pledging, depositing,
Yājñ.
☞
p. 138, col. 2 .
taking, having, receiving
☞
p. 138, col. 2 .
assigning, attributing, employing
☞
p. 138, col. 2 .
containing, being in possession of
☞
p. 138, col. 2 .
the place in which anything is deposited or rests,
ŚBr.
☞
p. 138, col. 2 .
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 91, col. 2 .
ādhāna n. (-naṃ )
1. Taking, having.
2. Receiving, recovering.
3. A cere- mony performed with consecrated fire.
4. A pledge, a deposit.
5. A surety.
6. A ceremony performed pervious to conception: see garbhādhāna .
E. āṅ before dhā to have, affix lyuṭ .
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 73, col. 1 .
ādhāna ādhāna n. (dhā) donation;
gage, assurance, caution.
Cérémonie faite en vue de la conception; cf. garbhādhāna.
ādhānika a. qui se rapporte à la cérémonie de l'ādāna.
N. cette cérémonie ellemême.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 115, col. 2 .
ā-dhāna- nt. fait de mettre, etc., dépôt ; fait de disposer (le feu rituel) ; de mettre au monde ; de faire, de provoquer : prise, réception ; effort.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 637 .
ādhā́na (von
dhā, dadhāti mit
ā ) n.
1) das Anlegen, Zulegen, Legen ŚAT. BR. 2, 1, 4, 29. tulādhāna 11, 2, 7, 33. samidādhāna KĀTY. ŚR. 5, 5, 35. 6, 10, 9. 4, 10, 15. M. 2, 176. pūtidārvādhāna KĀTY. ŚR. 4, 11, 1. 8, 6, 30. 10, 8, 6. Vgl. garbhādhāna .
— 2) = agnyādhāna (s. d.): bhāryāyai pūrvamāriṇyai dattvāgnīnantyakarmaṇi . punardārakriyāṃ punarādhānameva ca .. M. 5, 168 (KULL. : smārtāgnīn śrautāgnīnvā ādadhyāt) . rathaṃ hareta cādhvaryurbrahmādhāne (RĀGHAV. : karmaṇi , KULL. : keṣāṃcicchākhināmādhāne ; gehört viell. zu 3.) ca vājinam . hotā vāpi haredaśvamudgātā cāpyanaḥ kraye .. 8, 209. ādhānapaśubandheṣṭimantrayajñatapaḥkriyāḥ . tvatprasādādavāpyante brahmakṣatraviśāṃ gaṇaiḥ (die Sonne wird angeredet) MBH. 3, 184. tataḥ sa cakre bhagavānṛṣīṇāṃ vidhivattadā . sarveṣāṃ punarādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā .. 8194. ṣaḍādhāne dakṣiṇāmāhureke 10663.
— 3) = garbhādhāna Empfängniss Verz. d. B. H. No. 858 (III). 862 (258, 17). Ind. St. 1, 59, 3 v. u. 2, 287, N. 2. ketakādhānahetoḥ MEGH. 3.
— 4) das Niederlegen als Pand, Verpfändung YĀJÑ. 2, 238. ādhānaṃ vikrayaṃ vāpi nayataḥ 247. Vgl. 1. ādhi .
— 5) das Beilegen, Zutheilen, Anwenden : guṇo viśeṣādhānahetuḥ siddho vastudharmaḥ SĀH. D. 10, 13. prajānāṃ vinayādhānāt RAGH. 1, 24. pratiyatno guṇādhānam P. 1, 3, 32, Sch.
— 6) der Ort, an welchen Etwas gelegt wird, in welchem Etwas ruht, sich befindet ŚAT. BR. 14, 5, 2, 1 = BṚH. ĀR. UP. 2, 2, 1. Vgl. pakvādhāna, purīṣādhāna .
— 7) Umfangung, Umfassung : teṣā̂mā̀dhānàṃ paryêti haryàtam ṚV. 10, 94, 8.
☞
vol. 5,
p. 1102 .
ādhāna 1) utsannāgnerdāhārthaṃ mṛtādhānaprayogaḥ das Drauflegen des Todten Verz. d. Oxf. H. 294,b,18.
— 2) Ind. St. 3, 379.
— 4) lies Pfand st. Pand.
— 5) avaśyaṃ vinayādhānaṃ kāryamadya mayā tava das Beibringen MBH. 13, 4633. ātmanīva priyādhānam das Erweisen eines Liebesdienstes MAHĀVĪRAC. 92, 16. javādhānabala so v. a. Kraft mit Geschwindigkeit verbunden KATHĀS. 67, 25.
— 7) lies Zügel oder Pferdegeschirr überh. und füge TBR. 1, 6, 3, 9 hinzu.
— Vgl. āvasathyādhāna, purīṣādhāna, bhagādhāna .
☞
vol. 7,
p. 1708 .
ādhāna 1) das Hinzufügen VĀMANA 1, 3, 16.
— 8) Zaum, Gebiss ; s. nirādhāna weiter unten.
Grassmann Wörterbuch zum Rig Veda
☞
p. 177 .
ādhā́na, n. ,
Anschirrung, bildlich [von dhā mit ā́,
vgl. dhā́na].
-am téṣām (der Presssteine) {920,8}.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 172, col. 1 .
ādhā́na n.
— 1) das Anlegen , Zulegen , Darauflegen.
— 2) = āgnyādhāna das Anlegen des heiligen Feuers ŚAT. BR. 2,1,4,29.
— 3) = garbhādhāna Befruchtung , eine der Befruchtung vorangehende Ceremonie.
— 4) das Mondhaus der Befruchtung AV. JYOT. 10,1. 11,2.
— 5) das Hinzufügen.
— 6) das Bewirken , Hervorbringen MBH. 13,96,5. MEGH. 3. RAGH. 1,24. MAHĀVĪRAC. 92,16. SĀH. D. 10,13. Chr. 235,26.
— 7) Verpfändung.
— 8) Behälter.
— 9) Zaum , Gebiss.
— 10) verwechselt mit ādhāra KATHĀS. 67,25.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 41, col. 2 .
ādhā́na n. das Anlegen, Zulegen, Bewirken, Hervorbringen.
Schmidt Nachträge zum Sanskrit-Wörterbuch
☞
p. 95, col. 1 .
Ādhāna n., °pañcaka n. und °pañcakaprayoga m. Titel von Werken, Opp. Cat. 1.
Vācaspatyam
☞
p. 707, col. 2 .
ādhāna na0 ā + dhā —bhāve lyuṭ . saṃskārapūrvvarkaṃ vahnyādeḥ sthāpane 1 agnyādhāne 2 garbhādhāne ca . “ādhāne soma- pāne ca vapanaṃ saptasu smṛtam ” prā0 ta0 pu0 “bhāryyāyai pūrvva- māriṇyai dattvāgnīntyakarmmaṇi . punardārakriyāṃ karyyāt punarādhānameva ca ” manuḥ . vidyamānapadārtheṣu guṇāntarasya 3 karaṇe “prajānāṃ vinayādhānāt rakṣaṇādbharaṇādapi ” raghuḥ sato guṇāntarādhānaṃ pratiyatnaḥ ” si0 kau0 . 4 niveśane “guṇoviśeṣādhānahetuḥ siddho vastudharmaḥ ” sā0 da0 . 5 bandhaka- dāne ca “ādhānaṃ vikrayañcaiva dānaṃnaiva samācaret ” smṛtiḥ “vikrayāvakrayādhānayāciteṣu paṇā daśa ” yā0 smṛtiḥ agnyādhānañca vivāhasamaye karttavyaṃ yadi tatrāhitāgneḥ pramadādinā nāśaḥ tadā pitṛmaraṇottarameva karttavyaṃ sati tu pitari naiva karttavyamiti, tatra kālanakṣatrādiviśeṣāśca nirṇṇayasindhau darśitā yathā “prājāpatye pūṣabhe sadvidaive puṣyajyeṣṭhāsvaindave kṛttikāsu . agnyādhānaṃ hyuttarāṇāṃ traye'pi citrāditye kīrtitaṃ gargamukhyaiḥ ” ratnamā0 āśvalāyanaḥ “agnyādheyaṃ kṛttikāsu rohiṇyāṃ mṛgaśira- si phālgunīṣu viśākhayoruttarayoḥ prauṣṭhapadayoreteṣāṃ kasmiṃścidvasante parvaṇi brāhnaṇa ādadhīta, grīṣmavarṣāśarat- su kṣatriyavaiśyopakṛṣṭāḥ ” yasminkasmiṃścidṛtāvādadhīta somena yakṣyamāṇo narttuṃ pṛcchenna nakṣatram ” somādhāne ṛtvā- dyanālocanamārttaparam “atho khaluyadaivainaṃ śraddhopanadathāda- ghīta saivāsyardhiriti somena yakṣyamāṇomartuṃ pṛcchenna nakṣatraṃ tadetadārttasyātivelaṃ vā śraddhāyuktasya bhavatīti ” baudhāyanokteḥ madanaratne vṛddhagārmyaḥ “puṣyāgneyatryuttarādityapauṣṇajyeṣṭhā- citrārkadvidaiveṣu bheṣu . kuryurvahnyādhānamādyaṃvasantagrīṣmomā- ntreṣveva viprādivarṇāḥ ” kālādarśe “agnihotraṃ darśapūrṇamā- sāvapyuttarāyaṇe . upakramya yathākālamupāsīran dvijātayaḥ . somaṃ ca paśubandhañca sarvāśca vikṛtīrapi . somyāyane yathā- kalaṃ vidadhyurgṛhamedhinaḥ ” pāraskaraḥ “āvasathyāvānaṃ dāra- kāle dāyādyakāla ekeṣāmiti ” . dāyādyakālovibhāgakālaḥ madanaratnevyāsaḥ “agnirvaivāhiko yena na gṛhītaḥ pramādinā . pitaryyuparte tena gṛhītavyaḥ prayatnataḥ . yo'gṛhītvā vivā- hāgniṃ gṛhastha iti manyate . annaṃ tasya na bhoktavyaṃ vṛthā- pāko hi sa smṛtaḥ ” . jyeṣṭhabhrātari pitari vā sāgnau kaniṣṭhasya putrasya vā'gnyabhāve'pi na doṣaḥ tadāha tatraipa gārgyaḥ “pitṛpākojīvī vā bhrātṛpākopajīvikaḥ . jñānādhyayananiṣṭhovā na duṣye tāgninā vinā ” . idañcādhānaṃ jyeṣṭhe'kṛtādhāne na kāryyam “dārāgnihotrasaṃyogaṃ kurute yo'graje sthite . parivettā sa vijñeyaḥ parivittistu pū- rvaja ” iti manuśātātapokteḥ smārtte'pyevam “sodarye tiṣṭhati jpreṣṭhe na kuryāddārasaṃgram . āvasathyaṃ tathādhānaṃ patitastu tatha bhavediti ” tatraiva gārgyokteḥ ājñāyāṃ tvadoṣamāha sumantuḥ “jyeṣṭhobhrātā yadā tiṣṭhedādhānaṃ naiva cāśrayet . anujñātastu kurvīta śaṅkhasya vacanaṃ yathā ” vṛddhavasiṣṭhaḥ “agrajastu yadā'nagnirādadhyādanujaḥ katham . agrajo- 'numate kuryādagnihotraṃ yathāvidhi ” . hārītaḥ “soda- rāṇāṃ tu sarveṣāṃ parivettā kathaṃ bhavet . dāraistu parividyante nāgnihotreṇa nejyayā ” . adhikāriṇo'pi bhrāturanujñayā kuryāditi madanapārijātaḥ vivāhastvanujñayāpi netyarthaḥ sodarokterasodarāṇāṃ sāpatnadattakādīnāṃ na doṣaḥ . dattaka- syāpi sodaravivāhābhāve'doṣa eva tadāha hemādrau vasiṣṭhaḥ “pitṛvya putrān sāpatnān paranārīsutāṃstathā dārāgnihotra saṃyoge parivindanna duṣyati . paranārīsutāḥ dattakādayaḥ . de- śāntare viśeṣamāha saeva “aṣṭau daśa dvarṣāṇi vā jyeṣṭa- bhrātaramanirviṣṭamapratīkṣamāṇaḥ prāyaścittī bhavatīti ” klībā- dāvapyadoṣamāha kātyāyanaḥ “deśāntarasthaklīvaikavṛṣaṇāna sahodarān . veśyāniṣṭhāṃśca patitaśūdratulyātirogiṇaḥ . jaḍamūkāndhabadhirakubjavāmanakhañjakān . ativṛddhānabhāryāṃśca kṛṣisaktānnṛpasyaca . dhanavṛddhiprasaktāṃśca kāmataḥ kāriṇastathā . kuṭilonmattacaurāṃśca parivindanna duṣyati ” aparārke'pi “unmattaḥ kilviṣī kuṣṭhī patitaḥ klīvaeva vā . rājaya- kṣmāmayāvī ca na nyāyyaḥ syāt pratīkṣitum ” evaṃ jyeṣṭhecchinnahastādāvapi na parivettṛtvam tadāha trikāṇḍa- maṇḍanaḥ “darśeṣṭiṃ paurṇamāseṣṭiṃ somejyāmagnisaṃgraham agmihotraṃ vivāhaṃ ca prayoge prathame sthite . na kuryājjanake jyeṣṭhe sodare'cāpyakurvati . kṣetrajādāvanijāne vidya- māne'pi sodare . nādhikāravidhāto'sti bhinnodarye'pi caurase . paṅgvandhamūkabadhirapatitonmādadūṣaṇe . saṃnyaste- cchinnahastādau yadvā ṣaṇḍādidūṣaṇe . janake sodare jyeṣṭhe kuryādevetaraḥ kriyāmiti ” “ārohataṃ daśataṃ śakvarīrma- metyādhāna mantravarṇācca śakvarīraṅgulīḥ tantraratne'pyuktam “aṅga- vaikalyātpūrvamāhitāgnitve'dhikriyetaiva nityeṣu . ādhānantu- na kuryāttasya naimittikatvāditi ” . evaṃ caturaṅgule'pi, ṣaḍaṅgula kāṇavivarṇāderastyebādhikāraḥ ekādaśasu daśāntargateḥ śa- rīrakārśyaṃ vā vipratiṣiddhamiti ” hiraṇyakeśisūtre karmā- śaktihetorevāṅgavaikalyasya niṣedhāt ataeva drāhyāyaṇasūtre yājyaśca prathamaistribhirguṇairiti nyūnāṅgasyāppadhikāra uktaḥ . aparārke uśanāḥ “pitā pitāmahoyasya agrajo vātha kasya- cit . tapognihotramantreṣu na doṣaḥ parivedane “piturājñāyā- mapyadoṣamāha madanaratne sumantuḥ “pitrā yasya tu nādhānaṃ karthaṃ putrastu kārayet . agnihotre'dhikāro'sti śaṅkhasya vacanaṃ yatheti ” nādhānaṃ kṛtamityarthaḥ etadājñāyāmeveti hemādriḥ yattu “pituḥ satyapyanujñāne nādadhīta kadācaneti “tatsatyadhikāre jñeyam ” . evaṃ smṛtirūtrayorādhārānasyākaraṇe pratyavāyaśravaṇādādhānaṃ nityameva . etena kalivajyerṣu ādityapurāṇe'gniho- trasyotkīrttanadarśanena gauḍānāṃ tadanācaraṇamanācāra eva smṛtitaḥ purāṇasya durbalatayā smṛtivihitādhānasya bādhakatvāyogāt “naivānāhitāntirmriyeteti ” śruteḥ sarvvāpekṣayā balavattvācca . tena mṛtyukālāt pūrvvamapyā- dhānaṃ karttavyasiti pratīyate vyaktaṃ bhaviṣyati caitadupariṣṭāt . ādhānasvarūpādikam āśva0 śrau0 sū0 nārāyaṇīyavṛttyo- rdarśitaṃ yathā “agnyādheyaprabhṛtīnyāha vaitānikāni ” sū0 12 . agnyādheyaprabhṛtirādirupakramo yeṣāṃ tānyagnyāgheyaprabhṛ- vīni anmihotrādīni karmāṇi, ādhānaṃ kṛtvaiva kartta- vyānītyarthaḥ . tatra hetumāha, vaitānikānīti . vitāneṣu bhavāni vaitānikāni, vitānasādhyānītyarthaḥ . vitānaśabdo- 'smin sūtre bhāvasādhano'gnonāṃ vistāravācī, pūrvasmiṃ- stvadhikaraṇasādhano'gnihotrādikarmavacanaḥ . etadukta bhavati, gārhapatyādibhiragnibhiḥ sādhyāni śrautāni ka- rmāṇi, agnayastvādhānasādhyāḥ, tasmādādhānaprabhṛtitvaṃ siddhaṃ śrautānāṃ karmaṇām . bahuvacanaṃ sarvaśrautaparigrahārthaṃ sarvāṇi śrautānyādhānādūrdūrddhameva karttavyāni na kiñcidapi, śrautamādhānādarvāgityanena prakāreṇādhānasya karmārthatvanirā- karaṇenāgnyarthatvamarthāt sādhitaṃ bhavati . tadyadi karmārthaṃ syāt prati karma kriyeta, tatra kasyacit parastādapi syāt, yasya parastādādhānaṃ syāt tasyāgnyādheyaprabhṛtitvaṃ viha- nyeta . ādhānasyāgnyarthatve ca nāyaṃ doṣaḥ . ato bahu- vacanenādhānasyāgnyarthatvaṃ sādhitaṃ bhavati . tasmādanāhi- tāgneḥ kṣāmavatyādayo na bhavanti, avakīrṇinā paśvādya- rthañcādhānaṃ na karttavyaṃ, sādhitaṃ bhavati na parastāt ” vṛttiḥ “agnyādheyam ” 1, 3, 9, sū0 prathamaprāptamādhānamucyate . biśiṣṭakāle viśiṣṭadeśe viśiṣṭapuruṣeṇa viśiṣṭairmantrairgārha- patyādyagnyutparttyarthaṃ yadaṅgārāṇāṃ nidhānaṃ tadagnyādheyamu- cyate . agnīnāmādheyamagnyādheyaṃ, tatkartavyamityarthaḥ 9 vṛttiḥ . kasmin kāla ityāha . “kṛttikāsu rohiṇyāṃ mṛgaśirasi phalgunīṣu viśākhayoruttarayoḥ proṣṭhapadayoḥ ” 10 sū0 . eteṣāṃ kasmiṃ ścit 11 . vasante parvaṇi brāhmaṇa ādadhīta ” 12 . grīṣmavarṣāśaratsukṣa triyavaiśyopakruṣṭāḥ 13 . yasmin kasmiṃścidṛtāvādadhīta ” 14 . sūtrāṇi eṣāṃ nārāyaṇīyā vṛttiḥ “phalgunīṣviti pūrve uttare ca gṛhyete, aviśeṣādbahuvacanācca . proṣṭhapadāsūttare eva . ataḥ sapta etāni nakṣatrāṇi, teṣāmekasminnakṣatre- 'gnyādheyaṃ kartavyamityarthaḥ 10 . eteṣāṃ kasmiṃ- ścit parvaṇi . evametatsūtramarthato draṣṭavyam . uttarañca sūtraṃ “vasante parvaṇi brāhmaṇa ādadhīta ” iti . evaṃ kṛte sarvamanuguṇaṃ bhavati eteṣāṃ nakṣatrāṇāṃ kasmiṃścinnakṣatre- parvaṇi vāgnyādheyaṃ kartavyamitīdaṃ sūtraṃ parvanakṣatrasamuccaya- magnyādheyasya kālatvena vidadhāti . pūrvasūtrantu kevalaṃ nakṣatrāṇāmevādhānasambandhaṃ vidadhāti . ato dvau pakṣau staḥ . samuccayastatra prathamaḥ kalpaḥ . tadasambhave kevalaṃ nakṣatrameveti viniveśo yuktaḥ . idaṃ kalpadvayaṃ somādhāna- varjiteṣu sarvveṣvādhāneṣu bhavati 11 . idamapi sūtramarthata evaṃ bhavati . anena vasante brāhmaṇaguṇakamādhānaṃ vidhīyate 12 . vaiśyastakṣakarmopajīvī upakruṣṭa ityucyate . asmin sūtre trīṇyādhānāni vidhīyante . grīṣme kṣatriyaguṇakaṃ, varṣāsu vaiśyaguṇakaṃ, śaradi upakruṣṭaguṇakañca . ete vasantādayaḥ śabdā ṛtuvācakāḥ . ṛtavo nāma ṣaṭ . vasantagrīṣmavarṣā śaraddhemantaśiśirāḥ . te ca caitramāsamārabhya dvau dvau māsā- vṛtavaḥ . vasantādayo māsāścaitrādaya eva 13 . ādadhīteti sthite punarādadhītetivacanaṃ āpatkalpo'yamādhānavidhiriti darśayati . atyāpadi mumūrṣoḥ sarvveṣvṛtuṣu ādhānaṃ ka- rtavyaṃ “naivānāhitāgnirmriyeteti ” . idañcāparamādhānaṃ, pū- rvoktāni catvāri, teṣu sarveṣu parvvanakṣatravidhaya upasaṃha- rtavyāḥ, na parvvartusvātantreṇādhānasya kālavidhayo bhaveyuḥ . ata eva sūtrakāraḥ parvvanakṣatravidhīnāmṛtuvidhibhiḥ sa- mbaddhānāmevādhānakālatāpradarśanārthamevaiteṣāṃ kasmiṃścidvasanta iti parvanakṣatrasamuccayavidhipare sūtre uttarasūtrāya paṭhi- tavyam ṛtuśabdaṃ vyatiṣyajya paṭhitavān . parvvanakṣatravidhyo- rṛtuvidhyupasaṃhāre nyāyavirodhaśca nāsti, tatraiva tayoranta- rbhāvadarśanāditi 14 . “aśvartthācchamīgarbhādaraṇī āharedana- vekṣamāṇaḥ 16 . yo aśvatthaḥ śamīgarbha āruroha tvecasā . taṃ tvāharāmi brahmaṇā yajñiyaiḥ ketubhiḥ saheti, pūrṇāhutya- ntamagnyādheyam 17 . śamyā garbhaḥ śamīgarbhaḥ . śamīgarbhāda- śvatthādaraṇyāharaṇaṃ kuryāt . taccādhānārtham, āharaṇe kṛte adhvaryuṇā araṇyāharaṇe kriyamāṇe tena saha yajamāno- 'pyanena mantreṇāharet . anavekṣamāṇaḥ pṛṣṭhato'navekṣa- māṇaḥ . ayañcāparo'rthaḥ kuryāṃ na kuryāmiti nānyadape- kṣamāṇaḥ, adhyavasitādhāna ityarthaḥ 16 . pūṇāhutirante yasya tat pūrṇāhutyantam, agnyādheyaṃ kartavyam . taccāgnyādheya- maraṇyāharaṇādi pūrṇāhutyantaṃ bhavatītyarthaḥ . asya sūtrasya prayojanaṃ pūrṇāhutyante āhitāgnitvaprāptiḥ . kathamiti cet . śrutāvevamāmnātam . “agnayaḥ puruṣārthasādhyāḥ ” iti prastutya “vasante brāhmaṇo'gnimādadhīta ” ityevamādīni va- santādikālāni brāhmaṇādikartṛkāṇi kartṛgāmikriyāphala- yuktāni niradhikārāṇi ādhānāni vidhāya, “tato'- raṇī āharet, sambhārān sambharet, agnyāyatanāni kuryāt, keśaśmaśru vapet, brāhmaudanikamaupāsanikaṃ nida- dhyāt, tasmin brahmaudanaṃ pacet, samidha ādadhyāt, āyataneṣu sambhārānnidadhyāt, brāhmaudanikamaraṇyoḥ samā- ropya mathitvā gārhapatyādīnādadhyāt, tatra kāścit, sa- midha ādadhyāt, agnihotraṃ juhuyāt, pūrṇāhutiṃ juhuyāt, tata āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapet tadahareva, tadaharādisaṃvatsarāntānāṃ kālānāṃ kasmiṃścit kāle pava- mānahavīṃṣi nirvaped tataścānyāni havīṃṣi ” iti 17 . evañca vivāhavādapustake baudhāyanavacane anyatarābhāve kāryyā prāgagnyādheyeti pāṭhaṃdṛṣṭvā'nyathā mayāḥ vyākhyātam prāga- gnyādheyāditi pāṭhe tu agnyādheyāt agnyādhānāt prāgi- tyarthaḥ iti bodhyam ayameva pāṭhaḥ samīcīnaḥ prati- bhāti etacca udvāhaśabde vistareṇa prapañcayiṣyāmaḥ . ā- dhānaprayogaśca śākhibhedena paddhativiśeṣe vistaratojñeyaḥ . somādhāne viśeṣaśca vistarabhayānnoktaḥ āśva0 śrautasūtrādau jñeyaḥ . kātyā0 śrau0 sūtre ādhāne rathakārasyāpyadhi- kāramāha “rathakārasyādhāne ” kātyā0 1, 1, 9 . ādhāna pūrvvakatvādanyatrāpi tasyādhikāraḥ yathoktaṃ mitā0 “kṣatriyeṇa vaiśyāyāmutpāditomāhiṣyaḥ vaiśyena śūdrāyāmutpāditā karaṇī tasyāṃ māhiṣyeṇotpādito rathakāronāma jātyā- bhavati tasya copanayanādi sarvaṃ kāryyaṃ vacanāt yathā ha śaṅkhaḥ . “kṣatriyavaiśyānulomānantaritotpannajorathakārasta- syādhyayanejyādānopanayanasaṃskārakriyāścāpratiṣiddhāḥ ” eva- meva karkavṛttau sthitam .
Renou Vocabulaire du rituel védique
☞
p. 28 .
Aufrecht’s Catalogus Catalogorum
☞
vol. 1,
p. 45, col. 1 .
ādhāna śr. Bik. 105. Oppert 1391. II, 5311. 8617.
--by Tryambaka. K. 4.
--Āpast. IO. 1635. B. 1, 146. Bik. 105.
--Baudh. IO. 395. 1851.
--Baudh. by Anantadeva. K. 4. B. 1, 182.
--Baudh. by Navahasta. B. 1, 182.
--Hiraṇyak. Poona II, 30.
☞
vol. 2,
p. 188, col. 2 .
ādhāna a Pariśiṣṭa of the Sv. Ulwar 266.
☞
vol. 3,
p. 10, col. 2 .
ādhāna śr. Hz. 1112.
Indian Epigraphical Glossary
☞
p. 6 .
ādhāna, cf.
dān-ādhāna-vikraya (IE 8-5); mortgaging. Cf.
n = ādheyaṃ na ca vikreyam (Ep. Ind., Vol. XXV, p. 218).