• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ācamanaṃ

    See also ācamana, ācamanam.


    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 228, col. 3.
    ācamanaṃ

    1 Rinsing the mouth, sipping water before religious ceremonies, before and after meals &c. from the palm of the hand; dadyādācamanaṃ tataḥ Y. 1. 242, 195 (part of the water sipped being usually allowed to drop down).

    2 The water used for rinsing the mouth.

    3 Gargling the throat.

    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 166.
    ācamanaṃ , klī, (āṅ + cam + lyuṭ) vaidhakarmmā-
    rambhāt pūrvvaṃ vāratrayajalapānānantaraṃ yathākramā-
    ṣṭāṅgasparśarūpaśuddhijanakakriyā . tatparyyāyaḥ . u-
    pasparśaḥ 2 . itya maraḥ .. ācamaḥ 3 śucipraṇīḥ 4 .
    iti śabdaratnāvalī .. tadvidhānaṃ yathā ..
    “trirācāmedapaḥ pūrvvaṃ dviḥ pramṛjyāttato mukha .
    saṃmṛjyāṅguṣṭhamūlena tribhirāsyamupaspṛśet ..
    aṅguṣṭhena pradeśinyā ghrāṇaṃ paścādanantaraṃ .
    aṅgaṣṭhānāmikābhyāñca cakṣuḥśrotre punaḥ punaḥ ..
    kaniṣṭhāṅguṣṭhayornābhiṃ hṛdayantu talena vai .
    rvvābhistu śiraḥ paścādbāhū cāgreṇa saṃspṛśat ..
    ṛco yajūṃṣi sāmānitriḥ piban prīṇayet kramāt .
    atharvvāṅgirasau pūrvvaṃ dviḥ pramārṣṭyā nayenmukhaṃ ..
    setihāsapurāṇāni vedāṅgāni yathākramaṃ .
    khaṃ mukhaṃ nāsike vāyuṃ netre sūryyaṃ śrutī diśaḥ ..
    prāṇagranthimatho nābhiṃ brahmāṇaṃ hṛdayaṃ spṛśet .
    rudraṃ mūrddhānamālabhya prīṇātyatha śikhāmṛṣīn ..
    bāhū yamendravaruṇakuveravasudhānalān .
    abhyukṣya caraṇau viṣṇumindraviṣṇukaradvayaṃ ..
    vāsukipramukhān nāgān jalaṃ kṣipati yat kṣitau .
    ye'ntarā vindavo yānti bhūtagrāmañca tairdvija ..
    agnivāyusūryyendrā girayo'ṅguliparbbasu .
    gaṅgādyāḥ saritastāsu yā rekhāḥ karamadhyagāḥ ..
    tale somaḥ satīrthaśca smṛto'taḥ pāvanaḥ karaḥ .
    iti gāruḍe 215 adhyāyaḥ .. * ..
    anyacca . athācamanaṃ . parāśaraḥ . yathā, —
    “kṛtvātha śaucaṃ prakṣālya pādau hastau ca mṛjjalaiḥ .
    nibaddhaśikha āsīno dvija ācamanaṃ caret” ..
    āpastamvaḥ . yathā, —
    “ityevamadbhirājānu prakṣālya caraṇau pṛthak .
    hastau cāmaṇibandhābhyāṃ paścādāsīta saṃyataḥ” ..
    ājānviti adhvaśramādinā tatparyyantamaśauce
    ājaṅghāta iti hārītoktaṃ sāmānyataḥ .
    “kṛtvopavītaṃ savyāṃśe vāṅmanaḥkāyasaṃyataḥ” .. * ..
    śikhābandhe viśeṣamāha brahmapurāṇam .
    “gāyatryā tu śikhāṃ baddhvā nairṛtyāṃ brahmarandhrataḥ .
    juṭikāñca tato baddhvā tataḥ karmma samārabhet” ..
    yājñavalkyaḥ . yathā, —
    “antarjānu śucau deśe upaviṣṭa udaṅmukhaḥ .
    prāgvā brāhmyeṇa tīrthena dvijo nityamupaspṛśet” .
    antarjānu jānunormadhye hastau kṛtveti śeṣaḥ ..
    bhaviṣyapurāṇe . yathā, —
    “samau tu caraṇau kṛtvā tathā baddhaśikhonṛpa !” .
    ācāmedityanuvṛttau devalaḥ . yathā, —
    “śikhāṃ baddhvā vasitvā tu nirnikte vāsasī śubhe .
    tūṣṇīṃ bhūtvā samādāya nodgacchanna vilokayan” .. * ..
    brāhmyāvarodhe tu manuḥ . yathā, —
    “kāyatraidaśikābhyāntu na pitreṇa kadācana” .
    mārkaṇḍeyaḥ . yathā, —
    “sapavitreṇa hastena kuryyādācamanakriyāṃ .
    nocchiṣṭaṃ tat pavitrantu bhuktocchiṣṭantu varjayet” ..
    udakagrahaṇe parimāṇamāha bharadvājaḥ . yathā, —
    “āyataṃ parbbaṇāṃ kṛtvā gokarṇākṛtimat karaṃ .
    saṃhatāṅgulinā toyaṃ gṛhītvā pāṇinā dvijaḥ ..
    muktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ caret .
    māṣamajjanamātrāstu saṃgṛhya triḥ pibedapaḥ” ..
    yājñavalkyaḥ .. yathā, —
    “adbhistu prakṛtisthābhirhīnābhiḥ phenabudvadaḥ .
    hṛtkaṇṭhatālugābhiśca yathāsaṅkhyaṃ dvijātayaḥ ..
    śuddheran strī ca śūdraśca sakṛt spṛṣṭābhirantataḥ” .
    antataḥ oṣṭhaprānte . pracetāḥ ..
    “anuṣṇābhiraphenābhiḥ pūtābhirvīkṣya cakṣuṣā .
    hṛdgatābhiraśabdābhistriścaturvvādbhirācamet” ..
    caturvveti bhāvaśuddhyapekṣayā .. * ..
    ācamanaprakāramāha dakṣaḥ .
    “prakṣālya hastau pādau ca triḥ pibedambu vīkṣitaṃ .
    saṃvṛtyāṅguṣṭhamūlena dviḥ pramṛjyāttato mukhaṃ ..
    saṃhatya tisṛbhiḥ pūrvvamāsyamevamupaspṛśet .
    aṅguṣṭhena pradeśinyā ghrāṇaṃ paścādanantaraṃ ..
    aṅguṣṭhānāmikābhyāñca cakṣuḥśrotre punaḥ punaḥ .
    nābhiṃ kaniṣṭhāṅguṣṭhena hṛdayantu talena vai ..
    sarvvābhistu śirodeśaṃ bāhū cāgreṇa saṃspṛśet” .
    punaḥpunariti ghrāṇādīnāṃ golakadvayābhiprāyeṇa .
    iti śrīdattaḥ .. * ..
    vīkṣaṇānuṣṇayorapavādamāha yamaḥ .
    “rātrāvanīkṣitenāpi śuddhiruktā manīṣibhiḥ .
    udakenāturāṇāñca tathoṣṇenoṣṇapāyināṃ” .. * ..
    mukhamārjanānantaraṃ vyāsaḥ . “vāmahastaṃ pādau
    śiraśca dakṣiṇena pāṇinā jalenābhyukṣayet” iti
    sāmavedikramaḥ . yajurvvedināntu gotamaḥ . “pādau
    cābhyakṣayet khāni copaspṛśet śīrṣāṇi mūrddhni
    dadyāt udakavindūn” .. * ..
    indriyasparśe viśeṣamāha manuḥ . “khāni caiva
    spṛśedadbhiḥ” iti . nābhisparśe vyāsaḥ . yathā, —
    “tataḥ spṛśennābhideśaṃ punarāpaśca saṃspṛśet” .
    indriyasparśānantaraṃ bhaviṣye . yathā, —
    “yadbhūmāvudakaṃ vīra samutsṛjati dānava .
    vāsukipramukhānnāgān tena prīṇāti mānavaḥ” .. * ..
    jalasthalobhayakarmmānuṣṭhānārthañca jalasthalaikacaraṇe-
    nācamanaṃ karttavyamāha paiṭhīnasiḥ .. “antarudake
    ācānto antareva śuddho bhavati vahirudake ā-
    cānto vahireva śuddhaḥ syāt tasmādantarekaṃ vahi-
    rekañca kṛtvā pādamācāmet sarvvatra pūto bhavati”
    iti .. * .. jalamātre jānorūrddhvamuttiṣṭhannācamana-
    māha viṣṇuḥ . yathā, —
    “jānorūrddhvaṃ jale tiṣṭhannācāntaḥ śucitāmiyāt .
    adhastācchatakṛtvopi samācānto na śudhyati” ..
    hārītaḥ . yathā, —
    “ardravāsā jale kuryyāttarpaṇācamanaṃ japaṃ .
    śuṣkavāsāḥ sthale kuryyāttarpaṇācamanaṃ japaṃ” .. * ..
    ācamananiṣedhe devalaḥ . yathā, —
    sopānatko jalastho vā muktakeśo'pi vā punaḥ ..
    uṣṇīṣī vāpi nācāmedvastreṇodveṣṭya vā śiraḥ ..
    na gacchanna śayānaśca na calanna parān spṛśan .
    na hasan naiva sajalpannātmānañcaiva vīkṣayan ..
    keśānnīvīmadhaḥkāyamaspaśan dharaṇīmapi .
    yadi spṛśati caitāni bhūyaḥ prakṣālayet karaṃ” ..
    ātmānaṃ hṛdayaṃ . tathā vyāsaḥ .
    “śiraḥ prāvṛtya kaṇṭhaṃ vā muktakacchaśikho'pi vā .
    akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto'pyaśucirbhavet” ..
    marīciḥ . yathā,
    “na vahirjānu tvarayā nāsanastho na cātthitaḥ .
    na pādukāstho nānyacittaḥ śuciḥ prayatamānasaḥ ..
    bhuktvāsanastho'pyācāmennānyakāle kadācana .
    jānubhyāmūrddhvamācamya jaleṃ tiṣṭhanna duṣyati” ..
    śāṭyāyanaḥ . yathā,
    “snānamācamanaṃ homaṃ bhojanaṃ devatārcana .
    prauḍhapādo na kurvvīta svādhyāyaṃ pitṛtarpaṇam” .. * ..
    dvirācamananimittāni ..
    “snātvā pītvā kṣute supte bhuktrā rathyopasarpaṇe .
    ācāntaḥ punarācāmedvāso viparidhāya ca” ..
    brahmapurāṇaṃ .. yathā,
    “home bhojanakāle ca sandhyayorubhayorapi .
    ācāntaḥ punarācāmedanyatrāpi sakṛt sakṛt” .. * ..
    athācamananimittāni ..
    “niṣṭhīvane tathābhyaṅge tathā pādāvasecane .
    ucchiṣṭasya ca sambhāṣādaśucyupahatasya ca ..
    sandeheṣu ca sarvveṣu śikhāṃ baddhvā tathaiva ca .
    vinā yajñopavītena nityamevamupaspṛśet ..
    uṣṭravāyasasaṃsparśe darśane cāntyavāsināṃ” ..
    hārītaḥ . yathā,
    strīśūdrocchiṣṭasambhāṣaṇe mūtrapurīṣotsargadarśane
    devamabhigantukāma ācāmet .. * ..
    atha ācamanapratiprasavamāha smṛtiḥ . yathā,
    “kṣute niṣṭhīvane supte paridhāne'śrupātane .
    karmmastha eṣu nācāmeddakṣiṇaṃ śravaṇaṃ spṛśet” ..
    vṛddhaśātātapaḥ .
    “vātakarmmaṇi niṣṭhīve dantaśliṣṭe tathānṛte .
    kṣute patitasaṃlāpe dakṣiṇaśravaṇaṃ spṛśet” ..
    mārkaṇḍeyapurāṇam .. yathā,
    “kuryyādālambhanaṃ sparśaṃ gopṛṣṭhasyārkadarśanam .
    kurvvītālabhanaṃ vāpi dakṣiṇaśravaṇasya ca ..
    yathāvibhavato hyetat pūrvvābhāve tataḥ param” .. * ..
    ācamane jalādhāraniṣedhamāha . uśanāḥ .. yathā,
    “kāṃsyāyasena pātreṇa trapusīsakapittalaiḥ .
    ācāntaḥ śatakṛtvo'pi na kadācit śucirbhavet” ..
    iti gopālapañcānanakṛtācāranirṇayaḥ ..
    “āyataṃ parbbaṇāṃ kṛtvā gokarṇākṛtivat karaṃ .
    saṃhatāṅgulinā toyaṃ gṛhītvā pāṇinā dvijaḥ ..
    muktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ caret .
    māsamajjanamātrāstu saṃgṛhya triḥ pibedapaḥ” ..
    iti bhāradvājaḥ ..
    “adbhistu prakṛtisthābhirhīnābhiḥ phenabudvudaiḥ .
    hṛtkaṇṭhatālugābhiśca yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ ..
    śudhyeran strī ca śūdraśca sakṛtspṛṣṭābhirantataḥ” ..
    iti yājñavalkyaḥ ..
    “hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhagābhiśca bhūmipaḥ .
    vaśyo'dbhiḥ prāśitābhiśca śūdraḥ spṛṣṭābhirantataḥ” ..
    iti manuḥ ..
    “stiyāstraidaśikaṃ tīrthaṃ śūdrajātestathaiva ca .
    sakṛdācamanācchuddhiretayoreva cobhayoḥ” ..
    iti mitākṣarā ..