Blog
Sanskrit
About
ācamanaṃ
See also
ācamana ,
ācamanam .
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 228, col. 3 .
ācamanaṃ
1 Rinsing the mouth, sipping water before religious ceremonies, before and after meals &c. from the palm of the hand;
dadyādācamanaṃ tataḥ Y. 1. 242, 195 (part of the water sipped being usually allowed to drop down).
2 The water used for rinsing the mouth.
3 Gargling the throat.
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 166 .
ācamanaṃ , klī, (āṅ + cam + lyuṭ) vaidhakarmmā- rambhāt pūrvvaṃ vāratrayajalapānānantaraṃ yathākramā- ṣṭāṅgasparśarūpaśuddhijanakakriyā . tatparyyāyaḥ . u- pasparśaḥ 2 . itya maraḥ .. ācamaḥ 3 śucipraṇīḥ 4 . iti śabdaratnāvalī .. tadvidhānaṃ yathā .. “trirācāmedapaḥ pūrvvaṃ dviḥ pramṛjyāttato mukha . saṃmṛjyāṅguṣṭhamūlena tribhirāsyamupaspṛśet .. aṅguṣṭhena pradeśinyā ghrāṇaṃ paścādanantaraṃ . aṅgaṣṭhānāmikābhyāñca cakṣuḥśrotre punaḥ punaḥ .. kaniṣṭhāṅguṣṭhayornābhiṃ hṛdayantu talena vai . rvvābhistu śiraḥ paścādbāhū cāgreṇa saṃspṛśat .. ṛco yajūṃṣi sāmānitriḥ piban prīṇayet kramāt . atharvvāṅgirasau pūrvvaṃ dviḥ pramārṣṭyā nayenmukhaṃ .. setihāsapurāṇāni vedāṅgāni yathākramaṃ . khaṃ mukhaṃ nāsike vāyuṃ netre sūryyaṃ śrutī diśaḥ .. prāṇagranthimatho nābhiṃ brahmāṇaṃ hṛdayaṃ spṛśet . rudraṃ mūrddhānamālabhya prīṇātyatha śikhāmṛṣīn .. bāhū yamendravaruṇakuveravasudhānalān . abhyukṣya caraṇau viṣṇumindraviṣṇukaradvayaṃ .. vāsukipramukhān nāgān jalaṃ kṣipati yat kṣitau . ye'ntarā vindavo yānti bhūtagrāmañca tairdvija .. agnivāyusūryyendrā girayo'ṅguliparbbasu . gaṅgādyāḥ saritastāsu yā rekhāḥ karamadhyagāḥ .. tale somaḥ satīrthaśca smṛto'taḥ pāvanaḥ karaḥ . iti gāruḍe 215 adhyāyaḥ .. * .. anyacca . athācamanaṃ . parāśaraḥ . yathā, — “kṛtvātha śaucaṃ prakṣālya pādau hastau ca mṛjjalaiḥ . nibaddhaśikha āsīno dvija ācamanaṃ caret ” .. āpastamvaḥ . yathā, — “ityevamadbhirājānu prakṣālya caraṇau pṛthak . hastau cāmaṇibandhābhyāṃ paścādāsīta saṃyataḥ ” .. ājānviti adhvaśramādinā tatparyyantamaśauce ājaṅghāta iti hārītoktaṃ sāmānyataḥ . “kṛtvopavītaṃ savyāṃśe vāṅmanaḥkāyasaṃyataḥ ” .. * .. śikhābandhe viśeṣamāha brahmapurāṇam . “gāyatryā tu śikhāṃ baddhvā nairṛtyāṃ brahmarandhrataḥ . juṭikāñca tato baddhvā tataḥ karmma samārabhet ” .. yājñavalkyaḥ . yathā, — “antarjānu śucau deśe upaviṣṭa udaṅmukhaḥ . prāgvā brāhmyeṇa tīrthena dvijo nityamupaspṛśet ” . antarjānu jānunormadhye hastau kṛtveti śeṣaḥ .. bhaviṣyapurāṇe . yathā, — “samau tu caraṇau kṛtvā tathā baddhaśikhonṛpa ! ” . ācāmedityanuvṛttau devalaḥ . yathā, — “śikhāṃ baddhvā vasitvā tu nirnikte vāsasī śubhe . tūṣṇīṃ bhūtvā samādāya nodgacchanna vilokayan ” .. * .. brāhmyāvarodhe tu manuḥ . yathā, — “kāyatraidaśikābhyāntu na pitreṇa kadācana ” . mārkaṇḍeyaḥ . yathā, — “sapavitreṇa hastena kuryyādācamanakriyāṃ . nocchiṣṭaṃ tat pavitrantu bhuktocchiṣṭantu varjayet ” .. udakagrahaṇe parimāṇamāha bharadvājaḥ . yathā, — “āyataṃ parbbaṇāṃ kṛtvā gokarṇākṛtimat karaṃ . saṃhatāṅgulinā toyaṃ gṛhītvā pāṇinā dvijaḥ .. muktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ caret . māṣamajjanamātrāstu saṃgṛhya triḥ pibedapaḥ ” .. yājñavalkyaḥ .. yathā, — “adbhistu prakṛtisthābhirhīnābhiḥ phenabudvadaḥ . hṛtkaṇṭhatālugābhiśca yathāsaṅkhyaṃ dvijātayaḥ .. śuddheran strī ca śūdraśca sakṛt spṛṣṭābhirantataḥ ” . antataḥ oṣṭhaprānte . pracetāḥ .. “anuṣṇābhiraphenābhiḥ pūtābhirvīkṣya cakṣuṣā . hṛdgatābhiraśabdābhistriścaturvvādbhirācamet ” .. caturvveti bhāvaśuddhyapekṣayā .. * .. ācamanaprakāramāha dakṣaḥ . “prakṣālya hastau pādau ca triḥ pibedambu vīkṣitaṃ . saṃvṛtyāṅguṣṭhamūlena dviḥ pramṛjyāttato mukhaṃ .. saṃhatya tisṛbhiḥ pūrvvamāsyamevamupaspṛśet . aṅguṣṭhena pradeśinyā ghrāṇaṃ paścādanantaraṃ .. aṅguṣṭhānāmikābhyāñca cakṣuḥśrotre punaḥ punaḥ . nābhiṃ kaniṣṭhāṅguṣṭhena hṛdayantu talena vai .. sarvvābhistu śirodeśaṃ bāhū cāgreṇa saṃspṛśet ” . punaḥpunariti ghrāṇādīnāṃ golakadvayābhiprāyeṇa . iti śrīdattaḥ .. * .. vīkṣaṇānuṣṇayorapavādamāha yamaḥ . “rātrāvanīkṣitenāpi śuddhiruktā manīṣibhiḥ . udakenāturāṇāñca tathoṣṇenoṣṇapāyināṃ ” .. * .. mukhamārjanānantaraṃ vyāsaḥ . “vāmahastaṃ pādau śiraśca dakṣiṇena pāṇinā jalenābhyukṣayet ” iti sāmavedikramaḥ . yajurvvedināntu gotamaḥ . “pādau cābhyakṣayet khāni copaspṛśet śīrṣāṇi mūrddhni dadyāt udakavindūn ” .. * .. indriyasparśe viśeṣamāha manuḥ . “khāni caiva spṛśedadbhiḥ ” iti . nābhisparśe vyāsaḥ . yathā, — “tataḥ spṛśennābhideśaṃ punarāpaśca saṃspṛśet ” . indriyasparśānantaraṃ bhaviṣye . yathā, — “yadbhūmāvudakaṃ vīra samutsṛjati dānava . vāsukipramukhānnāgān tena prīṇāti mānavaḥ ” .. * .. jalasthalobhayakarmmānuṣṭhānārthañca jalasthalaikacaraṇe- nācamanaṃ karttavyamāha paiṭhīnasiḥ .. “antarudake ācānto antareva śuddho bhavati vahirudake ā- cānto vahireva śuddhaḥ syāt tasmādantarekaṃ vahi- rekañca kṛtvā pādamācāmet sarvvatra pūto bhavati ” iti .. * .. jalamātre jānorūrddhvamuttiṣṭhannācamana- māha viṣṇuḥ . yathā, — “jānorūrddhvaṃ jale tiṣṭhannācāntaḥ śucitāmiyāt . adhastācchatakṛtvopi samācānto na śudhyati ” .. hārītaḥ . yathā, — “ardravāsā jale kuryyāttarpaṇācamanaṃ japaṃ . śuṣkavāsāḥ sthale kuryyāttarpaṇācamanaṃ japaṃ ” .. * .. ācamananiṣedhe devalaḥ . yathā, — sopānatko jalastho vā muktakeśo'pi vā punaḥ .. uṣṇīṣī vāpi nācāmedvastreṇodveṣṭya vā śiraḥ .. na gacchanna śayānaśca na calanna parān spṛśan . na hasan naiva sajalpannātmānañcaiva vīkṣayan .. keśānnīvīmadhaḥkāyamaspaśan dharaṇīmapi . yadi spṛśati caitāni bhūyaḥ prakṣālayet karaṃ ” .. ātmānaṃ hṛdayaṃ . tathā vyāsaḥ . “śiraḥ prāvṛtya kaṇṭhaṃ vā muktakacchaśikho'pi vā . akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto'pyaśucirbhavet ” .. marīciḥ . yathā, “na vahirjānu tvarayā nāsanastho na cātthitaḥ . na pādukāstho nānyacittaḥ śuciḥ prayatamānasaḥ .. bhuktvāsanastho'pyācāmennānyakāle kadācana . jānubhyāmūrddhvamācamya jaleṃ tiṣṭhanna duṣyati ” .. śāṭyāyanaḥ . yathā, “snānamācamanaṃ homaṃ bhojanaṃ devatārcana . prauḍhapādo na kurvvīta svādhyāyaṃ pitṛtarpaṇam ” .. * .. dvirācamananimittāni .. “snātvā pītvā kṣute supte bhuktrā rathyopasarpaṇe . ācāntaḥ punarācāmedvāso viparidhāya ca ” .. brahmapurāṇaṃ .. yathā, “home bhojanakāle ca sandhyayorubhayorapi . ācāntaḥ punarācāmedanyatrāpi sakṛt sakṛt ” .. * .. athācamananimittāni .. “niṣṭhīvane tathābhyaṅge tathā pādāvasecane . ucchiṣṭasya ca sambhāṣādaśucyupahatasya ca .. sandeheṣu ca sarvveṣu śikhāṃ baddhvā tathaiva ca . vinā yajñopavītena nityamevamupaspṛśet .. uṣṭravāyasasaṃsparśe darśane cāntyavāsināṃ ” .. hārītaḥ . yathā, strīśūdrocchiṣṭasambhāṣaṇe mūtrapurīṣotsargadarśane devamabhigantukāma ācāmet .. * .. atha ācamanapratiprasavamāha smṛtiḥ . yathā, “kṣute niṣṭhīvane supte paridhāne'śrupātane . karmmastha eṣu nācāmeddakṣiṇaṃ śravaṇaṃ spṛśet ” .. vṛddhaśātātapaḥ . “vātakarmmaṇi niṣṭhīve dantaśliṣṭe tathānṛte . kṣute patitasaṃlāpe dakṣiṇaśravaṇaṃ spṛśet ” .. mārkaṇḍeyapurāṇam .. yathā, “kuryyādālambhanaṃ sparśaṃ gopṛṣṭhasyārkadarśanam . kurvvītālabhanaṃ vāpi dakṣiṇaśravaṇasya ca .. yathāvibhavato hyetat pūrvvābhāve tataḥ param ” .. * .. ācamane jalādhāraniṣedhamāha . uśanāḥ .. yathā, “kāṃsyāyasena pātreṇa trapusīsakapittalaiḥ . ācāntaḥ śatakṛtvo'pi na kadācit śucirbhavet ” .. iti gopālapañcānanakṛtācāranirṇayaḥ .. “āyataṃ parbbaṇāṃ kṛtvā gokarṇākṛtivat karaṃ . saṃhatāṅgulinā toyaṃ gṛhītvā pāṇinā dvijaḥ .. muktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ caret . māsamajjanamātrāstu saṃgṛhya triḥ pibedapaḥ ” .. iti bhāradvājaḥ .. “adbhistu prakṛtisthābhirhīnābhiḥ phenabudvudaiḥ . hṛtkaṇṭhatālugābhiśca yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ .. śudhyeran strī ca śūdraśca sakṛtspṛṣṭābhirantataḥ ” .. iti yājñavalkyaḥ .. “hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhagābhiśca bhūmipaḥ . vaśyo'dbhiḥ prāśitābhiśca śūdraḥ spṛṣṭābhirantataḥ ” .. iti manuḥ .. “stiyāstraidaśikaṃ tīrthaṃ śūdrajātestathaiva ca . sakṛdācamanācchuddhiretayoreva cobhayoḥ ” .. iti mitākṣarā ..