• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ācamana

    See also ācamanam, ācamanaṃ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 106.
    ācamana n. (-naṃ)

    1 Rincing the mouth, sipping water before religious ceremonies, meals, &c. from the palm of the hand, and spitting it out again; the ceremony also includes touching the body in various parts.

    2 Gargling the throat, &c.

    E. āṅ before camu to eat, yuc aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 84, col. 1.
    ā-camana (naṃ) 1. n. Idem.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 72, col. 1.
    ācamana ā-cam + ana, n. Rinsing

    the mouth, Yājñ. 1, 242.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 114, col. 3.
    Ā-camana, am, n. rinsing the mouth, sipping

    water (before religious ceremonies, before meals &c.,

    from the palm of the hand. It is usual to spit the

    water out again; the ceremony also includes touching

    the body in various parts); gargling the throat; the

    water used for rinsing the mouth.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 124, col. 2.
    ācamana, n. the rinsing of the mouth. [√cam + ā.]

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 59.
    ācamana n. rinsing the mouth or sipping water; the water used for rinsing the mouth (also f. ī).

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 37, col. 3.
    ācamana ā-camana, n. sipping water; rinsing
    the mouth; water for rinsing the mouth (also
    ī, f.); i-ya, n. water for rinsing the mouth.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 131, col. 2.
    ā-camana n. sipping water from the palm of the hand (before religious ceremonies, before meals, &c.) for purification, Āp. &c.
    ☞ p. 131, col. 2.
    [it is not the custom to spit the water out again; the ceremony is often followed by touching the body in various parts]
    ☞ p. 131, col. 2.
    the water used for that ceremony, Yājñ.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 87, col. 2.
    ācamana

    n. (-naṃ)

    1. Rincing the mouth, sipping water before religious
    ceremonies, meals, &c. from the palm of the hand, and spitting it
    out again; the ceremony also includes touching the body in various
    parts.

    2. Gargling the throat, &c.

    E. āṅ before cam to eat, lyuṭ aff.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 69, col. 2.
    ācamana ācamana n. et ācāma m. (cam) action de se rincer la bouche [avant le repas, avant une cérémonie sacrée, etc.]

    ācamanaka m. rince-bouche, vase pour ces ablutions.

    ācamanīya n. eau que l'on prend dans le creux de la main pour se rincer la bouche.

    ācāmāmi 1, se laver, se purifier, se rincer la bouche. [Dans ce verbe, l'a de cam n'est allongé qu'au pr. et à l'impf.]

    ācāmayāmi c. faire que qqn. se lave; laver.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 110, col. 2.
    ā-camana- nt. purification (obtenue en buvant); -ka- crachoir; bol de rinçage.

    °dhārin- m. porteur de bols pour le rinçage.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 604.
    ācamana (von cam mit ā) n.

    1) das Ausspülen des Mundes AK. 2, 7, 35. H. 837. KULL. zu M. 3, 251 und 5, 142. ācamanavidhi Verz. d. B. H. No. 1022.

    — 2) Wasser zum Ausspülen des Mundes: dadyādācamanaṃ tataḥ YĀJÑ. 1, 242. ācamanavindavaḥ (kann auch zu 1. gezogen werden) 195.

    ☞ vol. 5, p. 1093.
    ācamana

    1) Verz. d. Oxf. H.8,a,37. 85,a,31. 267,b,5. 272,b, No. 644. 286,a, No. 670. udakācamana AV. PRĀT. 4, 107, Sch.

    — 2) Verz. d. Oxf. H. 103,b,20. 24. WILSON, Sel. Works 2,35.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 163, col. 1.
    ācamana n.

    — 1) das Einschlürfen von Wasser , Ausspülen des Mundes ĀPAST.

    — 2) Wasser zum Einschlürfen oder zum Ausspülen des Mundes Auch f. ī.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 39, col. 2.
    ācamana n. das Wasserschlürfen o. Mundausspülen; das dazu gehörige Wasser (auch °manī f., °nīya n.).

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 47.
    ācamana;
    ācamanamupasparśanamāplavanaṃ snānamiṣyate savanam .
    2.1.1.408

    Vācaspatyam

    ☞ p. 625, col. 1.
    ācamana ga0 ā + cama—bhāve lyuṭ . 1 jalādeḥ pāne smṛtyukte
    karmmāṅge 2 karttṛsaṃskārake 2 kriyābhede ca, ā0 tattve
    “ācamane udakagrahaṇaprakāraparimāṇañcāha bharadvājaḥ .
    ‘āyataṃ parvaṇāṃ kṛtvā gokarṇākṛtimatkaram . saṃhatā-
    ṅgulinā toyaṃ gṛhītvā pāṇinā dvijaḥ . muktvāṅguṣṭha-
    kaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ caret . māsamajjanamātrāstu
    saṃgṛhya triḥ pivedapaḥ’ . pāṇinā dakṣiṇena “triḥpivedda-
    kṣiṇenāpaḥ” iti ādipurāṇokteḥ . mārkaṇḍeyaḥ . “sapavi-
    trena hastena kuryyādācamanakriyām . nocchiṣṭaṃ tatpavi-
    trantu bhuktocchiṣṭantu varjayet” . madanapārijāte hārītaḥ .
    ‘granthiryasya pavitrasya na tenācamanañcaret’ . granthanā gra-
    nthiriti samudrakaro'pi . ācamanānuvṛttau devalaḥ . ‘na
    gacchan na śayānaśca na kraman na parān spṛśan . na
    hasan naiva saṃjalpan nātmānañcaiva vīkṣayan’ . kraman
    kampamāna iti ratnākaraḥ . ātmānaṃ ātmasthānaṃ hṛdathaṃ
    vīkṣayan iti svārthe ṇic . netyanuvṛttau . ‘keśānnī-
    vīmaghaḥkāyaṃ saṃspa śan dharaṇīmapi . yadi spṛśati
    caitāni bhūyaḥ prakṣālayet karam” . adhaḥkāyaṃ nābheradhaḥ
    pradeśam . karaṃ dakṣiṇam . ācamanānuvṛttau gobhalaḥ .
    “nāntarīyaikadeśena kalpayitvottarīyakam” iti . antarī
    yamadhaḥparidhānaṃ tadekadeśena uttarīyaṃ kṛtvā . marīciḥ .
    “na bahirjānustvarayā nāsanastho nacotthitaḥ . na pādu-
    kāstho nācittaḥ śuciḥ prayatamānasaḥ . upaspṛsya dvijo
    nityaṃ śuddhaḥ pūto bhavennaraḥ . bhuktvāsanastho'pyācāmet nānya-
    kāle kadācana” . jalasthalobhayakarmmānuṣṭhānārthaṃ jalasthalai-
    kacaraṇenācamanaṃ karttavyamityāha paiṭhīnasiḥ . “antarudake
    ācānto'ntareva pūtobahirudake ācānto bahireva śuddho
    bhavati tasmādantarekaṃ bahirekaṃ ca pādaṃ kṛtvā ācāmet marvatra
    śuddho bhavati” iti . jānunaūrddhvajaleṣu tiṣṭhannevāvāmet .
    “jānorūrddhaṃ jale tiṣṭhānnācāntaḥ śucitāmiyās . adha-
    stāt śatakṛtvo'pi samācānto na śudhyati” iti viṣṇūkteḥ .
    hārītaḥ . “ārdravāsā jale kuryyāt tarpaṇācamanaṃ japam .
    śuṣkavāsā sthale kuryyāt tarpaṇācamataṃ japam . kātyāyanaḥ .
    “snānamācamanaṃ homaṃ bhojanaṃ devatārccanam . prauḍhapādo
    na kurvvīta svādhyāyaṃ pitṛtarpaṇam . āsanārūḍhapādastu
    jānunorjaṅghayostathā . kṛtāvasakthiko yastuṃ prauḍhapādaḥ
    sa ucyate” . āsanarūḍhapādaḥ āsanārūḍhapādatalaḥ .
    jānunorjaṅghayoḥ kṛtāvasakthikaḥ vastrādinā kṛtapṛṣṭhajā-
    nujaṅghāvandhaḥ tudvayena bhedapratīteḥ . atra ca “aneko
    dvāhye dāruśile bhūbhisame iṣṭakāśca saṃkīrṇabhūtā” iti
    vaudhāyanavacanāt tathāvidhapādo'pi kuryyāt . vyāsaḥ .
    “śiraḥ prāvṛtya kaṇṭhaṃ vā muktakacchaśikho'pi vā . akṛtvā
    pādayoḥ śaucamācānto'pyaśucirbhavet . apaḥ pāṇi-
    nakhāgreṣu āntāmedyastu vai dvijaḥ . surāpāṇena tattulya-
    mityevamṛṣirabravīt saṃvṛtyaiti” . mukhaṃ saṃvṛtya aloma
    kauṣṭasparśo yathā na mavatīti tātpaṃryyam . tathāca vaśiṣṭhaḥ .
    “ācāntaḥ punarācāmet vāsoviparidhāya ca . oṣṭhau
    saṃsyaśya ca tathā yatra syātāmalomakau” . evañca prāguktahā-
    rītavacane yat oṣṭhayormārjanamuktaṃ tatsalomakayoreveti . e-
    tadanantaraṃ vāmahastaṃ pādau śiraśca dakṣiṇena pāṇinā jale-
    nābhyukṣayet . tathāca kāmadhenāvāpastambaḥ . “trirācāmet
    hṛdgatābhiradbhistriroṣṭhau parimṛjet . dvirityeke dakṣiṇena
    pāṇinā savyaṃ prokṣya pādau śiraśca” . gobhilaḥ . “trirā-
    cāmet dviḥ pramṛjīta pādāvabhyukṣya śiro'bhyukṣayet indri
    yāṇyadbhiḥ spṛśet akṣiṇī nāsike karṇāviti” .
    indriyāṇi indriyāyatanāni indriyāṇāmamūrttatvāt tisṛbhi-
    riti tarjjanīmadhyamānāmikābhiḥ “tarjjanyanāmāmadhyābhirmukhaṃ
    pūrvaṃ spṛśediti vrahmacārikāṇḍadhṛtabhaviṣyāt . “dhrāṇaṃ nāsā-
    puṣṭadvayaṃ “tarjjanthaṅguṣṭhayogena spṛśennāsāpuṭadvam” iti śaṅkhāt .
    evaṃ punaḥpunariti cakṣuḥśrotradvayābhiprāyeṇa środatto'pyevam .
    tena dakṣiṇaṃ spṛṣṭvā vāmaṃ spṛśet . vyaktaṃ kāmadhenāvā-
    cāracintāmaṇāvāpastambaḥ . “cakṣaṣī nāsike karṇau sakṛt
    sakṛdupaspṛśet” . dvirityeke dviriti śākhyantarīyam atra
    gobhilīyāpastambīyaprāṭhakramo na grāhyaḥ tatkramasya
    “śrutyarthapaṭhanasthānamukhyaprāvarttikāḥ” iti jaiminisūtrāt
    “ghrāṇaṃ paścādanantaramiti” dakṣoktaśabdakrameṇa balavatā
    bāvāt . ataeva dakṣeṇaiva pratijñātam . “uktaṃ karmma kramo
    noktaḥ na kālastvata eva hi . dvijānāntu hitārthāya
    dakṣastu svayamabravīt” . ataśchandogapariśiṣṭena gobhilāspaṣṭa-
    kramaḥ spaṣṭīkṛtaḥ . yathā “triḥprāśyāpodvirunmṛjya mukhame-
    tānyupaspṛśet . āsyanāsākṣikarṇāṃśca nābhivakṣaḥśiro'ṃ-
    sakān” . atra nāsākṣītyuktam . sarvātrāṅguṣṭhayogena karaṇa-
    māha paiṭhīnasiḥ . “agniraṅguṣṭhastasmāttenaiva sarvvāṇi
    sthānāni spṛśet” . nābhisparśānantaraṃ jalasparśamāha
    vyāsaḥ . “tataḥ spṛśannābhideśaṃ punarapaśca saṃspṛśet” .
    indriyasparśānantaraṃ bhaviṣye . “yadbhūmāvudakaṃ vīra! samut-
    sṛjati mānavaḥ . vāsukipramukhān nāgān tena prīṇāti
    mānavaḥ” . paiṭhīnasiḥ . “spṛṣṭvā prāṇān yathāsaṃkhyaṃ pādau
    prohya payaḥ śuciḥ . savye pāṇau tataḥ śeṣā apo-
    vininayediti” prāṇān indriyāṇīti ratnākaraḥ . śeghā
    ācamanāvaśiṣṭāḥ iti madanapārijātaḥ . etatparameva
    ‘antataḥ pratyupaspṛśya śuciḥ’ iti gobhilasūtram . a-
    kṣyādisparśasahitamācamanaṃ kṛtvā udakaṃ spṛṣṭvā śuciriti
    saralā . antata upaspṛśenāt pāṇinā udakasparśaṃ
    kṛtvā śucirbhavatoti bhaṭṭabhāṣyam . ataevopasparśamamidhāya
    tato jalaśeṣaṃ vāmahaste tyajediti pitṛdayitā . etena
    dvijātīnāmapi dvirācamane oṣṭhajalasparśamātraṃ śāstrārthaḥ
    “pratyupaspṛśyāntataḥ śucirbhavati” iti gobhilagṛhyāditi
    chandogāhniṃkaṃ nirastam . “hṛdayaṃ spṛśaṃstvevamevācāmet”
    iti tadanantarasūtreṇa hṛdayaspṛgjalaniyamāt . “ucchi-
    ṣṭo'traivāto'nyathā bhavata” iti sūtrāntareṇa hṛdgatatvābhāve
    “ucchiṣṭatvābhidhānāt etadanantaramevātha pratyupasparśanam”
    ityādinā dvirācamanādividhānācca . vāyupurāṇe . “niṣṭhīvane
    tathābhyaṅge tathā pādāvasecane . ucchiṣṭasya ca saṃbhāṣāt
    aśucyupahatasya ca . sandeheṣu ca sarveṣu śikhāṃ muktvā tathaiva
    ca . vinā yajñopavītena nityamevamupaspṛśet . uṣṭravāyasasaṃ-
    sparśe darśane cāntyavāsindhama” . prāgarddhe kṛta iti śeṣaḥ .
    sandeheṣu aprāyatyasyeti śeṣaḥ . śikhāṃ muktvā anantaraṃ baddhvā
    yajñopavītena vinā sthitvā punaḥ paridhāya cācāmedi-
    tyarthaḥ . hārītaḥ . “strīśūdrocchiṣṭasaṃbhāṣaṇe mūtrapurī-
    ṣotsargadarśane devamabhigantukāma ācāmediti” .
    devalaḥ . “ucchiṣṭaṃ mānavaṃ spṛṣṭvā bhojyaṃ cāpi
    tathāvidham . tathaiva hastau pādau ca prakṣālyācamya
    śuddhyati” . tathāvidhamucchiṣṭam . yājñavalkyaḥ . “snā-
    tvā pītvā kṣute supte bhuktvā rathyopasarpaṇe . ācāntaḥ
    punarāṃcāmet vāsovipaparidhāya ca” . brahmapurāṇam
    “home bhojanakāle ca sandhyayorubhayorapi . ācāntaḥ
    punarācāmet anyatrāpi sakṛt sakṛt . dvirācamya
    tataḥ śuddhaḥ smṛtvā viṣṇuṃ sanātanam” smṛtiḥ .
    “kṣute niṣṭhīvite supte paridhāne'śrupātane . karmmastha
    eṣu nācāmeddakṣiṇaṃ śravaṇaṃ spṛśet” . sāṅkhyāyanaḥ .
    “ādityāvasavorudrā vāyuragniśca dharmmarāṭ . viprasya
    dakṣiṇe karṇe nityaṃ tiṣṭhanti devatāḥ” . atra hetumāha
    parāśaraḥ . “prabhāsādīni tīrthāni gaṅgādyāḥ sarita-
    stathā . viprasya dakṣiṇe karṇṇe vasanti manurabravīt” .
    mārkaṇḍeyapurāṇabh . “kuryyādācamanaṃ sparśaṃ gopṛṣṭhasyā-
    rkadarśanam . kurvvītālabhanañcāpi dakṣiṇaśravaṇasya ca .
    yathāvibhavatohyetat pūrvvābhāve tataḥ param . na pūrvvasmin
    vidyamāne uttaraprāptiriṣyate” . purāṇasāravāyupurāṇayoḥ .
    “yaḥ karma kurute mohādanācamyaiva nāstikaḥ . bhavanti
    hi vṛthā tasya kriyāḥ sarvvā na saṃśayaḥ” . ityantam .
    madanapārijāṃte'tra viśeṣa uktaḥ . vṛddhaśātā “kṛtvātha
    śaucaṃ prakṣālya snātvaiva indriyopahatastūpoṣya srātvā”
    “kṛtvātha śaucaṃ prakṣālya pādau hastau ca mṛjjalaiḥ .
    nibaddhaśikhakacchastu dvija ācamanaṃ caret” pracetāḥ .
    “anuṣṇaphe naśītābhirācāmediti” . āturāṇāmuṣṇoda-
    kamapyaviruddham . tathācāpastambaḥ “udakenāturāṇāñca
    tathoṣṇenoṣṇapāyināmiti” . atrācamanaṃ bhavatīti
    śeṣaḥ . yogīśvaraḥ “antarjānu śucau deśe upa-
    viṣṭaudaṅmukhaḥ . prāgvā brāhmeṇa tīrthena dvijo nitya-
    mupaspṛśet . tathā “kaniṣṭhādeśinyaṅguṣṭhamūlānyagraṃ karasya
    ca . prajāpatipitṛbrahmadevatīrthānyanukramāt” . dakṣaḥ .
    “prakṣālya pādau hastau ca triḥpivedambu vīkṣitam . saṃvṛ-
    tyāṅguṣṭhamūlena dviḥpramṛjyāttatomukham . vīkṣitamityetada-
    harviṣayam . “rātrāvanīkṣitenaiva śuddhiruktā manīṣibhiriti”
    yamasmaraṇāt manuḥ . trirācāmedapaḥ pūrvvaṃ dviḥpramṛjyā-
    ttatomukham . khāni copaspṛśedadbhirātmānaṃ śiraeva ca”
    gautamaḥ . “triścaturvā apa ācāmediti” caturgrahaṇaṃ pitra-
    pakṣayeti kecit . trirgrahaṇena tuṣṭyabhāva ityanye .
    bharadvājaḥ . saṃhatāṅgulibhistoyaṃ gṛhītvā dakṣiṇena tu .
    muktāṅguṣṭhakaniṣṭhe tu śeṣeṇācamanaṃ caret . brāhmeṇa vipra-
    stīrthena nityakālamupaspṛśet . kāyatraidaśikābhyāṃ vā na
    pitreṇa kadācana . kāyaṃ prājāpatyaṃ traidaśikaṃ daivam .
    yasmin ācamanaprayoge ca yena brāhmāditīrthaṃ svīkṛtaṃ tenaiva
    sa prayogaḥ kāryyo na tīrthāntareṇa . dakṣaḥ . “saṃhatā-
    ṅgulibhiḥ pūrvvaṃ āsyamevamupaspṛśet . aṅguṣṭhena pradeśi-
    nyā ghrāṇaṃ paścādanantaram . aṅguṣṭhānāmikābhyāñca cakṣuḥ-
    śrotre punaḥ punaḥ . nābhiṃ kaniṣṭhāṅguṣṭhābhyāṃ hṛdayantu
    talena vai . sarvābhiśca śiraḥ paścāt bāhū cāgreṇa saṃspṛśet .
    yājñavalkyaḥ . “adbhistu prakṛtisthābhirhīnābhiḥ phenabu-
    dvudaiḥ . triḥprākṣālya dvirunmṛjya khānyadbhiḥ samupaspṛśet” .
    atra viśeṣamāha paiṭhīnasiḥ . “savye pāṇau śeṣā apo
    ninayediti” . śeṣā ācamanāvaśiṣṭāḥ . vṛhatśaṅkha-
    stvanyathopapasparśanamāha . “tarjjanyaṅguṣṭhayogena spṛśet skandha-
    dvayantataḥ . aṅguṣṭhasyānāmikāyā yogena śravaṇe spṛśet .
    kaniṣṭhāṅguṣṭhayogena spṛśet skandhadvayaṃ tataḥ . nābhiñca
    hṛdayaṃ tadvat spṛśet pāṇitalena tu . saṃspṛśecca tathā śīrṣa-
    miti” . śaṅkhastu “tato'ṅgulicatuṣkeṇa spṛśenmūrddhānamā—
    ditaḥ . tarjjanyaṅguṣṭhayogena spṛśennetradvayaṃ pṛthak . madhya-
    mānāmikābhyāntu spṛśennāsāpuṭe kramāt . aṅguṣṭhena
    kanīyasyāḥ karṇau saṃyogataḥ spṛśet . tarjjanyaṅguṣṭhayogena
    nābhiṃ hṛdi tu saṃspṛśet” . paiṭhīnasiḥ . “agniraṅguṣṭha-
    stasmāttenaiva sarvvāṇi sthānāni spṛśediti” . atra
    svasvaśākhānusāreṇa vyavasthito vikalpaḥ . yatra śākhā-
    yāmaṅgameva nāmrātam aṅguṣṭhādiviśeṣo vā nāmrātaḥ .
    tacchākhīyānāṃ tvaicchiko vikalpaḥ yeṣāntu svaśākhāyāṃ
    katipayāṅgasparśanaṃ nāmnātam . teṣāntu svaśākhokta
    kramānusārī śākhāntaroktakramaḥ anuktāṅgasparśe bhavatīti
    vyavasthā . udakaparimāṇamāha yājñavalkyaḥ . hṛtkaṇṭha-
    tālugābhiśca yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ . śudhyeran strī ca
    śūdraścasakṛt spṛṣṭābhirantataḥ” . antatastālugābhiḥ . hṛdaṅga-
    māparimāṇamāha uśanāḥ . “māsamajjanamātrā hṛdayaṅgamā
    bhavanti” . ācamanaprasaṅgāt sapavitrācamane kaścana
    viśeṣaḥ pradarśyate . tatra mārkaṇḍeyaḥ . “sapavitreṇa
    hastena kuryyādācamanakriyām . nocchiṣṭaṃ tatpavitra-
    ntu bhuktocchiṣṭantu varjayet . etaddakṣiṇakarābhiprāyam .
    hārītena vāme niṣedhāt . “vāmahaste kuśānkṛtvā samācā-
    mati yodvijaḥ . upasparśo bhavettena rudhireṇa malena ceti” .
    etat kevalavāmahastābhiprāyam . hastadvayāśrayasparśane go-
    bhilena phalasmaraṇāt . “ubhayatra sthitairdarbhaiḥ samācāmati
    yodvijaḥ . somapānaphalaṃ tasya bhuktvā yajñaphalaṃ bhavediti” .
    atra viśeṣamāha hārītaḥ . savyāpasavyau kurvvīta sapavi-
    trakarau vudhaḥ . granthiryasya pavitrasya na tenācamanaṃ bhave-
    diti . pavitralakṣaṇamāha kātyāyanaḥ . “anantargarbhiṇaṃ
    sāgraṃ kauśaṃ dvidalameva ca . prādeśamātraṃ vijñeyaṃ pavitraṃ
    yatra kutracit” . mārkaṇḍeyaḥ . “caturbhiḥ kuśapiñjalairbrāhma-
    ṇasya pavitrakam . ekaikaṃ nūnamudiṣṭaṃ varṇe varṇṇe yathā-
    kramam . tribhirdarbhaiḥ śāntikarmma pañcabhiḥ pauṣṭikaṃ tathā .
    caturbhiścābhicārākhyaṃ kurvvan kuryyāt pavitrakamiti” .
    athācamananimittāni tatra manuḥ . “uttoryyodakamācāme-
    davatīryya tathaiva ca” . hārītaḥ . “strīśūdrocchiṣṭābhi-
    bhāṣaṇe mūtrapurīṣotsargadarśane devatāmabhigacchaṃstu kāma
    ācamet” . atha dvirācamananimittāni . tatra yājña-
    valkyaḥ . “snātvā pītvā kṣute supte bhuktvā rathyopasarpaṇe .
    ācāntaḥ punarācāmedvāsoviparidhāya ca” baudhāyanaḥ . “bho-
    jane havane dāne uccāre ca pratigrahe . havirbhakṣaṇakāle vā
    taddvirācamanaṃ smṛtam” . brahmapurāṇe . home bhojana-
    kāle ca sandhyayorubhayorapi . ācāntaḥ punarācāmet
    anyatra ca sakṛt sakṛt” . aṅgirāḥ . “caṇḍalādīn jape
    home dṛṣṭvācamya viśuddhyati . śvādīn dṛṣṭvāpi vācāmet karṇaṃ
    vā dakṣiṇaṃ spṛśet . jānunoradhastātkhādisparśe
    ācamanamanyatra snānavidhānāt . udakābhāve'-
    sāmarthye vā dakṣiṇaśravaṇaspharśaḥ . anenaivābhiprāyeṇa
    vṛhaspatiḥ . “pitramantroccare raudre āmālambhe'dhamekṣaṇe .
    adhovāyusamutsarge ākrande krodhasambhave . mārjāramūṣikasparśe
    pravāsi'nṛtabhāṣaṇe . nimitteṣu ca sarveṣu dakṣiṇaṃ śravaṇaṃ
    spṛśet” . tathā “ārdraṃ tṛṇaṃ gomayaṃ vā bhūmiṃ vā saṃspṛśed
    dvijaḥ” . sāṃkhyāyanaḥ . kṣute niṣṭhīvane ityādi
    prāguktam . ācārasāgare . apaḥpītvauṣadhaṃ jagdhvā
    kṛtvā tāmbūlacarvvaṇam . saugandhikāni sarvāṇi nacā-
    cāmed vicakṣaṇaḥ . apojagdhveti amṛtopadhānamasītyā-
    dibhirmmantrairapojagdhvānantaraṃ nityaṃ nācāmedityarthaḥ .
    vaudhāyanaḥ . “pādakṣālanaśeṣeṇa nācāmedvāriṇā dvijaḥ .
    śubhābhāve pibet kiñcitkṣiptvā bhūmau jalaṃ spṛśet” .
    āpastambaḥ . “sandhyārthe bhojanārthe vā pitrarthe vā tathaiva ca .
    śūdrāhṛtena nācāmet japejyāhavaneṣuca” . yamaḥ . tā-
    vannopaspṛśet viproyākadvāmena saṃspṛśet . udake codaka-
    sthastu sthalasthastu sthale śuciḥ . pādausthāpyobhayatrāpi
    ācāntobhayataḥ śuciḥ” . jale sthale caikaikaṃ pādaṃ kṛtvācānta
    ubhayatra jalakarmaṇi sthalakarmaṇi ca śuddho bhavatītyarghaḥ . “akṛ-
    tvā pādayoḥ śaucaṃ tiṣṭhanmuktaśikho'pi vā . vinā yajño-
    pavītena ācānto'pyaśucirbhavet” . tiṣṭhanniti sthalaviṣa-
    yam . viṣṇunā tiṣṭhatopi jale'bhyanujñānāt . “jānvo-
    rurddhaṃ jale tiṣṭhannācāntaḥ śucitāmiyāt . adhastāt
    śatakṛtvopi samācānto na śuddhyati” . adhastānniṣedhājjā-
    nudadhne'pyaviruddham . tathā ca smaryyate . “jānumātre
    jale tiṣṭhanniti” atrācāntaḥ śuciriti vākyaśeṣaḥ .
    tathā “sopānatkonacoṣṇīṣī paryyaṅkaśayayānagaḥ . durdeśe
    prapataṃścaiva nācaman śuddhimāpnuyāt . naragokharayānāśva-
    hastyadhīrohakastathā . ācāntaḥ karmmaśuddhaḥ syāttā-
    mbūlauṣadhajagdhikṛt . bhuktvāsanastho'pyācāmet nānyakāle
    kadācana . na pādukāstho na tvarito nacāyajño pavītavān .
    spṛśanti vindavaḥ pādo jaṅghe cāmataḥ parān . bhaumi-
    kaiste samājñeyā nacaivāprayato bhavet . pareṣāmācamanī-
    yodake dīyamāne ye vindravaḥ pādayoḥ patanti te nā'-
    śuddhātyarthaḥ” . “na tiṣṭhannuddhṛtodakenācāmenna śūdrāśucyeka-
    pāṇyāvarjjitena” gau0 spaṣṭaḥ kramaḥ kāśīkhaṇḍe uktaḥ .
    “prāgāsya udagāsyo vā sūpaviṣṭaḥ śucau bhuvi . upaspṛśe-
    dvihīnāyāṃ tuṣāṅgārāsthibhasmabhiḥ . anuṣṇābhiraphenā-
    bhiradbhirjuṣṭābhiratvaraḥ . brāhmaṇobrāhmatīrthena dṛṣṭipūtābhi-
    rācamet . kaṇṭhagābhirnṛpaḥ śuvyettālugābhistathorujaḥ .
    strīśudrāvāsyasaṃsparśamātreṇāpi viśudhyataḥ . samastāṅgu-
    linoddhṛtya pāṇinā dakṣiṇena tu . tyaktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ
    śeṣeṇācamanaṃ viduḥ . śiraḥ prāvṛtya kaṇṭhaṃ vā jale mukta-
    śikho'pi vā . akṣālitapadadvandva ācānto'pyaśucirmataḥ .
    triḥpītvāmbuviśuddhyarthaṃ tataḥ khāni viśodhayet . aṅguṣṭha-
    mūladeśena dvirdviroṣṭhādharau spṛśet . aṅgulībhistribhiḥ
    paścāt punarāsyaṃ spṛśet sudhīḥ . tarjjanyaṅguṣṭhakoṣṭhau ca ghrāṇa-
    randhre punaḥ punaḥ . aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ ca cakṣuḥśrotre
    punaḥ punaḥ . kaniṣṭhāṅguṣṭhayogena nābhirandhramupaspṛśet . spṛṣṭvā
    talena hṛdayaṃ samastābhiḥ śiraḥ spṛśet . aṅgulyagraistathā-
    skandhau sāmbu sarvvatra saṃspaśet . ācāntaḥ punarācāmet
    kṣute rathyopasarpaṇe . snātvā bhuktvā payaḥ pītvā prārambhe
    śubhakarmaṇām . suptvā vāsaḥ parīdhāya tathā dṛṣṭvā pyamaṅgalam .
    pramādādaśuciṃ spṛṣṭvā dvirācāntaḥ śucirbhavet” .
    sandhyāṅgācamane śākhibhede mantraviśeṣo'pi smaryyate .
    “sāyamagniśca metyuktvā prātaḥ sūryyetyapaḥ pibet . āpaḥ
    punantu madhyāhne tataścācamanaṃ caret” ebhirācamanaṃ carediti
    śaunakīye pāṭhaḥ . maitrāyaṇīya gṛhya pari0 . “prātaḥ sūryyaśca-
    metyuktvā sāyamagniśca meti ca . āpaḥ punantu madhyāhne
    kuryādācamanaṃ tataḥ” . “tataḥ prāṇāyāmānantaramiti” ā0 ta0
    raghu0 “prāṇasyāyamanaṃ kṛtvā ācāmet prayato'pi san .
    antaraṃ svidyate yasmāttasmādācamanaṃ smṛtam” yogi0 yā0 .
    madanapārijāte . “sandhyācamane baudhāyanaḥ athātaḥ sandhyo-
    pāsanavidhiṃ vyākhyāṣyāmaḥ tīrthaṃ gatvā prayato'bhiṣikta-
    prakṣālitapāṇipādaḥ apa ācamyāgniśca mā manyuśceni
    sāyamapaḥ pītvā, sūryaśca māmanyuśceti prātarapaḥ pītveti”
    agniśca sūryyaśceti yajurvedināmimau mantrau cchandogānāṃ tu
    sandhyācabhane gautamoktau mantrau draṣṭavyau “ahaśca mādityaśca
    punātviti prātaḥ rātriśca mā varuṇaśca punātviti sāya-
    miti” “etau ca mantrau prajāpatidṛṣṭvau liṅgoktadaivatau ceti”
    anayośca mantrayoḥ sāmavidiviṣayakatvena tatroktāvapi tayoḥ
    samyagajñānāt “yajuḥ sarvvatra pīyate” ityukteśca yajurvedoktā-
    veva prāguktau sāmavedibhiḥ prayujyete . tajjñāne tu
    tāveva prayoktavyau . kāśīkāṇḍe tu “imaṃ mantraṃ tataścoktvā
    kuryyādācamanaṃ dvijaḥ . ācāryyāḥ kecidicchanti śākhā-
    bhedena cāpare . antaścarasi bhūteṣu guhayāṃ viśvatomukha! .
    tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkāra ātmājyotīraso'mṛtam” .
    ācamane mantrāntaramuktam . tadapi śākhibhedādyavasthāpyam .
    madhuparkānāṅgācamane vedibhedena mantrabhedā matkṛta tulādānādi-
    paddhatau dṛśyāḥ . vistarabhayātte'tranoktāḥ . tāntrikācamanantu
    śāktavaiṣṇavabhedāt dvidhā tatra . śāktācamanaṃ yathā . “ātma-
    vidyāśivaistattvairācāmet sādhakāgraṇīḥ . vahnikāntāṃ pare
    dattvā śuddhena pāthasācamet” svatantratantram “ācāmedātma-
    tattvādyaiḥ praṇavādyairdviṭhāntakaiḥ” mālinīta . tathā ca om̐
    ātmatattvāya svāhā om̐ vidyātattvāya svāha om̐śiva-
    tattvāya svāheti mantrāḥ . kālyādau viśeṣaḥ tantrasāre
    “kālikābhistribhiḥ pītvā kālyādibhirupaspṛśet .
    dvābhyāmauṣṭhau dvirunmṛjya caikena kṣālayet karam . mukha-
    ghrāṇekṣaṇaśrotranābhyuraskaṃ bhujau kramāt . ācamyaivaṃ bhavet
    kālī vatsarāttāṃ prapaśyati” bhairavota0 . kālyā-
    dayaśca “kālī kapālinī kullā kurukullā virodhinī .
    vipracittā tathogrograprabhā dīptā tataḥparam . nīlā ghanā
    balākā ca mātrā mudrā mitā ca tāḥ” ityuktāḥ prayogastu
    krīmityādimūlamantreṇa trirapaḥ pītvā oṃ kālyai namaḥ
    kapālinyai namaḥ iti dvirunmṛjet . oṃ kullāyai namaḥ
    karaṃ kṣālayet oṃ kurukullāyai namaḥ mukhasya sparśaḥ . oṃ
    virodhinyainamaḥ oṃ vipracittāvai namaḥ dakṣavāmanāsikayoḥ!
    oṃugrāyai namaḥ oṃ ugraprabhāyai namaḥ netreyoḥ . oṃ dīptāyai
    namaḥ oṃ nolāyai namaḥ śrotrayoḥ . oṃ ghanāyainamaḥ iti
    nābheḥ . oṃ valākāyai namaḥ vakṣasaḥ, oṃ mātrāyai
    namaḥ śirasaḥ . oṃ mudrāyai namaḥ oṃ mitāyai namaḥ
    ityaṃsau spṛśet . tārācamanaṃ tu “tārābhedaistribhiḥ
    pītvā māyayā kṣālayet karam . strīm̐hūmoṣṭhau
    dvirunmṛjya phaṭkāraiḥ kṣālayet karam . āsyaṃ nāse
    dṛśau śrotre nābhivakṣaḥśirobhujān . vairocanādibhiḥ
    spṛṣṭvā sarvapāpaiḥ pramucyate ācamya bhairavo bhūtvā vatsarāttāṃ
    prapaśyati” bhairavīta0 . yathā oṃugratārāyainamaḥ oṃ ekaja-
    ṭāyai namaḥ oṃnīlasarasvatyainamaḥ iti trirapaḥ pītvā hrīmiti
    vījena karaṃ kṣālayet . strīm̐hūnityetābhyāmoṣṭhau dvirunmṛjya
    phaḍiti karaṃ kṣālayet . oṃ vairacanāya namaḥ iti mukham
    oṃ śaṅghapāṇḍarāya namaḥ oṃ padmanābhāya namaḥ dakṣavāma-
    nāsike . oṃ tāvakāya namaḥ oṃ māmakāya namaḥ netre .
    oṃ pāṇḍavāya namaḥ tārakāya namaḥ śrotre, oṃ asitā-
    bhāya namaḥ nābhim oṃ padmāntakāya namaḥ vakṣaḥ . oṃ
    yamāntakāya namaḥ śiraḥ . oṃ vighnāntakāya namaḥ oṃ
    narāntakāya nama iti asau spṛśet .
    vaiṣṇavācamanaṃ tu “keśavādyaistribhiḥ pītvā dvābhyā prakṣālayet
    karau . dvābhyāmauṣṭhau ca saṃmṛjya dvābhyāṃ mṛjyāt
    mukhaṃ tataḥ . ekena hastaṃ prakṣālya, pādāvapi tathaikaśaḥ .
    saṃprokṣyaikena mūrddhānaṃ tataḥ saṅkarṣaṇādibhiḥ . āsya-
    nāsākṣikarṇāṃśca nābhyuraskaṃ bhujau kramāt . spṛśedevaṃ
    bhavedācamanañca vaiṣṇavānvaye” gauta0 sacaturthīnamo'ntaiśca
    nāmabhirvinyaset sudhīḥ” nibandhe . tataśca oṃ keśavāya namaḥ
    ityādi nāmabhirācamanam . keśavādayaśca “keśavanārāyaṇa
    mādhavagovindaviṣṇumadhusūdanatrivikramavāmanaśrīdharahṛṣīkeśa-
    padmanābhadāmodarasaṅkarṣaṇavāsudevapradyumnānirupuruṣottamādho-
    kṣajanṛsiṃhācyutajanārddanopendrahariviṣṇavaḥ” tantrasā0
    etāśca caturviṃśatirviṣṇumūrttayaḥ . viṣṇordvidhotkīrttanaṃ
    mūrtti bhedābhiprāyeṇa caturviṃśatimūrttiśabde ca tadvivaraṇam .
    anyadevatānāntu mūlamantreṇācamanamiti vivekaḥ .
    ācamyate anena karaṇe lyuṭ . 3 ācamanasādhane
    devatārcanopacārabhede . “jātīphalalavaṅgakakkolatoyañca
    ṣaṭpalam . proktamācamanamiti” tantrasārokte jātīphalādi-
    cūrṇṇamiśrite ṣaṭpalamite jale tatsādhane 4 jalamātre ca
    bhāve lyuṭ . pūjāyāṃ dattācamanīyajalasya 4 pāne ca .
    “suvarṇṇakalasenaivācamanaṃ kuru keśava! . padmacakradharo deva!
    kṛpālo! parameśvara!” viṣṇupūjācamanadānamantraḥ .

    Caland & Henry Termes techniques de l’Agniṣṭoma

    ☞ p. XXVI.

    Puranic Encyclopedia

    ☞ p. 85, col. 2.
    ĀCAMANA . First drink water three times accompanied

    by incantations and then with water wipe your face

    twice and your eyes, ears, nose, shoulders, breast and

    head once. This act is called Ācamana.

    “Trirācamedapaḥ pūrvaṃ

    Dviḥ pramṛjyāttato mukhaṃ

    Khāni caiva spṛśedabhir

    Ātmānaṃ śira eva ca”

    (Manusmṛti, Śloka 60, Chapter 2).

    Devī Bhāgavata in its eleventh Skandha says about

    Ācamana like this: “Drinking water by your right hand

    is called ācamana. Curve your palm into the shape of

    a spoon, hold water in it and drink. There must be

    enough water in the palm to cover a green-gram seed,

    not less nor more. If it falls short or exceeds the mea-

    sure it is considered to be like drinking alcohol. While

    shaping your palm neither your little finger nor your

    thumb should touch the other fingers. At the time of

    ācamana you should support your right hand by your

    left hand. Otherwise the water will turn impure.”

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 1, p. 174.