Blog
Sanskrit
About
ācamana
See also
ācamanam ,
ācamanaṃ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 106 .
ācamana n. (
-naṃ )
1 Rincing the mouth, sipping water before religious ceremonies, meals, &c. from the palm of the hand, and spitting it out again; the ceremony also includes touching the body in various parts.
2 Gargling the throat, &c.
E. āṅ before camu to eat, yuc aff.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 84, col. 1 .
ā-camana (naṃ) 1. n. Idem.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 72, col. 1 .
ācamana ā-cam + ana, n. Rinsing
the mouth, Yājñ. 1, 242.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 114, col. 3 .
Ā-camana, am, n. rinsing the mouth, sipping
water (before religious ceremonies, before meals &c.,
from the palm of the hand. It is usual to spit the
water out again; the ceremony also includes touching
the body in various parts); gargling the throat; the
water used for rinsing the mouth.
Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary
☞
p. 124, col. 2 .
ācamana, n. the rinsing of the mouth. [
√cam + ā. ]
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 59 .
ācamana n. rinsing the mouth or sipping water; the water used for rinsing the mouth (also f. ī ).
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 37, col. 3 .
ācamana ā-camana, n. sipping water; rinsing the mouth; water for rinsing the mouth (also ī , f. ); i-ya, n. water for rinsing the mouth.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 131, col. 2 .
ā-camana n. sipping water from the palm of the hand (before religious ceremonies, before meals, &c.) for purification,
Āp. &c.
☞
p. 131, col. 2 .
[it is not the custom to spit the water out again; the ceremony is often followed by touching the body in various parts]
☞
p. 131, col. 2 .
the water used for that ceremony,
Yājñ.
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 87, col. 2 .
ācamana n. (-naṃ )
1. Rincing the mouth, sipping water before religious ceremonies, meals, &c. from the palm of the hand, and spitting it out again; the ceremony also includes touching the body in various parts.
2. Gargling the throat, &c.
E. āṅ before cam to eat, lyuṭ aff.
Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 69, col. 2 .
ācamana ācamana n. et
ācāma m. (cam) action de se rincer la bouche [avant le repas, avant une cérémonie sacrée, etc.]
ācamanaka m. rince-bouche, vase pour ces ablutions.
ācamanīya n. eau que l'on prend dans le creux de la main pour se rincer la bouche.
ācāmāmi 1, se laver, se purifier, se rincer la bouche. [Dans ce verbe, l'a de cam n'est allongé qu'au pr. et à l'impf.]
ācāmayāmi c. faire que qqn. se lave; laver.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 110, col. 2 .
ā-camana- nt. purification (obtenue en buvant);
-ka- crachoir; bol de rinçage.
°dhārin- m. porteur de bols pour le rinçage.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 604 .
ācamana (von
cam mit
ā ) n.
1) das Ausspülen des Mundes AK. 2, 7, 35. H. 837. KULL. zu M. 3, 251 und 5, 142. ācamanavidhi Verz. d. B. H. No. 1022.
— 2) Wasser zum Ausspülen des Mundes : dadyādācamanaṃ tataḥ YĀJÑ. 1, 242. ācamanavindavaḥ (kann auch zu 1. gezogen werden) 195.
☞
vol. 5,
p. 1093 .
ācamana 1) Verz. d. Oxf. H. 8,a,37. 85,a,31. 267,b,5. 272,b, No. 644. 286,a, No. 670. udakācamana AV. PRĀT. 4, 107, Sch.
— 2) Verz. d. Oxf. H. 103,b,20. 24. WILSON, Sel. Works 2,35.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 163, col. 1 .
ācamana n.
— 1) das Einschlürfen von Wasser , Ausspülen des Mundes ĀPAST.
— 2) Wasser zum Einschlürfen oder zum Ausspülen des Mundes Auch f. ī .
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 39, col. 2 .
ācamana n. das Wasserschlürfen o. Mundausspülen; das dazu gehörige Wasser (auch °manī f. , °nīya n.).
Abhidhānaratnamālā of Halāyudha
☞
p. 47 .
ācamana; ācamanamupasparśanamāplavanaṃ snānamiṣyate savanam . 2.1.1.408
Vācaspatyam
☞
p. 625, col. 1 .
ācamana ga0 ā + cama —bhāve lyuṭ . 1 jalādeḥ pāne smṛtyukte karmmāṅge 2 karttṛsaṃskārake 2 kriyābhede ca, ā0 tattve “ācamane udakagrahaṇaprakāraparimāṇañcāha bharadvājaḥ . ‘āyataṃ parvaṇāṃ kṛtvā gokarṇākṛtimatkaram . saṃhatā- ṅgulinā toyaṃ gṛhītvā pāṇinā dvijaḥ . muktvāṅguṣṭha- kaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ caret . māsamajjanamātrāstu saṃgṛhya triḥ pivedapaḥ ’ . pāṇinā dakṣiṇena “triḥpivedda- kṣiṇenāpaḥ ” iti ādipurāṇokteḥ . mārkaṇḍeyaḥ . “sapavi- trena hastena kuryyādācamanakriyām . nocchiṣṭaṃ tatpavi- trantu bhuktocchiṣṭantu varjayet ” . madanapārijāte hārītaḥ . ‘granthiryasya pavitrasya na tenācamanañcaret ’ . granthanā gra- nthiriti samudrakaro'pi . ācamanānuvṛttau devalaḥ . ‘na gacchan na śayānaśca na kraman na parān spṛśan . na hasan naiva saṃjalpan nātmānañcaiva vīkṣayan ’ . kraman kampamāna iti ratnākaraḥ . ātmānaṃ ātmasthānaṃ hṛdathaṃ vīkṣayan iti svārthe ṇic . netyanuvṛttau . ‘keśānnī- vīmaghaḥkāyaṃ saṃspa śan dharaṇīmapi . yadi spṛśati caitāni bhūyaḥ prakṣālayet karam ” . adhaḥkāyaṃ nābheradhaḥ pradeśam . karaṃ dakṣiṇam . ācamanānuvṛttau gobhalaḥ . “nāntarīyaikadeśena kalpayitvottarīyakam ” iti . antarī yamadhaḥparidhānaṃ tadekadeśena uttarīyaṃ kṛtvā . marīciḥ . “na bahirjānustvarayā nāsanastho nacotthitaḥ . na pādu- kāstho nācittaḥ śuciḥ prayatamānasaḥ . upaspṛsya dvijo nityaṃ śuddhaḥ pūto bhavennaraḥ . bhuktvāsanastho'pyācāmet nānya- kāle kadācana ” . jalasthalobhayakarmmānuṣṭhānārthaṃ jalasthalai- kacaraṇenācamanaṃ karttavyamityāha paiṭhīnasiḥ . “antarudake ācānto'ntareva pūtobahirudake ācānto bahireva śuddho bhavati tasmādantarekaṃ bahirekaṃ ca pādaṃ kṛtvā ācāmet marvatra śuddho bhavati ” iti . jānunaūrddhvajaleṣu tiṣṭhannevāvāmet . “jānorūrddhaṃ jale tiṣṭhānnācāntaḥ śucitāmiyās . adha- stāt śatakṛtvo'pi samācānto na śudhyati ” iti viṣṇūkteḥ . hārītaḥ . “ārdravāsā jale kuryyāt tarpaṇācamanaṃ japam . śuṣkavāsā sthale kuryyāt tarpaṇācamataṃ japam . kātyāyanaḥ . “snānamācamanaṃ homaṃ bhojanaṃ devatārccanam . prauḍhapādo na kurvvīta svādhyāyaṃ pitṛtarpaṇam . āsanārūḍhapādastu jānunorjaṅghayostathā . kṛtāvasakthiko yastuṃ prauḍhapādaḥ sa ucyate ” . āsanarūḍhapādaḥ āsanārūḍhapādatalaḥ . jānunorjaṅghayoḥ kṛtāvasakthikaḥ vastrādinā kṛtapṛṣṭhajā- nujaṅghāvandhaḥ tudvayena bhedapratīteḥ . atra ca “aneko dvāhye dāruśile bhūbhisame iṣṭakāśca saṃkīrṇabhūtā ” iti vaudhāyanavacanāt tathāvidhapādo'pi kuryyāt . vyāsaḥ . “śiraḥ prāvṛtya kaṇṭhaṃ vā muktakacchaśikho'pi vā . akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto'pyaśucirbhavet . apaḥ pāṇi- nakhāgreṣu āntāmedyastu vai dvijaḥ . surāpāṇena tattulya- mityevamṛṣirabravīt saṃvṛtyaiti ” . mukhaṃ saṃvṛtya aloma kauṣṭasparśo yathā na mavatīti tātpaṃryyam . tathāca vaśiṣṭhaḥ . “ācāntaḥ punarācāmet vāsoviparidhāya ca . oṣṭhau saṃsyaśya ca tathā yatra syātāmalomakau ” . evañca prāguktahā- rītavacane yat oṣṭhayormārjanamuktaṃ tatsalomakayoreveti . e- tadanantaraṃ vāmahastaṃ pādau śiraśca dakṣiṇena pāṇinā jale- nābhyukṣayet . tathāca kāmadhenāvāpastambaḥ . “trirācāmet hṛdgatābhiradbhistriroṣṭhau parimṛjet . dvirityeke dakṣiṇena pāṇinā savyaṃ prokṣya pādau śiraśca ” . gobhilaḥ . “trirā- cāmet dviḥ pramṛjīta pādāvabhyukṣya śiro'bhyukṣayet indri yāṇyadbhiḥ spṛśet akṣiṇī nāsike karṇāviti ” . indriyāṇi indriyāyatanāni indriyāṇāmamūrttatvāt tisṛbhi- riti tarjjanīmadhyamānāmikābhiḥ “tarjjanyanāmāmadhyābhirmukhaṃ pūrvaṃ spṛśediti vrahmacārikāṇḍadhṛtabhaviṣyāt . “dhrāṇaṃ nāsā- puṣṭadvayaṃ “tarjjanthaṅguṣṭhayogena spṛśennāsāpuṭadvam ” iti śaṅkhāt . evaṃ punaḥpunariti cakṣuḥśrotradvayābhiprāyeṇa środatto'pyevam . tena dakṣiṇaṃ spṛṣṭvā vāmaṃ spṛśet . vyaktaṃ kāmadhenāvā- cāracintāmaṇāvāpastambaḥ . “cakṣaṣī nāsike karṇau sakṛt sakṛdupaspṛśet ” . dvirityeke dviriti śākhyantarīyam atra gobhilīyāpastambīyaprāṭhakramo na grāhyaḥ tatkramasya “śrutyarthapaṭhanasthānamukhyaprāvarttikāḥ ” iti jaiminisūtrāt “ghrāṇaṃ paścādanantaramiti ” dakṣoktaśabdakrameṇa balavatā bāvāt . ataeva dakṣeṇaiva pratijñātam . “uktaṃ karmma kramo noktaḥ na kālastvata eva hi . dvijānāntu hitārthāya dakṣastu svayamabravīt ” . ataśchandogapariśiṣṭena gobhilāspaṣṭa- kramaḥ spaṣṭīkṛtaḥ . yathā “triḥprāśyāpodvirunmṛjya mukhame- tānyupaspṛśet . āsyanāsākṣikarṇāṃśca nābhivakṣaḥśiro'ṃ- sakān ” . atra nāsākṣītyuktam . sarvātrāṅguṣṭhayogena karaṇa- māha paiṭhīnasiḥ . “agniraṅguṣṭhastasmāttenaiva sarvvāṇi sthānāni spṛśet ” . nābhisparśānantaraṃ jalasparśamāha vyāsaḥ . “tataḥ spṛśannābhideśaṃ punarapaśca saṃspṛśet ” . indriyasparśānantaraṃ bhaviṣye . “yadbhūmāvudakaṃ vīra! samut- sṛjati mānavaḥ . vāsukipramukhān nāgān tena prīṇāti mānavaḥ ” . paiṭhīnasiḥ . “spṛṣṭvā prāṇān yathāsaṃkhyaṃ pādau prohya payaḥ śuciḥ . savye pāṇau tataḥ śeṣā apo- vininayediti ” prāṇān indriyāṇīti ratnākaraḥ . śeghā ācamanāvaśiṣṭāḥ iti madanapārijātaḥ . etatparameva ‘antataḥ pratyupaspṛśya śuciḥ ’ iti gobhilasūtram . a- kṣyādisparśasahitamācamanaṃ kṛtvā udakaṃ spṛṣṭvā śuciriti saralā . antata upaspṛśenāt pāṇinā udakasparśaṃ kṛtvā śucirbhavatoti bhaṭṭabhāṣyam . ataevopasparśamamidhāya tato jalaśeṣaṃ vāmahaste tyajediti pitṛdayitā . etena dvijātīnāmapi dvirācamane oṣṭhajalasparśamātraṃ śāstrārthaḥ “pratyupaspṛśyāntataḥ śucirbhavati ” iti gobhilagṛhyāditi chandogāhniṃkaṃ nirastam . “hṛdayaṃ spṛśaṃstvevamevācāmet ” iti tadanantarasūtreṇa hṛdayaspṛgjalaniyamāt . “ucchi- ṣṭo'traivāto'nyathā bhavata ” iti sūtrāntareṇa hṛdgatatvābhāve “ucchiṣṭatvābhidhānāt etadanantaramevātha pratyupasparśanam ” ityādinā dvirācamanādividhānācca . vāyupurāṇe . “niṣṭhīvane tathābhyaṅge tathā pādāvasecane . ucchiṣṭasya ca saṃbhāṣāt aśucyupahatasya ca . sandeheṣu ca sarveṣu śikhāṃ muktvā tathaiva ca . vinā yajñopavītena nityamevamupaspṛśet . uṣṭravāyasasaṃ- sparśe darśane cāntyavāsindhama ” . prāgarddhe kṛta iti śeṣaḥ . sandeheṣu aprāyatyasyeti śeṣaḥ . śikhāṃ muktvā anantaraṃ baddhvā yajñopavītena vinā sthitvā punaḥ paridhāya cācāmedi- tyarthaḥ . hārītaḥ . “strīśūdrocchiṣṭasaṃbhāṣaṇe mūtrapurī- ṣotsargadarśane devamabhigantukāma ācāmediti ” . devalaḥ . “ucchiṣṭaṃ mānavaṃ spṛṣṭvā bhojyaṃ cāpi tathāvidham . tathaiva hastau pādau ca prakṣālyācamya śuddhyati ” . tathāvidhamucchiṣṭam . yājñavalkyaḥ . “snā- tvā pītvā kṣute supte bhuktvā rathyopasarpaṇe . ācāntaḥ punarāṃcāmet vāsovipaparidhāya ca ” . brahmapurāṇam “home bhojanakāle ca sandhyayorubhayorapi . ācāntaḥ punarācāmet anyatrāpi sakṛt sakṛt . dvirācamya tataḥ śuddhaḥ smṛtvā viṣṇuṃ sanātanam ” smṛtiḥ . “kṣute niṣṭhīvite supte paridhāne'śrupātane . karmmastha eṣu nācāmeddakṣiṇaṃ śravaṇaṃ spṛśet ” . sāṅkhyāyanaḥ . “ādityāvasavorudrā vāyuragniśca dharmmarāṭ . viprasya dakṣiṇe karṇe nityaṃ tiṣṭhanti devatāḥ ” . atra hetumāha parāśaraḥ . “prabhāsādīni tīrthāni gaṅgādyāḥ sarita- stathā . viprasya dakṣiṇe karṇṇe vasanti manurabravīt ” . mārkaṇḍeyapurāṇabh . “kuryyādācamanaṃ sparśaṃ gopṛṣṭhasyā- rkadarśanam . kurvvītālabhanañcāpi dakṣiṇaśravaṇasya ca . yathāvibhavatohyetat pūrvvābhāve tataḥ param . na pūrvvasmin vidyamāne uttaraprāptiriṣyate ” . purāṇasāravāyupurāṇayoḥ . “yaḥ karma kurute mohādanācamyaiva nāstikaḥ . bhavanti hi vṛthā tasya kriyāḥ sarvvā na saṃśayaḥ ” . ityantam . madanapārijāṃte'tra viśeṣa uktaḥ . vṛddhaśātā “kṛtvātha śaucaṃ prakṣālya snātvaiva indriyopahatastūpoṣya srātvā ” “kṛtvātha śaucaṃ prakṣālya pādau hastau ca mṛjjalaiḥ . nibaddhaśikhakacchastu dvija ācamanaṃ caret ” pracetāḥ . “anuṣṇaphe naśītābhirācāmediti ” . āturāṇāmuṣṇoda- kamapyaviruddham . tathācāpastambaḥ “udakenāturāṇāñca tathoṣṇenoṣṇapāyināmiti ” . atrācamanaṃ bhavatīti śeṣaḥ . yogīśvaraḥ “antarjānu śucau deśe upa- viṣṭaudaṅmukhaḥ . prāgvā brāhmeṇa tīrthena dvijo nitya- mupaspṛśet . tathā “kaniṣṭhādeśinyaṅguṣṭhamūlānyagraṃ karasya ca . prajāpatipitṛbrahmadevatīrthānyanukramāt ” . dakṣaḥ . “prakṣālya pādau hastau ca triḥpivedambu vīkṣitam . saṃvṛ- tyāṅguṣṭhamūlena dviḥpramṛjyāttatomukham . vīkṣitamityetada- harviṣayam . “rātrāvanīkṣitenaiva śuddhiruktā manīṣibhiriti ” yamasmaraṇāt manuḥ . trirācāmedapaḥ pūrvvaṃ dviḥpramṛjyā- ttatomukham . khāni copaspṛśedadbhirātmānaṃ śiraeva ca ” gautamaḥ . “triścaturvā apa ācāmediti ” caturgrahaṇaṃ pitra- pakṣayeti kecit . trirgrahaṇena tuṣṭyabhāva ityanye . bharadvājaḥ . saṃhatāṅgulibhistoyaṃ gṛhītvā dakṣiṇena tu . muktāṅguṣṭhakaniṣṭhe tu śeṣeṇācamanaṃ caret . brāhmeṇa vipra- stīrthena nityakālamupaspṛśet . kāyatraidaśikābhyāṃ vā na pitreṇa kadācana . kāyaṃ prājāpatyaṃ traidaśikaṃ daivam . yasmin ācamanaprayoge ca yena brāhmāditīrthaṃ svīkṛtaṃ tenaiva sa prayogaḥ kāryyo na tīrthāntareṇa . dakṣaḥ . “saṃhatā- ṅgulibhiḥ pūrvvaṃ āsyamevamupaspṛśet . aṅguṣṭhena pradeśi- nyā ghrāṇaṃ paścādanantaram . aṅguṣṭhānāmikābhyāñca cakṣuḥ- śrotre punaḥ punaḥ . nābhiṃ kaniṣṭhāṅguṣṭhābhyāṃ hṛdayantu talena vai . sarvābhiśca śiraḥ paścāt bāhū cāgreṇa saṃspṛśet . yājñavalkyaḥ . “adbhistu prakṛtisthābhirhīnābhiḥ phenabu- dvudaiḥ . triḥprākṣālya dvirunmṛjya khānyadbhiḥ samupaspṛśet ” . atra viśeṣamāha paiṭhīnasiḥ . “savye pāṇau śeṣā apo ninayediti ” . śeṣā ācamanāvaśiṣṭāḥ . vṛhatśaṅkha- stvanyathopapasparśanamāha . “tarjjanyaṅguṣṭhayogena spṛśet skandha- dvayantataḥ . aṅguṣṭhasyānāmikāyā yogena śravaṇe spṛśet . kaniṣṭhāṅguṣṭhayogena spṛśet skandhadvayaṃ tataḥ . nābhiñca hṛdayaṃ tadvat spṛśet pāṇitalena tu . saṃspṛśecca tathā śīrṣa- miti ” . śaṅkhastu “tato'ṅgulicatuṣkeṇa spṛśenmūrddhānamā — ditaḥ . tarjjanyaṅguṣṭhayogena spṛśennetradvayaṃ pṛthak . madhya- mānāmikābhyāntu spṛśennāsāpuṭe kramāt . aṅguṣṭhena kanīyasyāḥ karṇau saṃyogataḥ spṛśet . tarjjanyaṅguṣṭhayogena nābhiṃ hṛdi tu saṃspṛśet ” . paiṭhīnasiḥ . “agniraṅguṣṭha- stasmāttenaiva sarvvāṇi sthānāni spṛśediti ” . atra svasvaśākhānusāreṇa vyavasthito vikalpaḥ . yatra śākhā- yāmaṅgameva nāmrātam aṅguṣṭhādiviśeṣo vā nāmrātaḥ . tacchākhīyānāṃ tvaicchiko vikalpaḥ yeṣāntu svaśākhāyāṃ katipayāṅgasparśanaṃ nāmnātam . teṣāntu svaśākhokta kramānusārī śākhāntaroktakramaḥ anuktāṅgasparśe bhavatīti vyavasthā . udakaparimāṇamāha yājñavalkyaḥ . hṛtkaṇṭha- tālugābhiśca yathāsaṃkhyaṃ dvijātayaḥ . śudhyeran strī ca śūdraścasakṛt spṛṣṭābhirantataḥ ” . antatastālugābhiḥ . hṛdaṅga- māparimāṇamāha uśanāḥ . “māsamajjanamātrā hṛdayaṅgamā bhavanti ” . ācamanaprasaṅgāt sapavitrācamane kaścana viśeṣaḥ pradarśyate . tatra mārkaṇḍeyaḥ . “sapavitreṇa hastena kuryyādācamanakriyām . nocchiṣṭaṃ tatpavitra- ntu bhuktocchiṣṭantu varjayet . etaddakṣiṇakarābhiprāyam . hārītena vāme niṣedhāt . “vāmahaste kuśānkṛtvā samācā- mati yodvijaḥ . upasparśo bhavettena rudhireṇa malena ceti ” . etat kevalavāmahastābhiprāyam . hastadvayāśrayasparśane go- bhilena phalasmaraṇāt . “ubhayatra sthitairdarbhaiḥ samācāmati yodvijaḥ . somapānaphalaṃ tasya bhuktvā yajñaphalaṃ bhavediti ” . atra viśeṣamāha hārītaḥ . savyāpasavyau kurvvīta sapavi- trakarau vudhaḥ . granthiryasya pavitrasya na tenācamanaṃ bhave- diti . pavitralakṣaṇamāha kātyāyanaḥ . “anantargarbhiṇaṃ sāgraṃ kauśaṃ dvidalameva ca . prādeśamātraṃ vijñeyaṃ pavitraṃ yatra kutracit ” . mārkaṇḍeyaḥ . “caturbhiḥ kuśapiñjalairbrāhma- ṇasya pavitrakam . ekaikaṃ nūnamudiṣṭaṃ varṇe varṇṇe yathā- kramam . tribhirdarbhaiḥ śāntikarmma pañcabhiḥ pauṣṭikaṃ tathā . caturbhiścābhicārākhyaṃ kurvvan kuryyāt pavitrakamiti ” . athācamananimittāni tatra manuḥ . “uttoryyodakamācāme- davatīryya tathaiva ca ” . hārītaḥ . “strīśūdrocchiṣṭābhi- bhāṣaṇe mūtrapurīṣotsargadarśane devatāmabhigacchaṃstu kāma ācamet ” . atha dvirācamananimittāni . tatra yājña- valkyaḥ . “snātvā pītvā kṣute supte bhuktvā rathyopasarpaṇe . ācāntaḥ punarācāmedvāsoviparidhāya ca ” baudhāyanaḥ . “bho- jane havane dāne uccāre ca pratigrahe . havirbhakṣaṇakāle vā taddvirācamanaṃ smṛtam ” . brahmapurāṇe . home bhojana- kāle ca sandhyayorubhayorapi . ācāntaḥ punarācāmet anyatra ca sakṛt sakṛt ” . aṅgirāḥ . “caṇḍalādīn jape home dṛṣṭvācamya viśuddhyati . śvādīn dṛṣṭvāpi vācāmet karṇaṃ vā dakṣiṇaṃ spṛśet . jānunoradhastātkhādisparśe ācamanamanyatra snānavidhānāt . udakābhāve'- sāmarthye vā dakṣiṇaśravaṇaspharśaḥ . anenaivābhiprāyeṇa vṛhaspatiḥ . “pitramantroccare raudre āmālambhe'dhamekṣaṇe . adhovāyusamutsarge ākrande krodhasambhave . mārjāramūṣikasparśe pravāsi'nṛtabhāṣaṇe . nimitteṣu ca sarveṣu dakṣiṇaṃ śravaṇaṃ spṛśet ” . tathā “ārdraṃ tṛṇaṃ gomayaṃ vā bhūmiṃ vā saṃspṛśed dvijaḥ ” . sāṃkhyāyanaḥ . kṣute niṣṭhīvane ityādi prāguktam . ācārasāgare . apaḥpītvauṣadhaṃ jagdhvā kṛtvā tāmbūlacarvvaṇam . saugandhikāni sarvāṇi nacā- cāmed vicakṣaṇaḥ . apojagdhveti amṛtopadhānamasītyā- dibhirmmantrairapojagdhvānantaraṃ nityaṃ nācāmedityarthaḥ . vaudhāyanaḥ . “pādakṣālanaśeṣeṇa nācāmedvāriṇā dvijaḥ . śubhābhāve pibet kiñcitkṣiptvā bhūmau jalaṃ spṛśet ” . āpastambaḥ . “sandhyārthe bhojanārthe vā pitrarthe vā tathaiva ca . śūdrāhṛtena nācāmet japejyāhavaneṣuca ” . yamaḥ . tā- vannopaspṛśet viproyākadvāmena saṃspṛśet . udake codaka- sthastu sthalasthastu sthale śuciḥ . pādausthāpyobhayatrāpi ācāntobhayataḥ śuciḥ ” . jale sthale caikaikaṃ pādaṃ kṛtvācānta ubhayatra jalakarmaṇi sthalakarmaṇi ca śuddho bhavatītyarghaḥ . “akṛ- tvā pādayoḥ śaucaṃ tiṣṭhanmuktaśikho'pi vā . vinā yajño- pavītena ācānto'pyaśucirbhavet ” . tiṣṭhanniti sthalaviṣa- yam . viṣṇunā tiṣṭhatopi jale'bhyanujñānāt . “jānvo- rurddhaṃ jale tiṣṭhannācāntaḥ śucitāmiyāt . adhastāt śatakṛtvopi samācānto na śuddhyati ” . adhastānniṣedhājjā- nudadhne'pyaviruddham . tathā ca smaryyate . “jānumātre jale tiṣṭhanniti ” atrācāntaḥ śuciriti vākyaśeṣaḥ . tathā “sopānatkonacoṣṇīṣī paryyaṅkaśayayānagaḥ . durdeśe prapataṃścaiva nācaman śuddhimāpnuyāt . naragokharayānāśva- hastyadhīrohakastathā . ācāntaḥ karmmaśuddhaḥ syāttā- mbūlauṣadhajagdhikṛt . bhuktvāsanastho'pyācāmet nānyakāle kadācana . na pādukāstho na tvarito nacāyajño pavītavān . spṛśanti vindavaḥ pādo jaṅghe cāmataḥ parān . bhaumi- kaiste samājñeyā nacaivāprayato bhavet . pareṣāmācamanī- yodake dīyamāne ye vindravaḥ pādayoḥ patanti te nā'- śuddhātyarthaḥ ” . “na tiṣṭhannuddhṛtodakenācāmenna śūdrāśucyeka- pāṇyāvarjjitena ” gau0 spaṣṭaḥ kramaḥ kāśīkhaṇḍe uktaḥ . “prāgāsya udagāsyo vā sūpaviṣṭaḥ śucau bhuvi . upaspṛśe- dvihīnāyāṃ tuṣāṅgārāsthibhasmabhiḥ . anuṣṇābhiraphenā- bhiradbhirjuṣṭābhiratvaraḥ . brāhmaṇobrāhmatīrthena dṛṣṭipūtābhi- rācamet . kaṇṭhagābhirnṛpaḥ śuvyettālugābhistathorujaḥ . strīśudrāvāsyasaṃsparśamātreṇāpi viśudhyataḥ . samastāṅgu- linoddhṛtya pāṇinā dakṣiṇena tu . tyaktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ viduḥ . śiraḥ prāvṛtya kaṇṭhaṃ vā jale mukta- śikho'pi vā . akṣālitapadadvandva ācānto'pyaśucirmataḥ . triḥpītvāmbuviśuddhyarthaṃ tataḥ khāni viśodhayet . aṅguṣṭha- mūladeśena dvirdviroṣṭhādharau spṛśet . aṅgulībhistribhiḥ paścāt punarāsyaṃ spṛśet sudhīḥ . tarjjanyaṅguṣṭhakoṣṭhau ca ghrāṇa- randhre punaḥ punaḥ . aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ ca cakṣuḥśrotre punaḥ punaḥ . kaniṣṭhāṅguṣṭhayogena nābhirandhramupaspṛśet . spṛṣṭvā talena hṛdayaṃ samastābhiḥ śiraḥ spṛśet . aṅgulyagraistathā- skandhau sāmbu sarvvatra saṃspaśet . ācāntaḥ punarācāmet kṣute rathyopasarpaṇe . snātvā bhuktvā payaḥ pītvā prārambhe śubhakarmaṇām . suptvā vāsaḥ parīdhāya tathā dṛṣṭvā pyamaṅgalam . pramādādaśuciṃ spṛṣṭvā dvirācāntaḥ śucirbhavet ” . sandhyāṅgācamane śākhibhede mantraviśeṣo'pi smaryyate . “sāyamagniśca metyuktvā prātaḥ sūryyetyapaḥ pibet . āpaḥ punantu madhyāhne tataścācamanaṃ caret ” ebhirācamanaṃ carediti śaunakīye pāṭhaḥ . maitrāyaṇīya gṛhya pari0 . “prātaḥ sūryyaśca- metyuktvā sāyamagniśca meti ca . āpaḥ punantu madhyāhne kuryādācamanaṃ tataḥ ” . “tataḥ prāṇāyāmānantaramiti ” ā0 ta0 raghu0 “prāṇasyāyamanaṃ kṛtvā ācāmet prayato'pi san . antaraṃ svidyate yasmāttasmādācamanaṃ smṛtam ” yogi0 yā0 . madanapārijāte . “sandhyācamane baudhāyanaḥ athātaḥ sandhyo- pāsanavidhiṃ vyākhyāṣyāmaḥ tīrthaṃ gatvā prayato'bhiṣikta- prakṣālitapāṇipādaḥ apa ācamyāgniśca mā manyuśceni sāyamapaḥ pītvā, sūryaśca māmanyuśceti prātarapaḥ pītveti ” agniśca sūryyaśceti yajurvedināmimau mantrau cchandogānāṃ tu sandhyācabhane gautamoktau mantrau draṣṭavyau “ahaśca mādityaśca punātviti prātaḥ rātriśca mā varuṇaśca punātviti sāya- miti ” “etau ca mantrau prajāpatidṛṣṭvau liṅgoktadaivatau ceti ” anayośca mantrayoḥ sāmavidiviṣayakatvena tatroktāvapi tayoḥ samyagajñānāt “yajuḥ sarvvatra pīyate ” ityukteśca yajurvedoktā- veva prāguktau sāmavedibhiḥ prayujyete . tajjñāne tu tāveva prayoktavyau . kāśīkāṇḍe tu “imaṃ mantraṃ tataścoktvā kuryyādācamanaṃ dvijaḥ . ācāryyāḥ kecidicchanti śākhā- bhedena cāpare . antaścarasi bhūteṣu guhayāṃ viśvatomukha! . tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkāra ātmājyotīraso'mṛtam ” . ācamane mantrāntaramuktam . tadapi śākhibhedādyavasthāpyam . madhuparkānāṅgācamane vedibhedena mantrabhedā matkṛta tulādānādi- paddhatau dṛśyāḥ . vistarabhayātte'tranoktāḥ . tāntrikācamanantu śāktavaiṣṇavabhedāt dvidhā tatra . śāktācamanaṃ yathā . “ātma- vidyāśivaistattvairācāmet sādhakāgraṇīḥ . vahnikāntāṃ pare dattvā śuddhena pāthasācamet ” svatantratantram “ācāmedātma- tattvādyaiḥ praṇavādyairdviṭhāntakaiḥ ” mālinīta . tathā ca om̐ ātmatattvāya svāhā om̐ vidyātattvāya svāha om̐śiva- tattvāya svāheti mantrāḥ . kālyādau viśeṣaḥ tantrasāre “kālikābhistribhiḥ pītvā kālyādibhirupaspṛśet . dvābhyāmauṣṭhau dvirunmṛjya caikena kṣālayet karam . mukha- ghrāṇekṣaṇaśrotranābhyuraskaṃ bhujau kramāt . ācamyaivaṃ bhavet kālī vatsarāttāṃ prapaśyati ” bhairavota0 . kālyā- dayaśca “kālī kapālinī kullā kurukullā virodhinī . vipracittā tathogrograprabhā dīptā tataḥparam . nīlā ghanā balākā ca mātrā mudrā mitā ca tāḥ ” ityuktāḥ prayogastu krīmityādimūlamantreṇa trirapaḥ pītvā oṃ kālyai namaḥ kapālinyai namaḥ iti dvirunmṛjet . oṃ kullāyai namaḥ karaṃ kṣālayet oṃ kurukullāyai namaḥ mukhasya sparśaḥ . oṃ virodhinyainamaḥ oṃ vipracittāvai namaḥ dakṣavāmanāsikayoḥ! oṃugrāyai namaḥ oṃ ugraprabhāyai namaḥ netreyoḥ . oṃ dīptāyai namaḥ oṃ nolāyai namaḥ śrotrayoḥ . oṃ ghanāyainamaḥ iti nābheḥ . oṃ valākāyai namaḥ vakṣasaḥ, oṃ mātrāyai namaḥ śirasaḥ . oṃ mudrāyai namaḥ oṃ mitāyai namaḥ ityaṃsau spṛśet . tārācamanaṃ tu “tārābhedaistribhiḥ pītvā māyayā kṣālayet karam . strīm̐hūmoṣṭhau dvirunmṛjya phaṭkāraiḥ kṣālayet karam . āsyaṃ nāse dṛśau śrotre nābhivakṣaḥśirobhujān . vairocanādibhiḥ spṛṣṭvā sarvapāpaiḥ pramucyate ācamya bhairavo bhūtvā vatsarāttāṃ prapaśyati ” bhairavīta0 . yathā oṃugratārāyainamaḥ oṃ ekaja- ṭāyai namaḥ oṃnīlasarasvatyainamaḥ iti trirapaḥ pītvā hrīmiti vījena karaṃ kṣālayet . strīm̐hūnityetābhyāmoṣṭhau dvirunmṛjya phaḍiti karaṃ kṣālayet . oṃ vairacanāya namaḥ iti mukham oṃ śaṅghapāṇḍarāya namaḥ oṃ padmanābhāya namaḥ dakṣavāma- nāsike . oṃ tāvakāya namaḥ oṃ māmakāya namaḥ netre . oṃ pāṇḍavāya namaḥ tārakāya namaḥ śrotre, oṃ asitā- bhāya namaḥ nābhim oṃ padmāntakāya namaḥ vakṣaḥ . oṃ yamāntakāya namaḥ śiraḥ . oṃ vighnāntakāya namaḥ oṃ narāntakāya nama iti asau spṛśet . vaiṣṇavācamanaṃ tu “keśavādyaistribhiḥ pītvā dvābhyā prakṣālayet karau . dvābhyāmauṣṭhau ca saṃmṛjya dvābhyāṃ mṛjyāt mukhaṃ tataḥ . ekena hastaṃ prakṣālya, pādāvapi tathaikaśaḥ . saṃprokṣyaikena mūrddhānaṃ tataḥ saṅkarṣaṇādibhiḥ . āsya- nāsākṣikarṇāṃśca nābhyuraskaṃ bhujau kramāt . spṛśedevaṃ bhavedācamanañca vaiṣṇavānvaye ” gauta0 sacaturthīnamo'ntaiśca nāmabhirvinyaset sudhīḥ ” nibandhe . tataśca oṃ keśavāya namaḥ ityādi nāmabhirācamanam . keśavādayaśca “keśavanārāyaṇa mādhavagovindaviṣṇumadhusūdanatrivikramavāmanaśrīdharahṛṣīkeśa- padmanābhadāmodarasaṅkarṣaṇavāsudevapradyumnānirupuruṣottamādho- kṣajanṛsiṃhācyutajanārddanopendrahariviṣṇavaḥ ” tantrasā0 etāśca caturviṃśatirviṣṇumūrttayaḥ . viṣṇordvidhotkīrttanaṃ mūrtti bhedābhiprāyeṇa caturviṃśatimūrttiśabde ca tadvivaraṇam . anyadevatānāntu mūlamantreṇācamanamiti vivekaḥ . ācamyate anena karaṇe lyuṭ . 3 ācamanasādhane devatārcanopacārabhede . “jātīphalalavaṅgakakkolatoyañca ṣaṭpalam . proktamācamanamiti ” tantrasārokte jātīphalādi- cūrṇṇamiśrite ṣaṭpalamite jale tatsādhane 4 jalamātre ca bhāve lyuṭ . pūjāyāṃ dattācamanīyajalasya 4 pāne ca . “suvarṇṇakalasenaivācamanaṃ kuru keśava! . padmacakradharo deva! kṛpālo! parameśvara! ” viṣṇupūjācamanadānamantraḥ .
Caland & Henry Termes techniques de l’Agniṣṭoma
☞
p. XXVI .
Puranic Encyclopedia
☞
p. 85, col. 2 .
ĀCAMANA . First drink water three times accompanied
by incantations and then with water wipe your face
twice and your eyes, ears, nose, shoulders, breast and
head once. This act is called Ācamana.
“Trirācamedapaḥ pūrvaṃ
Dviḥ pramṛjyāttato mukhaṃ
Khāni caiva spṛśedabhir
Ātmānaṃ śira eva ca”
(Manusmṛti, Śloka 60, Chapter 2).
Devī Bhāgavata in its eleventh Skandha says about
Ācamana like this: “Drinking water by your right hand
is called ācamana. Curve your palm into the shape of
a spoon, hold water in it and drink. There must be
enough water in the palm to cover a green-gram seed,
not less nor more. If it falls short or exceeds the mea-
sure it is considered to be like drinking alcohol. While
shaping your palm neither your little finger nor your
thumb should touch the other fingers. At the time of
ācamana you should support your right hand by your
left hand. Otherwise the water will turn impure.”
Tāntrikābhidhānakośa
☞
vol. 1,
p. 174 .