Blog
Sanskrit
About
ācāra
See also
ācāraḥ .
Sanskrit-English
Sanskrit-French
Sanskrit-German
Sanskrit-Latin
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Wilson Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 106 .
ācāra m. (
-raḥ )
1 An established rule of conduct, an ordinance, an institute, a precept.
2 Custom, practice, usage.
E. āṅ, cara to go, ghañ aff.
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 84, col. 1 .
ā-cāra (raḥ) 1. m. Precept; conduct.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 72, col. 1 .
ācāra ācāra, i. e. ā-car + a, m. 1. Rule of conduct, Man. 2, 69. 2. Good
custom, good conduct, Sāv. 6, 16. 3.
Conduct, Rām. 6, 10, 24. 4. Sacred
usage, Ragh. 2, 10. 5. Use, Śāk. d.
100. 6. Rule. MBh. 3, 166. — Comp.
Dakṣiṇa-, adj. conducting one's self
honestly, MBh. 4, 167. Duḥkha-, adj. ,
f. rā, one who is difficult to dead with,
MBh. 4, 274. Dus-, I. m. bad con-
duct, ib. 12, 4539. II. adj. , f. rā, fol-
lowing bad customs, Man. 4, 157.
Kāma-, adj. following one's own will,
Daśak. in Chr. 200, 8. Sadācāra i. e.
sant- (ptcple. pres. of 1. as ), m. 1.
approved usage, Man. 2, 18. 2. virtuous
conduct.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 115, col. 1 .
Ā-cāra, as, m. conduct, manner of action; beha-
viour; good conduct, good behaviour; custom, prac-
tice, usage; an established rule of conduct, an ordi-
nance, an institute, a precept; manner of conducting
one's self, diet; rule; [cf. Hib. acara, ‘convenience,
conveniency, use.’]
—Ācāra-candrikā, f. title of a
work on the religious customs of the Śūdras.
—Ācāra-
tantra, am, n. one of the four classes of Tantras
with Buddhists.
—Ācāra-dīpa, as, m. ‘lamp of re-
ligious customs,’ title of a work.
—Ācāra-bhraṣṭa,
as, ā, am, fallen from established usage, apostate.
—Ācāra-mayūkha, as, m. ‘ray of religious cus-
toms,’ title of a work.
—Ācāra-vat, ān, atī, at, well-
conducted, virtuous.
—Ācāra-varijita, as, ā, am,
irregular, out of rule; outcast.
—Ācāra-viruddha,
as, ā, am, contrary to custom.
—Ācāra-vedī, f.
‘altar of religious customs,’ a N. of Āryāvarta.
—Ā-
cāra-hīna, as, ā, am, deprived of established ordi-
nances, outcast.
—Ācārāṅga (°ra-aṅ°), am, n. title
of the first of the twelve sacred books of the Jainas.
—Ācārādarśa (°ra-ād°), as, m. ‘looking-glass
of religious customs,’ title of a work.
—Ācārārka
(°ra-ar°), as, m. ‘sun of religious customs,’ title of
a work.
—Ācārollāsa (°ra-ull°), as, m. ‘light of
religious customs,’ title of a work.
Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary
☞
p. 124, col. 2 .
ācāra, m. walk and conversation; conduct; usage; observance. [
√car + ā. ]
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 59 .
ācāra m. conduct, (good) behaviour; custom, usage, ordinance, institute;
abl. in
°tas .
Macdonell Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 37, col. 3 .
ācāra ā-cāra, m. behaviour; good conduct; usage, custom, observance, rule: °-, customary: -maya, a. ceremonious, devoted to etiquette; -lājā , m. f. pl. customary parched grain; -vat, a. well-behaved, virtuous; -vya- -peta, pp. diverging from usage; -apeta, a. id. ; -hīna, pp. neglectful of the rules of conduct.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 131, col. 3 .
ā-cāra a m. (
ifc. f(
ā ). ,
Yājñ. i, 87, &c.) conduct, manner of action, behaviour, good behaviour, good conduct,
Mn. ;
MBh. &c.
☞
p. 131, col. 3 .
custom, practice, usage, traditional or immemorial usage (as the foundation of law), ib.
☞
p. 131, col. 3 .
an established rule of conduct, ordinance, institute, precept
☞
p. 131, col. 3 .
a rule or line,
MBh. iii, 166
☞
p. 131, col. 3 .
☞
p. 131, col. 3 .
(with
Buddhists ) agreeing with what is taught by the teacher,
Sarvad.
☞
p. 132, col. 1 .
ā-cāra b &c. See ā-√ car .
Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 87, col. 2 .
ācāra m. (-raḥ )
1. An established rule of conduct, an ordinance, an in- stitute, a precept.
2. Custom, practice, usage.
E. āṅ before car to go, ghañ aff.
Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français
☞
p. 110, col. 2 .
ā-cāra- m. conduite, pratique; coutume, règle, rite;
-maya- a. traditionnel;
-vant- a. qui se conduit bien, vertueux.
°bhraṣṭa- a. v. désuet.
°hīna- a. v. hors caste.
Renou Terminologie grammaticale du Sanskrit
☞
vol. 1,
p. 81 .
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 605 .
ācāra (von
car mit
ā ) m.
1) Wandel, Handlungsweise, Betragen, Benehmen; guter Wandel, gutes Betragen; Herkommen, Brauch, Sitte, Observanz (die Bedeutungen spielen bisweilen so in einander über, dass keine Scheidung möglich ist) AK. 3, 4, 141. 151. H. 80. 843. P. 3, 1, 10. upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayecchaucamāditaḥ . ācāramagnikāryaṃ ca saṃdhyopāsanameva ca .. M. 2, 69. ācāraścaiva sādhūnām 6. sadācāra m. 12. 4, 155. VP. 300. sādhvācāra adj. M. 2, 193. svācārā YĀJÑ. 1, 87. śiṣṭācāra m. MBH. 3, 13760. fgg. śuklācārā R. 6, 10, 24. kalyāṇācāra adj. P. 3, 2, 1, Vārtt. 6, Sch. (als adj. erklärt). vigarhitācāra adj. M. 3, 167. krūrācāra m. 10, 9. ady. 4, 246. nīcācāra adj. SUŚR. 2, 144, 6. durācāra adj. M. 4, 157. BHAG. 9, 30. f. ā PAÑCAT. I, 437. PRAB. 16, 3. neben sadācārā 48, 4. mithyācāra adj. BHAG. 3, 6. pāpācāra adj. HIḌ. 1, 48. rūpacāturyamādhuryaśīlācāraguṇānvitaḥ R. 1, 6, 13. ācāreṇa ca saṃyuktā SĀV. 6, 16. caturṇāmapi varṇānāmācāraścaiva śāśvataḥ M. 1, 107. fgg. tasmindeśe ya ācāraḥ pāraṃparyakramāgataḥ 2, 18. YĀJÑ. 1, 342. abhidakṣiṇamācāro devānāṃ prasavyaṃ pitṝṇām KAUŚ. 1. na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate BHAG. 16, 7. ācārahīna M. 3, 165. ācārādvicyutaḥ 1, 109. ācārasya ca varjanāt 5, 4. vibhīṣaṇaśca - rākṣasācāravarjitaḥ R. 3, 23, 38. lokācāravivarjita PAÑCAT. V, 33. bhraṣṭācāra adj. R. 3, 37, 5. ācārapālana MBH. 3, 13764. ācārasaṃkara R. 1, 6, 17. ācārabheda Verletzung der hergebrachten Sitte P. 8, 1, 60, Sch. ekabrahmavratācārā mithaḥ sabrahmacāriṇaḥ AK. 2, 7, 11. maṅgalācārayukta M. 4, 145. 146. śaucācārāṃśca śikṣayet YĀJÑ. 1, 15. laukike samayācāre R. 2, 1, 16. ācāralājaiḥ farre sollemnt RAGH. 2, 10. ācāradhūmagrahaṇāt 7, 24. guruśuśrūṣaṇācārā die gewohnt ist dem Lehrer zu gehorchen R. 3, 1, 7. NIR. 7, 4. ṚV. PRĀT. 3, 13. 14. ācāra (es ist hergebrachte Sitte ) iti - mamā gṛhītā yā vetrayaṣṭiḥ ŚĀK. 100. ācāra heisst der 1ste Adhyāya in YĀJÑAVALKYA'S Gesetzbuch.
— 2) bestimmte Verhaltungsweise, Diät SUŚR. 2, 184, 8. Vgl. ācārika .
— 3) Richtschnur : tvamācāraḥ kriyāvatām (die Sonne wird angeredet) MBH. 3, 166.
— Vgl. anācāra .
☞
vol. 5,
p. 1093 .
ācāra 1) Z. 2 vom Ende lies mayā st. mamā .
— 4) bei den Buddhisten die Erklärung, dass man mit dem vom Lehrer Gesagten einverstanden sei : gurūktasyārthasyāṅgīkaraṇamācāraḥ SARVADARŚANAS. 15, 11. fg.
☞
vol. 7,
p. 1707 .
ācāra ,
atyācāra n.
zu feines Benehmen und
anācāra n.
grobes Benehmen Spr. (II) 156.
Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung
☞
vol. 1,
p. 163, col. 2 .
ācāra — 1) m. (am Ende eines adj. Comp. f. ā )
— a) Wandel , Benehmen , Betragen.
— b) guter Wandel , gutes Betragen.
— c) Herkommen , Brauch , hergebrachte Sitte , Observanz. Am Anf. eines Comp. vor einem Subst. wie der Gebrauch es verlangt , herkömmlich.
— d) bestimmte Verhaltungsweise , Diät.
— e) Richtschnur MBH. 3,3,36. = āntaryāmin . NĪLAK.
— f) bei den Buddh. die Erklärung , dass man mit dem vom Lehrer Gesagten einverstanden sei.
— 2) *f. ī Hingtscha_repens Roxb.
Cappeller Sanskrit Wörterbuch
☞
p. 39, col. 2 .
ācāra m. Wandel, Herkommen, Brauch, Sitte.
Bopp Glossarium Sanscritum
☞
p. 28, col. 2 .
ācāra m. (r.
car s.
a ) 1) actio; agendi, vivendi ratio,
mores. BH. 3. 6. 9. 30. 2) honesta vita, mores boni, mo-
rum probitas. SA. 6. 16. (hibern. acara «convenience,
conveniency, use», nisi pertinet ad r. kṛ unde ākāra; v.
Pikt. p. 87.).
Abhidhānaratnamālā of Halāyudha
☞
p. 97 .
ācāra; ācāre nayanādau dyūtaviśeṣe tathā rathāvayave . akṣaṃ vibhītake'pi prayuñjate pañcasu prājñāḥ .. 852 .. 5.1.1.852
☞
p. 99 .
ācāra; kālasaṅketakācārasiddhāntāḥ samayāḥ samāḥ .. 869 .. 5.1.1.869
Vācaspatyam
☞
p. 630, col. 2 .
ācāra pu0 ā + cara —bhāve ghaña . 1 ācaraṇeamuṣṭhāne sa ca anuṣṭhānanivṛttyātmakabhāvābhāvarūpaḥ tatra sadācāraḥ veda- smṛtyādivihitaḥ tatra niṣiddhaśca kadācāraḥ iti bhedāt dvividhaḥ . sadācāralakṣmoktaṃ kāśī0 . “sadācāre hi sarvo'rtho nācārāt riṣyate punaḥ . tasmāt vipreṇa satataṃ bhāvyamā- cāraśālinā . vidveṣarāgarahitā anutiṣṭhanti yaṃ dvijāḥ . vidvāṃsastaṃ sadācāraṃ dharmamūlaṃ vidurbudhāḥ ” . prasaṅgādācāra- padārtho girūpyate tatra śā0 sū0 bhā0 . “caraṇāditicenno- palakṣārtheti kārṣṇājiniḥ ” sū0 . “athāpi syāt yāṃ śrutiranuśaṃyasadbhāvapratipādanāyohṛtā “tadyaiha- ramaṇīyacaraṇā iti ” sā khalu caraṇādyonyāpattiṃ darśayati nānuśayāt ” anyaccaraṇamanyo'nuśayaḥ “caraṇaṃ cāritram ācāraḥśīlamityanarthāntaram . anuśayastu bhuktaphalātkarmma- ṇo'tiriktaṃ karmmābhipretam . śrutiśca karmacaraṇe bhedena vyapadiśati “yathā''cārī tathā bhavatīti yānyanavadyāni karmmāṇi tāni sevitavyāni netarāṇi yānyasmākaṃ suca- ritāni tāniṃ tvayīpāsyānīti ca ” . tasmāccaraṇādyo- nyāpattiśruternānuśayasiddhiriticennaiṣa doṣaḥ yato'nu- śayalakṣaṇārthaiveṣā caraṇaśrutiriti kārṣṇājini- rācāryomanyate ” bhā0 . “ānarthakyamiti cenna tadapekṣa- tvāt ” śā0 sū0 . “syādetatkasmātpunaścaraṇaśabdena śrautaṃ śīlaṃ vihāya lākṣaṇiko'nuśayaḥ pratyāyyate . nanu śīlasyaiva tu śrautasya vihitapratiṣiddhasya sādhvasādhurūpasya śubhāśubha- yonyāpattiḥ phalaṃ bhaviṣyati avaśyañca śīlasyāpi kiñcit phalamabhyupagantavyam anyathā hyānarthakyameva śīlasya prasa- jyeteti cennaiṣa doṣaḥ kutaḥ tadapekṣatvāt iṣṭādi hi karma- jātaṃ caraṇāpekṣaṃ na hi sadācārahīnaḥ kaścidadhikṛtaḥ syāt . “ācārahīnaṃ na punanti vedā ” ityādi smṛtibhyaḥ puruṣārthatvādapyācārasya nānarthakyam . iṣṭādau hi karmma- jāte phalamārabhamāṇe tadapekṣaevācārastatraiva kañcidatiśa- yamārapsyate karma ca sarvvārthakārīti śrutismṛtiprasiddhiḥ . tasmātkarmmaiva ca śīlopalakṣitamanuśayabhūtaṃ yonyāpattau kāraṇa- miti kārṣṇājinermatam . na hi karmmaṇi saṃbhavati śī- lādyonyāpattiryuktā na hi padbhyāṃ palāyituṃ pārayamāṇo- jānubhyāṃ raṃhitumarhatīti ” bhā0 . “sukṛtaduṣkṛte eveti vādariḥ ” śā0 sū0 “vādaristvācāryyaḥ sukṛtadukṛte eva ca- raṇaśabdena pratyāyyete iti manyate caraṇamanuṣṭhānaṃ karmetya- narthāntaram . tathā hyaviśeṣeṇa karmmamātre caratiḥ prayujya- māno dṛśyate yo hi iṣṭādilakṣaṇaṃ puṇyaṃ karma karoti taṃ laukikā ācakṣate dharmmaṃ caratyeṣa mahātmeti . ācāro- 'pi dharmmaviśeṣaeva . bhedavyapadeśastu karmma ca raṇayorbrāhmaṇa- parivrājakanyāyenāpyupapadyate . tasmādramaṇīyacaraṇāḥ puṇya- karmmāṇaḥ kapūyacaraṇā ninditakarmmāṇa iti nirṇayaḥ ” mā0 . atra śīlācārayoḥ paryyāyatvoktyā “vedo'khilo dharmmamūlaṃ smṛtiśīle ca tadvidām . ācāraścaiva sādhū- nāmātmanastuṣṭireva ca ” manuvacane śīlasya pṛthagukti rbrāhmaṇaparivrājakanyāyeneti bodhyam . ataevānantaraṃ manunaiva “vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyamātmanaḥ . etaccaturvidhaṃ prāhuḥ sākṣāddharmmasya lakṣaṇam ” śīla- syācārāntarbhāvābhiprāyeṇa catuṣkasya dharmmamūlatvamuktam . śīlañca “brahmaṇyatā devapitṛbhaktatā, saumyatā aparopa- tāpitā anasūyatā mṛdutā, apāruṣyaṃ maitratā, priya- vāditvaṃ kṛtajñatā, śaraṇyatā, kāruṇyaṃ praśāntiśceti trayodaśavidhaṃ śīlamiti ” hārītoktaṃ taccācāra bheda eva . medhātithistu śīla samādhāviti dhātorūpamuktvā “śīlaṃ samādhānam samādhānañca mānasovyāpāraḥ yaccetaso- 'nyaviṣayeṣu vikṣepaparihāreṇa śāstrārthanirūpaṇapravaṇatā tacchīlamucyate ” ityāha . tadapyācāra evāntarbhavati . tatra sadācārāṇāṃ vedasmṛtimūlakatvena tayoreva tanmū- latvaṃ syānnācāṃrāṇāmityāṅkya yādṛśācārasya dharmma- mūlatvaṃ tamāha medhātithiḥ . “ācārovyavahāro'nu- ṣṭhānamṃ . yatra śrutismṛtivākyāni na santi śiṣṭāśca dharmme- buddhyā'nutiṣṭhanti tadapi vaidikavat pratipattavyam yathā vivāhādau kaṅkaṇadhāraṇādi māṅgalikatvena yat kriyate . yāca vivāhayiṣyamāṇāyāḥ kanyāyāḥ prakhyātavṛkṣacatu- ṣpathādipūjā deśabhedenetyādi ” evaṃ holakādyācaraṇam . granthādau devatāstutinamaskārādimaṅgalācaraṇañca bodhyam . spaṣṭamuktaṃ prayogapārijāte skandhapu0 . “na yatra sākṣā- dvidhayo na niṣedhāḥ śrutau smṛtau . deśācārakulācāraistatra dharmmo nirūpyate ” atra na niṣedhā ityukteḥ śrutismṛtyo rvirodhe ācārasya na prāmāṇyamiti gamyate . taccānu- padaṃ vivektavyam . sa ca deśabhedāt kulabhedāt puruṣa- medācca nānāvidhaḥ prātisvikarūpeṇa gaṇayitumaśakyaḥ . śrutismṛtyaviruddhaḥ sarvvo'pi sadācāraḥ dharmma mūlamataevāsyā- tyājyatvamuktam “deśānuśiṣṭaṃ kuladharmmamagrāṃ svajātidharmmaṃ na hi saṃtyagecca ” . evaṃ pitryādyācāro'pi dharmmamūlatayā grāhyaḥ “yenāsya pitaroyātā yena yātāḥ pitāyahāḥ tena yāyāt satāṃ mārgaṃ tena gacchan na riṣyate ” manūkteḥ . atra sammārgamiti viśeṣaṇāt kadācāro na dharmmamūla- miti gamyate tataśca ṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇayoruditānudita- homayoḥ vaikalpikayoreva pitrādyācārasya prāmāṇyaṃ tadajñāne ātmatuṣṭeḥ iti draṣṭavyam . tadayaṃ nirgali- tārthaḥ . yatra śrutismṛtidvaidham tatra sadācāradarśanena śāstrārthaṃ niścitya sadbhirācaritamārgeṇācaraṇaṃ prathamaḥ kalpaḥ . tadasambhave tu pitrādyācāradarśanena ekatarapakṣāśrayaṇaṃ tasyāpyajñāne ātmatuṣṭiyetra tadevācaritavyamiti . yatra sākṣāt śrutismṛtī mūlaṃ nopalabhyete evaṃ viruddhārthaśrutismṛtī vā nolabhyete tatrāpi sadācārasya dharmamūlatvam “na yatra sākṣādvidhayo na niṣedhāḥ śrutau smṛtau ” iti prāguktaskāndavākyāt yatra tu viru- ddhārthaśrutismṛtī upalabhyete tatra na sadācāraḥ pramā- ṇam yathā dākṣiṇātyānāṃ śiṣṭānāṃ mātulakanyādi pariṇayanādyācāraḥ . sa tvanācāro'pi taddeśīyānāṃ svalpa- doṣāyeti vyavasthāpitamanācāraśabde 157 pṛṣṭhe dṛśyam . sadācārasya ca smṛteriva na sākṣāt śrutikalpakatā kintu smṛtidvāraiveti jaiminīyanyāyamālāyāṃ prathamā- dhyāye nirūpitaṃ tatraiva vistaro dṛśyaḥ . evañca śruteḥ smṛtyupajīvyatvavat ācārasya smṛtyupajīvyatayā tatodurbba- latvam durbalena ca tena balīyasobādhāyogācca nācāreṇo- pajīvyajātīyasmṛtibādhoguktaḥ ataeva jaibhininā “virodhe tvanapekṣamasati hānumānamiti ” sūtre upa- jīvyopajīvakayorvirodhe upajīvakasyānapekṣatā ananu- ṣṭhānam asati tu virodhe upajīvakena smṛtyācārapadā- rthena upajīvyayoḥ śrutismṛtyoranumānamityuktam ” tataśca smṛtivirodhe ācārasya na prāmāṇyamiti sthitam . ataeva durbalatvābhiprāyeṇaiva bhā0 ā0 pa0 . “dharmaṃ jijñāsāmānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ . dvitīyaṃ dharma- śāstrañca tṛtīyaṃ lokasaṃgrahaḥ ” iti lokācārasya tṛtīyatvaṃ, śruteḥ paramatvoktyā ca smṛterdvitīyatvamuktam . spaṣṭamuktam ” prayo0 pā0 smṛtau . “smṛtervedavirodhe tu parityāgo yathā bhavet . tathaiva laukikācāraṃ smṛti- bādhe parityajet ” “tadalābhe śiṣṭācāraḥ pramāṇam ” iti vaśiṣṭena śāstrālābhe eva śiṣṭācārasya grāhya- tā'bhihitā . śiṣṭācāraśca yadyapi deśabhedāt nānāvidhaḥ tathāpi manunā brahmārvattadeśīyānāmeva pāramparyyāgatācyarasyaiva sadācāratāyā vyavasthāpanāt tatra- tyapāramparyyakramagātācāraeva sadācāraḥ . brahmāvarttaṃ pari- bhāṣya yathāha manuḥ “tasmin deśe ya ācāraḥ pāramparyya- kramāgataḥ . varṇṇānāṃ sāntaralānāṃ sa sadācāra ucyate ” iti tathā “kurukṣetraṃ ca matsyāśca pañcālāḥ śūrasenakāḥ eṣa vrahmarṣideśovai brahmāvarttādanantaram . etaddeśaprasūtasya . sakāśādagrajanmanaḥ . svaṃ svaṃ caritraṃ śikṣeran pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ ” iti manunā brahmarṣideśavāsiviprasakāśāt sadācārasya śikṣaṇīyatvopadeśāt taddeśīyācāro'pi sadā- cāra iti gamyate . sadācāro'pi na kebalaṃ śāstrāmūlakaḥ kintu śāstramūlako'pi tacca śāstraṃ mānavādisaṃhitādi . tatra kāśīkhaṇḍe śāstramṛlakāḥ sadācārāḥ samuccitya- praśaṃsāpūrvvaṃ kecit darśitā yathā . “lakṣaṇaiḥ parihīno'pi samyagācāratatparaḥ . śraddhāvānanasūyaśca narojīvetsamāḥ śatam . durācāraratoloke garhaṇīyaḥ pumān bhavet . vyādhibhiścābhibhūyeta “tathālpāyuḥ suduḥ- khabhāk . tyājyaṃ karmma parādhonaṃ kāryyamātmavaśaṃ sadā . duḥkhī yataḥ parādhīnaḥ sadaivātmavaśaḥ sukhī . yasmin karmma- ṇyantarātmā kriyamāṇe prasīdati . tadeva karmma karttavyaṃ vipa- rītaṃ na ca kvacit . prathamaṃ dharmmasarvasvaṃ proktā yanniyamā- yamāḥ . atasteṣveva vai yatnaḥ karttavyodharmmamicchatā . satyaṃ kṣamārjjavaṃ dhyānamānṛśasyamahiṃ sanam . damaḥ prasādomā- dhuryyaṃ bhṛduteti yamā daśa . śaucaṃ snānaṃ tapodānaṃ maunejyā- vyayanaṃ bratam . uposanopasthadaṇḍodaśeti niyamāḥ smṛtāḥ . kāmaṃ krodhaṃ madaṃ mohaṃ mātsaryyaṃ lobhameva ca . amūn ṣaṭ vairiṇo jitvā sarvatra vijayī bhavet . śanaiḥ śanaiḥ sañcinuyāddharmmaṃ valmīkaśṛṅgavat . parapīḍāmakurvvāṇaḥ paralokasahāyakaḥ . dharmmaeva sahāyī syādamutra na pari- cchadaḥ . pitṛmātṛsutabhrātṛyoṣidbandhujanādikaḥ . jā- yeta caikalaḥ prāṇī pralīyeta tathaikalaḥ . ekalaḥ sukṛtaṃ bhuṅkte- 'śnīyādduṣkṛtamekalaḥ . dehaṃ pañcatvamāpannaṃ tyaktvāsau kāṣṭha- loṣṭhavat . bāndhavāvimukhāyānti dharmmoyāntamanubrajet . nitya sañcinuyāddharmmaṃ tato'mutra sahāyinam . dharmmaṃ sahāyina labdhvā santareddustaraṃ tamaḥ . sambandhānācarennityamuttamairuttamaiḥ sudhīḥ . adhamānadhamāṃstyaktvā kulamutkarṣatāṃ nayet . uttamā- nuttamāneva kurvvan hīnāṃśca varjjayan . brāhmaṇaḥ śreṣṭhatā- meti pratyavāyena śūdratām . anadhyayanaśīlañca sadācāravila- ṅghinam . alasaṃ ca durānnādaṃ brāhmaṇaṃ bādhate'ntakaḥ . tato'bhyasyetprayatnena sadācāraṃ sadā dvijaḥ . tīrthānya- pyabhilaṣyanti sadācārasamāgamam ” iti . praśasya “rajanī- prāntyayāmārddhaṃ brāhmaḥ samayaucyate . svahitaṃ cintayet- prājñastasmiṃścotthāya sarvadā . gajāsya ” saṃsmaredādau tataīśaṃ sahāmbayā . śrīkāntaṃ śrīsametaṃ tu brahrāṇyā kamalodbhavam indrādīn sakalāndevān vaśiṣṭhādīn munīnapi . gaṅkādyāḥ saritaḥ sarvvāḥ śrīśelādyakhilān girīn . kṣīrodādīn samudrāṃśca mānasādisarāṃsi ca . vanāni nandanādīni dhenūḥ . kāmadughādikāḥ . kalpavṛkṣādivṛkṣāṃśca dhātūn kāñcanasu- khyataḥ . divyāḥ strīrurvvaśīmukhyā garuḍādīn patattriṇaḥ . nāgāṃśca śeṣapramukhān gajānairavatādikān . aśvānuccaiḥ- śravān mukhyān kaustubhādīn maṇīn śubhān . aredarundha- tīmukhyāḥ patibratavatīrvadhūḥ . naimiṣādīnyaraṇyāni purīḥ kāśīpurīmukhāḥ . viśveśādīni liṅgāni vedānṛk pramukhānapi . gāyatrīpramukhān mantrān yoginaḥ sanakā- dikān . praṇavādi mahāvījaṃ nāradādīṃśca vaiṣṇavān . śivabhaktāṃśca vāṇādon ‘prahlādādīn dṛḍhavratān . vadānyāṃśca dadhīcyādīn hariścandrādibhūpatīn . jananīcaraṇau smṛtvā sarvvatīrthottamottamau . pitaraṃ ca gurūṃścāpi hṛdi dhyātvā- prasannadhīḥ . tataścāvaśyakaṃ karttuṃ nairṛtīṃ diśamāśrayet . grāmāddhanuḥśataṃ gacchennagarācca caturguṇam . tṛṇairācchādya vasudhāṃ śiraḥ pracchādya vāsasā . karṇṇopavītyudagvakto divase sandhyayorapi . viṇmūtre visṛjenmaunī niśāyāṃ dakṣiṇāmukhaḥ . na tiṣṭhannāpsu novipragovahnyanilasaṃmukhaḥ . na phālakṛṣṭe bhūbhāge na rathyā'sevyabhūtale . nālokayeddiśo- bhāgān jyotiścakraṃ nabho'malam . vāmena pāṇinā liṅgaṃ dhṛtvottiṣṭhet prayatnavān . atho mṛdaṃ samādatte jantukarkara- varjitām . vihāya mūṣikotkhātāṃ śaucocchiṣṭāñca nā- kulām . guhye dadyāmmṛdañcaikāṃ pāyau pañcāmbusāntarāḥ . daśa vāmakare cāpi sapta pāṇidvaye mṛdaḥ . ekaikāṃ pādayo- rdadyāttisraḥpāṇyormṛdaḥ smṛtāḥ . itthaṃ śaucaṃ gṛhī kuryyā- indhalepakṣayāvadhi . kramāddviguṇametatsyādvuhmacāryyādiṣu triṣu . divā vihitaśaucānāṃ rātrāvarddhaṃ samācaret . rātryarddhaṃ ca tadarddhaṃ ca pathi caurādigarhite . tadarddhaṃyoṣitāṃ susthe- nyūnaṃcāto na kārayet . api sarvvairnadītoyairmṛtkūṭaiścāpi- gomayaiḥ . āpādamācaran śaucaṃ bhāvaduṣṭo na śuddhi- bhāk . arddhadhātrīphalonmānā mṛdaḥ śauce prakīrttitāḥ . sarvvāścāhutayo'pyevaṃ grāsāścāndrāyaṇe'pi ca ” tataḥ ācamanaprakāro'bhihitaḥ sa ca 628 pṛṣṭhe darśitāḥ . “atho mukhaviśurddhyarthaṃ gṛhṇīyāddantadhāvanam . ācānto'pya śuciryasmādakṛtvā dantadhāvanam . pratipaddarśaṣaṣṭhīṣu navamyāṃ ravivāsare . dantānāṃ kāṣṭha saṃyoge dahatyāsaptamaṃ kulam . alābhe danta kāṣṭhānāṃ nidhiddhe'vātha vāsare . gaṇḍūṣā dvā- daśa grāhyā mukhasya pariśuddhaye . kaniṣṭhāgraparimāṇa- satvacaṃ nirvraṇaṃ dṛḍham . dvādaśāṅgulamānañca sāgraṃ sthā- ddantadhāvanam . ekaikāṅgulihrāsena varṇṇeṣvantheṣu tūditam . āmrāmrātakadhātrījamaṅkoṭhakhadirodbhavam . śamyapāmārga- kharjūrīśeluśroparṇṇipīlujam . rājādanaṃ ca nāraṅgaṃ kaṣāyaṃ kaṭukaṇṭakam . kṣīravṛkṣodbhavaṃ vāpi praśastaṃ dantadhā- vanam . jihvollekhanikāṃ vāpi kuryyāccāpākṛtiṃ śubhām . “annādyāya vyūhayadhvaṃ somorājāyamāgamat . sa me mukhaṃ pramārkṣyeta yaśasā ca bhagena ca . āyurbalaṃ yaśobarccaḥ prajāḥ paśu- vasūni ca . brahma prajñāṃ ca medhāṃ ca tanno dhehi vanaspate ” .. mantrāvetau samuccāryya yaḥ kuryyāddantadhāvanam . vanaspatigataḥ somastasya nityaṃ prasīdati . mukhe paryyuṣite yasmādbhavenna śuddhi- bhāṅnaraḥ . tataḥ kuryyātprayatnena śuddhyarthaṃ dantadhāvanam . upavāse'pi no duṣyeddantadhāvanamamañjanam . ganvālaṅkārasa- dvastra puṣpamālyānulepanam . prātaḥ sandhyāṃ tataḥ kuryyāddantadhā- bana pūrbikām . prātaḥ snānaṃ caritvātha śuddhe tīrthe viśeṣataḥ . prātaḥ snānādyataḥ śuddhyetkāyo'yaṃ malinaḥ sadā . chidrito navabhiśchidraiḥ sravatyeṣa divāniśam . utsāhamedhāsau- bhāgyarūpasaṃpatpravarttakam . manaḥprasannatāhetuḥ prātaḥ snānaṃ viśiṣyate . prasvedalālādyāsvinno nidrādhīnoyatonaraḥ . prātaḥ snānāttato'rhaḥ syānmantrastotrajapādiṣu . prātaḥ prāta- stu yat snānaṃ saṃjāte cāruṇodaye . prājāpatyasamaṃ prāhu- stanmahābavighātakṛt . prātaḥ snānaṃ haretpāpamalakṣmīṃ glāgimeva ca . aśuddhitvañca duḥsvapnaṃ tuṣṭiṃpuṣṭiṃ praya- cchati . nopasarpanti vai duṣṭāḥ prātaḥ snāyijanaṃ kvacit . dṛṣṭādṛṣṭaphalaṃ tasmātprātaḥ snānaṃ samācaret ” . anyatrādhyāye ca “athavā prātarutthāya kṛtvāvaśyakameva ca . śaucācamana- bādhāya bhakṣayeddantadhāvanam . viśodhya sarvvagātrāṇi prātaḥ sandhyāṃ samācaret . vedārthānadhigacchecca śāstrāṇi vividhāni ca . adhyāpayecchucīn śiṣyān hitaṣedhā samarddhitāt . upeyādīśvaraṃ cāpi yogakṣemārthasiddhaye . tato madhyāhnasiddhyarthaṃ pūrvvoktaṃ snānamācaret . snātvā mādhyāhnikīṃ sandhyāmupāsīta vicakṣaṇaḥ . devatāṃ paripūjyātha naityikaṃ vidhimācaret . pacanāgniṃ samujjvālya vaiśvadevaṃ samācaret . niṣpāvān kodravān māṣān kalāyāṃścanakāṃ- styajet . tailapakvaṃ ca pakvānnaṃ sarvaṃ lavaṇayuk tyajat . āḍha- kāṃśca sasūrāṃśca varttulān varvaṭīstathā . bhuktaśeṣaṃ paryyuṣitaṃ baiśva- deve vivarjjayet . darbhapāṇiḥ samācamya prāṇāyāmaṃ vidhāya ca . pūṣṇodeveti mantreṇa paryyukṣaṇamathācaret . pradakṣiṇañca paryyukṣya triḥ paristīryya vai kuśān . eṣohadevamantreṇa vahniṃ kuryyāt susaṃmukham . vaiśvānaraṃ samabhyarccya vājya puṣpākṣatairatha . bhūrādyāścāhutīstisraḥ svāhāntāḥ praṇavādikāḥ . om̐ bhūrbhuvaḥ svaḥ svāheti viprodadyā- ttathāhutim . tathā devakṛtasyādyājuhuyācca ṣaḍā- hutīḥ . yamāya tūṣṇīmekāñca tathā sviṣṭakṛte dvayam . viśvebhyaścāpi devebhyobhūmau dadyāttato balīn . sarvebhyaścāpi bhūtebhyonamodadyāttaduttare . taddakṣiṇe pitṛbhyaśca prācīnā- vītikodadet . nirṇejanodakārthaṃ caiśānyāṃ vai yakṣma- ṇārccayet . tato brahmādidevebhyo namodadyāttaduttare . nivītī sanakādibhyaḥ pitṛbhyastvapasavyavān . hanta ṣoḍaśa- bhirgrāsaiścaturbhiḥ puṣkalaṃ smṛtam . grāsamātrā bhavedbhikṣā gṛhasthasukṛtapradā . adhvagaḥ kṣīṇavṛttiśca vidyārthī gurupoṣakaḥ . yatiśca brahmacārī ca ṣaḍete dharmabhikṣukāḥ . atithiḥ pānthakojñeyo'nūcānaḥ śrutipāragaḥ . mānyā- vetau gṛhasthānāṃ brahmalokamabhīpsatām . api śvapāke śuni vā naivānnaṃ niṣphalaṃ bhavet . annārthini samāyāte pātrāpātraṃ na cintayet . śunāñca patitānāñca śvapacāṃ pāparogiṇām . kākānāñca kṛmīṇāñca bahirannaṃ kiredbhuvi . “aindrāvaruṇavāyavyāḥ saumyā vai nairṛtāśca ye . pratigṛhṇantvimaṃ piṇḍaṃ kākā bhūmau mayārpitam . dvau- śvānau śyāmaśabalau vaivasvatakulodbhavau . tābhyāṃ piṇḍaṃ pradāsyāmi syātāmetāvahiṃsakau . devā manuṣyāḥpaśavo rakṣoyakṣoragāḥ khagāḥ . daityāḥ siddhāḥ piśācāśca pretā- bhūtāśca dānavāḥ . tṛṇāni taravaścāpi maddattenābhilā- ṣukāḥ . kṛmikīṭapataṅgādyāḥ karmmabandhā bubhukṣitāḥ . tṛptyarthamannaṃ hi mayā dattaṃ teṣāṃ mude'stu vai ” . itthaṃ bhūtabaliṃ dattvā kālaṃ godohamātrakam . pratīkṣyātithimāyāntaṃ viśedbhojyagṛhaṃ tataḥ . adattvā vāyasabaliṃ nityaśrāddhaṃ samācaret . nityaśrāddheṣu sāmarthyā ttrīn dvāvekamathāpi vā . bhojayet pitṛyajñārthaṃ dadyāduddhṛtya durbalaḥ . nityaśrāddhaṃ devahīnaṃ niyamādi vivarjjitam . dakṣiṇārahitañcaitat dātṛbhoktṛvratojjhatam . pitṛyajñaṃ vidhāyettha svacchabuddhiranā- turaḥ . aduṣṭāsanamadhyāsya bhuñjīta śiśubhiḥ saha . sugandhiḥ sumanāḥ sragvī śucivāsodvayānvitaḥ . prāgāsya udagā- syovābhuñjīta pitṛsevitam . vidhāyācamanantadvadupariṣṭā- dadhastathā . āpośānavidhānena kṛtvā'śnīyāt sudhī rdvijaḥ . pradadyādbhuvaḥpataye bhuvanapataye tathā . bhūtānāṃ pataye svāhetyuktvā bhūmau balitrayam . sakṛccāpa upaspṛśya prāṇādyāhutipañcakam . dadyājjaṭharakuṇḍāgnau darbhapāṇiḥ prasannadhīḥ . darbhapāṇistu yobhuṅkte tasya doṣo na bādhate . keśakīṭādisaṃbhūtaṃ tadaśnīyāt sadarbhakaḥ . yāvattada- nnamaśnīyānna brūyāttadguṇāguṇān . bhuñjate pitarastāvadyā- vannoktā guṇāguṇāḥ . atomaunena yobhuṅkte sa bhuṅkte kevalāmṛtam . anupīya tataḥ kṣīraṃ bhakṣyaṃ pānīyameva vā . amṛtāpidhānamasītyevaṃ prāśyodakaṃ sakṛt . pīta- śeṣaṃ kṣipedbhūmau toyaṃ mantramimaṃ paṭhan . suprakṣālita hastasya dakṣiṇāṅguṣṭhamūlataḥ . “raurave'puṇyanilaye padmā- rvudanivāsinām . ucchiṣṭhodakamicchūnāmakṣayyamupatiṣṭha- tām ” . punarācamya medhāvī śucirbhūtvā prayatnataḥ . hastenodakamādāya mantrametamudīrayet . “aṅguṣṭhamātraḥ puruṣastvaṅguṣṭhañca samāśritaḥ . īśaḥ sarvasya jagataḥ prabhuḥ prīṇāti viśvabhuk ” . ityarthaṃ parisaṃkalpya prakṣālya caraṇau- karau . tato'nnaparipākārthaṃ mantrānetānudīrayet . “agni- rāpyāyayeddhātūn pārthivān pabaneritaḥ . dattāvakāśonabha- sāṃ jarayatvastu me sukham . prāṇāpānasamānānāmudānavyā- nayostathā . annaṃ puṣṭikaraṃ cāstu mayāstvavyāhataṃ sukham . samudrovaḍavāgniśca vraghnobradhnasya nandanaḥ . mayā'- bhyavahṛtaṃ yattadaśeṣaṃ jarayantvime ” . mukhaśuddhiṃ tataḥ kṛtvā purāṇaśravaṇādibhiḥ . ativāhya divāśeṣaṃ tataḥ sandhyāṃ samācaret . gṛhe goṣṭhe nadītīresandhyā daśaguṇā kramāt . saṃbhede syācchataguṇā hyanantā śivasannidhau . upāsitā bahiḥ sandhyā divāmaithunapātakam . śamayedanṛtoktāghaṃ madya- gandhajameva ca . paścimāsyojapettāvadyāvannakṣatradarśanam . atithiṃ sāyamāyāntamapi vā bhūtṛṇodakaiḥ . sambhāvya pa- rikalpyetthaṃ niśaḥ prāk praharaṃ sudhīḥ . itthaṃ divā karmma kṛtvā śruteḥ paṭhanapāṭhanaiḥ . ekakāṣṭhamayīṃ śayyāṃ nāti- tṛpto'tha saṃviśet . uddeśataḥ samākhyāta eṣa nityatano- vidhiḥ . itthaṃ samācaran vipronāvasīdati karhicit ” . itthaṃ nityadharmmācaraṇamuktā gṛhasthavarjyāvarjyaviśeṣastatraivoktaḥ ‘ṛtukālābhigamanaṃ dharmmo'yaṃ gṛhiṇaḥ paraḥ . strīṇāṃ vara manusmṛtya yathākāmyatha vā bhavet . divābhigamanaṃ puṃsāmanā- yuṣyaṃparaṃ matam . śrāddhāhaḥ sarvvaparvvāṇi yatnāt tyājyā ni dhīmatā . tatra gacchan striyaṃ mohāt dharmmātpracyavate parāt . ṛtukālābhigāmī yaḥ svadāranirataśca yaḥ . sa brahmacārī dharmajñovijñeyaḥ sa gṛhāśramī . ṛtuḥṣoḍaśa- yāminyaścatasrastāsu garhitāḥ . putrāstāsvapi yā yugmāḥ ayugmāḥ kanyakāprajāḥ . tyaktvā candramasaṃ duḥsthaṃ maghāṃ mūlāṃ vihāya ca . śuciḥ saṃnirviśetpatnīṃ puṃnāmakṣa viśe- ṣataḥ . śuciṃ putraṃ prasūyeta puruṣārthaprasādhakam . ārṣe vivāhe godvandvaṃ yaduktaṃ tanna śasyate . śulkamaṇvapi kanyāyāḥ kanyāvikrayapāpakṛt . apatyavikrayī kalpaṃ vasedviṭkṛmi- bhojane . atonāṇvapi kanyāyāḥ upajīvetpitā dhanam . strīdhanānyupajīvanti ye mohādiha bāndhavāḥ . na te paraṃ nira- yagāsteṣāmapi hi pūrvvajāḥ . patyā tuṣyati yatra strī tuṣyedyatra- striyā patiḥ . tatra tuṣṭā mahālakṣmīrnivaseddānavāriṇā ” “bāṇijyaṃ nṛpateḥ sevā vedānadhyayanaṃ tathā . kuvivāhaḥ kriyālopaḥ kule patanahetavaḥ . kuryyādvaivāhike vahnau gṛhyaṃ karmmānvahaṃ gṛhī . pañcayajñakriyāṃ vāpi paktiṃ dainandinī- mapi . gṛhasthāśramiṇaḥ pañcasūnākarmma dinedine . kaṇḍanī peṣaṇī cūllī udakumbhastu mārjjanī . tāsāñca pañcasūnānāṃ nirākaraṇahetavaḥ . kratavaḥ pañca nirddiṣṭāgṛhi- śreyo'bhivarddhanāḥ . paṭhanaṃ brahmayajñaḥ syāttarpaṇañca pitṛ- kratuḥ . homodaivo balirbhauto'tithyarccā kratavaḥ kramāt . pitṛprītiṃ prakarvvāṇaḥ kurvīta śrāddhamanvaham . annodaka payomūlaphalairvāpi gṛhāśramī . godāneṣu ca yatpuṇyaṃ pātrāya vidhipūrvakam . satkṛtya bhikṣave bhikṣāṃ dattvā tatphalamāpnu- yāt . tapovidyāsamiddīpte hutaṃ viprāsyapāvake . tāra- yedvighnasaṃghebhyaḥ pāpābdherapi dustarāt . anarccito'tithi- rgehāt bhagnāśo yasya gacchati . ājanma sañcitāt putyāt tat kṣaṇāt sa vahirbhavet . sāntvapūrvvāṇi vākyāni śayyārthe bhūstṛṇodakaiḥ . etānyapi pradeyāni sadā mantukatuṣṭaye . gṛhasthaḥ parapākāḍhyaḥ pretaḥ san paśupatāṃ vrajet . śreyaḥ parārthapuṣṭasya gṛhṇīyādanna- doṣataḥ . ādityoḍho'tithiḥ sāyaṃ satkarttavyaḥ prayatnataḥ . asatkṛto'nthatogacchan duṣkṛtaṃ bhūri yacchati . bhuñjāno'tithiśeṣānnamihāyurdhanabhāgbhavet . praṇodyātithi mannāśī kilviṣī ca gṛhāśramī . vaiśvadevāntasaṃprāptaḥ sūryyoḍhovā'tithiḥ smṛtaḥ . na pūrghvakāla āyāto na ca dṛṣṭacaraḥ kvacit . balipātrakare vipreyadyanyo'tithirāgataḥ . adattvā taṃ baliṃ tasmai yathāśaktyannamarpayet . kumārāśca suvā- sityogarbhiṇyo'tirujānvitāḥ . atirtherādito'pyete bho- jyā nātra vicāraṇā . pitṛdevamanuṣyebhyodattvānnādyamṛtaṃ gṛhī . svārthaṃ pacannaghaṃ bhuṅkte kevalaṃ svodambhariḥ . mādhyā- hnikaṃ vaiśvadevaṃ gṛhasthaḥ svayamācret . patnī sāyaṃ baliṃ- dadyāt siddhānnairmantravarjitam . etatsāyantanaṃ nāma vaiśva- devaṃ gṛhāśrame . sāyaṃ prātarbhavedevaṃ vaiśvadevaṃ prayatnataḥ . vaiśvadevena ye hīnā ātithye na vivarjjitāḥ . sarvete vṛghalā- jñeyā prāptavedā api dvijāḥ . akṛtvā vaiśvadevaṃ tu bhuñjate ye dvijādhamāḥ . iha loke'nnahīnāḥ syuḥ kākayoniṃ vrajantyatha . vedoditaṃ svakaṃ karmmanityaṃ kuryyādatantritaḥ . taddhi kurvvan yathāśakti prāpnuyāt svargatiṃ parām . ṣaṣṭhyaṣṭamyo- rvasetpāpaṃ taile māṃse sadaiva hi . pañcadaśyāṃ caturdaśyāṃ tathaivaca bhage kṣure . udayantaṃ na cekṣeta nāstaṃ yāntaṃ na madhyagam . na rāhuṇopasṛṣṭaṃ ca nāmbusaṃsthaṃ divākaram . na vīkṣe- tātmanorūpamapsudhāvenna varṣati . noṅghayedvatsatantrīṃ na nagno- jalamāviśet . devatāyatanaṃ vipraṃ dhenuṃ madhu ghṛtaṃ mṛdam . jātivṛddhaṃ vayovṛddhaṃ vidyāvṛddhaṃ tapasvinam . aśvatthaṃ caitya- vṛkṣaṃ ca guruṃ jalabhṛtaṃ ghaṭam . siddhānnaṃ dadhi siddhārthaṃ gacchan kuryyātpradakṣiṇam . rajasvalāṃ na seveta nāśnīyāt saha bhāṃryyayā . ekavāsā na bhuñjīta na bhuñjītotkaṭhāsane . nāśnatīṃ strīṃ samokṣeta tejaskāmodvijottamaḥ . asaṃtarpya pitṝn devān nādyādannaṃ naraḥ kvacit . pakvānnaṃ cāpi- no māṃsaṃ dīrghakālaṃ jijīviṣuḥ . na mūtraṃ gobraje kuryyā- nna valmīke na bhasmani . na gartteṣu sasatveṣu na tiṣṭhanna vraja- nnapi . goviprasūryavāyvagni candrārkāmbu gurūnapi . abhipaśyanna kurvvīta mūtroccāravisarjjanam . tiraskṛtyāvanīṃ loṣṭra kāṣṭhaparṇatṛṇādibhiḥ . prāvṛtya vāsasā mauliṃ mauno viṇmū- tramutsṛjet . yathāsukhasukhorātraudine chāyāndhakā- rayoḥ . bhītiṣu prāṇabādhāyāṃ kuryyānmalavisarjjanam . mukhenopadhamennāgninnagnāṃ nekṣeta yoṣitam . nāṅghrī pratā- payedagnau na vastu śuci nikṣipet . prāṇihiṃsāṃ na kurvvīta nāśnīyātsandhyayordvayoḥ . na saṃviśecca sandhyāyāṃ pratyak- saumyaśirā api . viṇmūtraṣṭhīvanaṃ nāpsu kuryyāddīrghaṃ jijīviṣuḥ . nācakṣīta dhayantīṃ gāṃ naindraṃ cāpaṃ pradarśayet . naikaḥ supyāt kvacit śūnye na śayānaṃ prabodhayet . panthānaṃ naikako yāyānna vāryyañjalinā pibet . na dadhyuddhṛtasāraṃ ca bhakṣayeddadhi no niśi . strīdharmmiṇīṃ nādhivaset nādyādā tṛpti rātriṣu . tauryyatrikapriyonasyāt kāṃsye pādau na dhāvayet . na dhārayedanyabhuktaṃ vāsaścopānahāvapi . na bhimnabhājane'śnīyānnāgnyādiparidūṣite . ārohaṇaṃ gavāṃ pṛṣṭhe pretadhūmaṃ sarittaram . bālātapaṃ divāsvāpaṃ tyajeddīrghaṃ jijīviṣuḥ . snātvā na mārjjayedgātraṃ visṛjenna śikhāṃ pathi . hastau śirona dhunuyānnākarṣedāsanaṃ padā . śrāddhaṃ kṛtvā paraśrāddhe'śnīyāt jñānavivarjjitaḥ . dātuḥ śrāddhaphalaṃ nāsti bhoktā kilviṣabhugbhavet . notpāṭayellomanakhaṃ daśanena kadācana . karajaiḥ karajacchedaṃ tṛṇacchedaṃ vivarjja- yet . śubhāya na yadāyatyāṃ tyajettatkarma yatnataḥ . apadvāre na gantavyaṃ svaveśmaparaveśmanoḥ . krīḍennākṣaiḥ sahāsīta na dharmmaghnairna rogibhiḥ . na śayīta kvacinnagnaḥ pāṇau bhuñjīta naiva ca . ārdrapādakarāsyo'śnandīrghakālaṃ ca jīvati . saṃviśennārdracaraṇonocchiṣṭaḥ kvacidābrañet śayanasthona- cāśnīyānna pibenna japeddvijaḥ . sopānatkaśca nācāmenna tiṣṭha na dhārayā pibet . sarvvaṃ tilamayaṃ nādyātsāyaṃ śarmmābhi- lāṣukaḥ . na nirīkṣeta viṇmūtre nocchiṣṭaḥ saṃspṛśecchiraḥ . nādhitiṣṭhettuṣāṅgāra bhasmakeśakapālikāḥ . patitaiḥ saha- saṃvāsaḥ patanāyaiva jāyate . śrāvaṃyedvaidikaṃ mantraṃ na śū- drāya kadācana . brāhmaṇyāddhīyate vipraḥ śūdrodharmmācca hī- yate . dharmmopadeśaḥ śūdrāṇāṃ svaśreyaḥ pratighātayet . dvijaśuśrūṣaṇaṃ gharmmaḥ śūdrāṇāṃ hi paromataḥ . kaṇḍūyanaṃ na śirasaḥ pāṇibhyāṃ śubhadaṃ matam . na tāḍayet karābhyāṃ ca krośanaṃ keśaluñcanam . aśāstravarttinobhūpāllobhāt kṛtvā pratigraham . brāhmaṇaḥ sānvayoyāti narakānekaviśa- tim . akālavidyutstanite varṣartau pāṃśuvarṣaṇe . mahāvā- tadhvanau rātrāvanadhyāyāḥ prakīrttitāḥ . utkāpāte ca bhūkampe digdāhe madhyarātriṣu . sandhyayorvṛṣalopānte rāja- candrasya sūtake . darśe'ṣṭakāsu bhūtānāṃ śrāddhikaṃ pratigṛhya ca . pratipadyapi pūrṇṇāyāṃ gajakumbhyā kṛtāntare . kharoṣṭrakroṣṭu virute samavāye edatyapi . upākarmmaṇi cotsarge nāvi mārge tarau jale . āraṇyakamadhītyāpi vāṇasāmnorapi dhvanau . anadhyāyeṣu caiteṣu nādhīyīta dvijaḥ kvacit . kṛtāntarā- yo na paṭhedūkākhuśvāhibabhrubhiḥ . bhūtāṣṭamyoḥ pañcadaśyorbra- hmacārī sadā bhavet . anāyupyakarañceha paradāropaseva- nam . paryyarddhibhiḥ parityaktamātmānaṃ nāvamānayet . sado- dyamavatāṃ yasmācchriyovidyā na durlabhāḥ . satyaṃ brūyāt priyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyam . priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmmo- ghaṭodbhava! . bhadrameva vadennityaṃ bhadrameva vicintayet . bhadraireva hi saṃsargonābhadraiśca kadācana . rūpavittakulaihīrnān sudhīrnādhikṣipennarān . puṣpavantau na cekṣeta tvaśucirjyotiṣā- ṅgaṇam . vātavegaṃ manovegaṃ jihvāvegañca varjjayet . utko ca dyūtadautyārttadravyaṃ dūrāt parityajet . gobrāhmaṇāgnī- nucchiṣṭaḥ pāṇinā naivasaṃspṛśet . na spṛśedanimittaṃ ca khāni svāni tvanāturaḥ . guhyajānyapi lomāni tatspa- rśādaśucirbhavet . pādaśaucodakaṃ mūtramucchiṣṭānnodakā- ni ca . niṣṭhīvanañca śleṣmāṇaṃ gṛhāddūraṃ viniḥkṣipet . aharnniśaṃ śruterjapyācchaucācaraniṣevaṇāt . adroharatyā- gatyā ca pūrvvajanma smared dvijaḥ . vṛddhān prayatnādvandeta dadyātteṣāṃ svamāsanam . vinamradhamanistasmādanuyāyādyataśca- tān . śrutibhūdevadevānāṃ nṛpasādhutapakhinām . patibra- tānāṃ nārīṇāṃ nindāṃ kuryyānna karhicit . na manuṣyastutiṃ kuryyānnātmānamavanāmayet . abhyudyataṃ na praṇudetparamarmmāṇi- noccaret . adharmmādedhate pūrvvaṃ vidveṣṭṝnapi saṃjayet . sarvatobhadraṃ paśyecca tatonaśyecca sānvayaḥ . uddhṛtya pañca mṛt- piṇḍān snāyāt parajalāśaye . anuddhṛtya ca tatkartturenasaḥ syātturīyabhāk . śraddhayā pātramāsādya yaktiñciddīyate vasu . deśe kāle ca vidhinā tadānantyāya kalpate . bhūprado maṇḍalādhīśaḥ sarvatra sukhito'nnadaḥ . toyadātā sadā tṛpto rūpavān rūpyado bhavet . pradīpado nirmalākṣo gīdātāryyamalokabhāk . svarṇṇadātā ca dīrghāyustiladaḥ syācca suprajāḥ . veśmado'tyuccasaudheśovastradaścandralobhāk . haya pradīdivyayānolakṣmīvān vṛṣabhapradaḥ . subhāryyaḥ śivikā- dātā suparyyaṅkaprado'pi ca . dharmaiḥ sarvarddhibhāk nityamabhaya- pradaīśitā . brahmadobrahmalokejyobrahmadaḥ sarvvadomataḥ . upāyenāpi yobrahma dāpayetsopi tatsamaḥ . śraddhayā pratigṛ hṇāti śraddhayā yaḥ prayacchati . svargiṇau tāvubhau syātāṃ patato'śraddhayā hyadhaḥ . anṛtena kṣareddyajñastapovismayataḥ kṣaret . kṣaretkīrttanatodāna māyurviprāpavādataḥ . gandhapuṣpa- kuśān śayyāṃ śākaṃ māṃsaṃ payodadhi . maṇimatsyau gṛhaṃ dhānyaṃ grāhyametadupasthitam . madhūdakaṃ phalaṃ mūlamedhāṃsyabhayada- kṣiṇām . abhyudyatāni grāhyāṇi tvetānyapi nikṛṣṭataḥ . dāsanāpitagopālakulamitrāddhasīriṇaḥ . bhojyānnāḥ śūdravarge'mī tathātmavinivedakaḥ . itthamānṛṇyamāpādya de- varṣipitṛjādṛṇāt . mādhyasthyamāśrayet gehī sute viṣva- gvisṛjya ca . mṛhe'pi jñānamabhyasyetkāśīṃ vātha samāśrayet . samyagjñānena vā muktiḥ kiṃ na viśveśaveśmani? . samyag- jñānaṃ bhavet puṃsāṃ kuta ekena janmanā? . vārāṇasyāṃ dhruvā- muktiḥ śarīratyāgamātrataḥ . adyaśvovā paraśvovā kālā- dvātha paraḥśatāt . satvaraṃ gatvarodehaḥ kāśyāṃ cedamṛtī bhavet . sā ca vārāṇasī labhyā sadacāravatā satā . manasāpi sadācāramato vidvānna laṅghayet ” . vasiṣṭhasmṛtau ca “ācārahīnaṃ na punanti vedā yadyapyadhītāḥ saha ṣaḍbhi- raṅgaiḥ . chandāṃsyenaṃ mṛtyukāle tyajanti nīḍaṃ śakuntāiva jātapakṣāḥ . ācārahīnasya tu vrāhmaṇasya vedāḥ ṣaḍa- ṅgāakhilāḥ sapakṣāḥ . kāṃ prītimutthāpayituṃ samarthāa- ndhasya dārāiva darśanīyāḥ . nainaṃ chandāṃsi vṛjināttā- rayanti māyāvinaṃ māyayā varttamānam . tatrākṣare samya- gadhoyamāne punāti tadvrahma yathāvadiṣṭam . durācārohi puruṣolokeṃ bhavati ninditaḥ . duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhi- to'lpāyureva ca . ācārāt phalate dharmmamācārāt phalate dhanam . ācārāt śriyamāpnoti ācārohantya- lakṣaṇam . sarvvalakṣaṇahīno'pi yaḥ sadācāravānnaraḥ . śradda dhāno'nasūyaśca śataṃ varṣāṇi jīvati . āhāranirhā- ravihārayogāḥ susaṃvṛtā dharmmavidā tu kāryyāḥ . vāgvu- ddhivīyyāṃṇi tapastathaiva dhanāyuṣī guptatame ca kāryye . ubhe mūtrapurīṣe tu divā kuryyādudaṅmukhaḥ . rātrau kuryyāddakṣi- ṇāsya evaṃ hyāyurna riṣyate . pratyagniṃ pratisūryañca prati gāṃ prati ca dvijam . pratisomodakaṃ sandhyāṃ prajñā naśyati mehataḥ . na nadyāṃ mehanaṃ kāryyaṃ na pathi na ca bhasmani . na gomaye navā kṛṣṭe nopte kṣetre na śādvale . chāyāyāmandha- kāre vā rātrāvahani vā dvijaḥ . yathāsukhamukhaḥ kuryyāt prāṇabādhābhayeṣu ca . uddhṛtābhiradbhiḥ kāryyaṃ kuryyānna snāna- manuddhṛtābhirapi . na harenmṛttikāṃ vipraḥ kūlāt sasi katāṃ tathā . antarjale devagṛhe valmīke mūṣikasthale . kṛta- śaucāvaśiṣṭe ca na grāhyāḥ pañca mṛttikāḥ . ekā liṅge kare tisraubhābhyāṃ dve tu mṛttike . pañcāpāne daśaika- sminnubhayoḥ sapta mṛttikāḥ . etacchaucaṃ gṛhasthasya dviguṇaṃ brahmacāriṇaḥ . vānaprasthasya triguṇaṃ yatīnāntu cagurguṇam . aṣṭau grāsā munerbhaktaṃ vānaprasthasya ṣoḍaśa . dvātriṃśattu gṛhasyasya amitaṃ brahmacāriṇaḥ . anaḍvān brahmacārī ca āhitāgniśca te trayaḥ . bhuñjānāeva sidhyanti naiṣāṃ siddhiranaśnatām . tapodānopahāreṣu vrateṣu niyameṣu ca . ijyādhyayanadharmmeṣu yona śaktaḥ sa niṣkrayaḥ . yogastapo- damodānaṃ satyaṃ śaucaṃ dayā śrutam . vidyā vijñānamāsti- kyametadvrāhmaṇalakṣaṇam . sarvatra dāntāḥ śrutapūrṇakarṇā jite- ndriyāḥ prāṇibadhe nivṛttāḥ . pratijñahe saṅkucitā gṛha- sthāste brāhmaṇāstārayituṃ samarthāḥ . asūyuḥ piśuna- śceva kṛtaghno dīrgharoṣakaḥ . catvāraḥ karmmacāṇḍālā janma- taścāpi pañcamaḥ . dīrghavairamasūyāñca amatyaṃ brahmadūṣaṇam . paiśunyaṃ nirddayatvañca jānīyācchūdralakṣaṇam . kiñcidvedamayaṃ pātraṃ kiñcit pātraṃ tapomayam . pātrāṇāmapi tatpātraṃ śūdrānnaṃ yasya nodare . śūdrānnarasapuṣṭāṅgohyadhīyāno'pi nityaśaḥ . hutvāpi ca japitvāpi gatimūrddhvāṃ na vindati śūdrānnenodarasthena yaḥ kaścinmriyate dvijaḥ . sa bhavecchū karogrāmyastakha vā jāyate kule . śūdrānnena tu bhuktena maithunaṃ yo'dhigacchati . yasyānnaṃ tasya te putrā naca svargā- rhakobhavet . svādhyāyāḍhyaṃ yonimitraṃ praśāntaṃ caitanyasthaṃ pāpabhīruṃ bahujñam . strīyuktānnaṃ dhārmmikaṃ gośaraṇyaṃ vrataiḥ kṣāntaṃ tādṛśaṃ pātramāhuḥ . āmapātre yathā nyastaṃ kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ madhu . vinaśyet pātradaurbalyāttacca pātraṃ rasāśca te . evaṃ gāñca hiraṇyañca vastramaśvaṃ mahīṃ tilān . avidvān pratigṛhṇāno bhasmībhavati dāruvat . nāṅgaṃnakhañca vāditraṃ kuryyāt nacāpo'ñjalinā privet . na pādena pāṇinā vā rājānamapi hanyāt na jalena jalam . neṣṭakābhiḥ phalāni pātayet na phalena phalam . na kalka- puṭakobhavet . namlecchabhāṣāṃ śikṣeta . athāpyudāharanti . na pāṇipādacapalo na netracapalobhavet . nacāṅgacapalo- vipra iti śiṣṭasya gocaraḥ . pāramparyyāgatoyeṣāṃ vedaḥ saparivṛṃhaṇaḥ . te śiṣṭā brāhmaṇājñeyāḥ śrutipratyakṣahetavaḥ . yanna santaṃ nacāsantaṃ nāśrutaṃ na bahuśrutam . na suvṛttaṃ na durvṛttaṃ veda kaścit sa brāhmaṇa ” evaṃmanvādi- saṃhitādau bahava ācārā uktaprāyāḥ darśitāḥ . bhāvāparaparyyāyaḥ tantroktācāraśca divyācāravīrācāra- paśvācārabhedāt trividhaḥ yathoktaṃ tantrasāre . “atha bhāvavidhiṃ vakṣye śṛṇuṣva kamalānane! . vinā yena na sidhyettu janmakoṭiśatairapi . bhāvastu trividho devi! divyavorapaśukramāt . divyavīrau mahābhāvau adhamaḥ paśubhāvakaḥ . vaiṣṇavaḥ paśubhāvena pūjayet parameśvaram . śaktimantre varārohe! paśubhāvo bhayānakaḥ . divye vīre- maheśāni . jāyate siddhiruttamā . divye vīre na bhedo'sti- tābhyāṃ bhedaḥpaśostataḥ . divyavīrau pravakṣyāmi sarvabhāvottamo- ttamau . vinā śakterna pūjāsti matsyaṃ māṃsaṃ vinā priye! . mudrāñca maithunañcāpi vinā naiva prapūjayet . strībhagaṃ pūjanādhāraṃ svarṇṇarūpyakameva ca . abhāve sarvadravyāṇā- manukalpaḥ kalau yuge . atha vā parameśāni . mānasaṃ sarvva- mācaret . snānantu mānasaṃ proktaṃ vaidike mānasaṃ sadā . yatra bhuktvā mahāpūjā mānasaṃ bhojanantu tat . svakīyāṃ parakīyāṃ vā mānasantu ramet striyam . mānasaṃ madyamīnādi svīkuryyāt sādhakottamaḥ . svairantu kusumaṃ tadvat mānasaṃ samupācaret . mānasaṃ bhagaromādi mānasaṃ bhagapūjanam . sarvvantu mānasaṃ kuryyāt tena siddhimupālabhet ” iti picchilātantre pūrvvakhaṇḍe daśamaḥpaṭalaḥ . tadvivaraṇaṃ tattacchabde dṛśyam . ācāracandrikā ācāracintāmaṇiḥ ācāradīpaḥ ācāramādhavaḥ ācāramayūsvaḥ ācārādarśaḥ ācārārkaḥ ityādāyaśca granyāḥ ācāravedanārthāḥ bhārata- varṣe deśabhede ca prasiddhāḥ . tata evācārabhedā avaseyāḥ . niṣiddhācāraśca anācāraḥ saca anācāraśabde 257 pṛṣṭhe uktaprāyaḥ . adhikaṃ niṣiddhaśabde vakṣyate .
The Purāṇa Index
☞
vol. 1,
p. 148 .
Ācāra — a Gandharva.
Br. III. 7. 11.
Indian Epigraphical Glossary
☞
p. 3 .
ācāra (IE 8-5; EI 30), a custom or customary law.
(EI 20), religious practice, being regarded as five in
number.
Cf. navanavaty-ācāreṇa (LP), ‘99 per cent’, i. e. ‘cer-
tainly’.
Tāntrikābhidhānakośa
☞
vol. 1,
p. 176 .