• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ābhyudayikaṃ


    Śabdakalpadruma

    ☞ vol. 1, p. 180.
    ābhyudayikaṃ , tri, (abhyudayaḥ prayojanam asya . abhyu-
    day + ṭhak .) abhyudayanimittaśrāddhādi . yathā .
    athābhyudayikaśrāddhaṃ . tatra gobhilaḥ . ābhyudayike
    śrāddhe yugmānāśayet pradakṣiṇamupacāraḥ ṛjavo
    darbhāḥ yavaistilārthaḥ . sampannamiti tṛptipraśnaḥ .
    dadhivadarākṣatamiśrāḥ piṇḍāḥ nāndīmukhāḥ pitaraḥ
    prīyantāmiti daive vācayitvā nāndīmukhebhyaḥ pi-
    tṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ prapitāmahebhyo mātāmahebhyaḥ
    pramātāmahebhyo vṛddhapramātāmahebhyaśca prīyantāṃ na
    svadhāñca prayuñjīta iti . abhyudayo vivāhādista-
    darthaṃ śrāddhaṃ ābhyudayikaṃ . ābhyudayike abhyudaya-
    nimittake . abhyudayaḥ iṣṭalābhaḥ . sa ca bhūta-
    bhaviṣyadbhedena dvibidhaḥ . tatra bhūtaṃ puttrajanmādi
    bhaviṣyat vivāhādi . evañca śrāddhavivekādau
    śrāddhabhedagaṇane vṛddhiśrāddhatvena karmmāṅgatvena ca
    yadubhayatvamuktaṃ tadubhayamevātrābhyudayikatvenopapannaṃ
    tenābhilāpe ābhyudayikaśrāddhamiti prayojyaṃ . atra
    yavaistilārtha ityanena pārbbaṇaśrāddhaprāptatilasthāne
    yavavidhānāt ābhyudayikasyāpi pārbbaṇaprakṛtitvaṃ
    pratīyate . anyathā tilārtha ityupādānaṃ vyarthaṃ
    syāt . tataśca pārbbaṇaprakṛtikatvena pitra ayugma-
    brāhmaṇaprāptau tannirāśāya pitṛpakṣe brāhmaṇayugma-
    tvopadeśaḥ daive yugmatvasya pārbbaṇaprāptatvānnatadartho-
    padeśaḥ .
    “apasavyaṃ tataḥ kṛtvā pitṝṇāmapradakṣiṇaṃ” .
    iti yājñavalkyavacanena devakarmmānantaraṃ pitṛ-
    karmmakaraṇe prāptavāmopacāranirāśāya pradakṣiṇa-
    mupacāraḥ tena devapitṛkarmmakaraṇāya dakṣiṇāvarttena
    gantavyaṃ . dviguṇabhugnatvanirāśāya ṛjavo darbhā
    iti ṛjutvopadeśaḥ . tṛptāḥ stha ityanena tṛptipraśne
    sampannamiti praṣṭavyaṃ . yogyatvāt susampannamiti
    prokte iti vakṣyamāṇachandogapariśiṣṭavacanācca su-
    sampannamityuttaraṃ . etaddarbhamayabrāhmaṇapakṣepyabādhi-
    tatvādvācyaṃ . dadhivadarākṣatamiśrā ityanena dadhyā-
    dimiśraṇamāvaśyakaṃ . akṣato yavaḥ .
    “akṣatāśca yavāḥ proktā bhṛṣṭā dhānā bhavanti te” .
    iti bhaṭṭanārāyaṇadhṛtāt . ataeva vakṣyamāṇachando-
    gapariśiṣṭavacane akṣatamanuktvā saṃyojya yavakarkka-
    ndhudadhibhiriti niḥsandigdhamuktaṃ . svadhāvācanapraśna-
    nivṛttaye nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmityupa-
    deśaḥ . tatra svadhāṃ vācayiṣye iti pitṛpakṣaeva
    pratraḥ ataeva tanniṣṭattaye daiva iti ādau devapakṣe
    nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmiti praśnaḥ . uttarañca
    prīyantāmiti . tataḥ pitṛpakṣe svadhāvācanasthānī-
    yatvena vṛddhapramātāmahebhyaśca iti cakāranirdeśena
    ca svadhocyatāmitivat pratyekameva prīyantāmiti
    pṛcchet pratyuttarañca astu svadhā itivat tantreṇaiva
    prīyantāmiti . atra nāndīmukhāḥ pitara ityādi
    nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhya iti nirdeśena ca nāndī-
    mukhaṃ pitṛgaṇamiti viṣṇupurāṇena ca mātāmahe-
    bhyaśca tathā nāndīmukhebhya eva ca iti vrahmapurāṇena
    ca nāndīmukhapadaśrutestadviśeṣaṇaviśiṣṭasyaivābhyu-
    dayike devatātvaṃ tataścātrāpi prīyantāmitivannā-
    ndīmukhebhyaḥ pitāmahebhya iti vācyaṃ . na tu nāndī-
    mukhaviśeṣaṇaśūnyaṃ pitāmahebhyaḥ prīyantāmiti
    pitṛdayitoktaṃ yuktam . nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhya
    prīyantāmityatrānvitasya nāndīmukhebhya ityasya
    pitāmahebhya ityādāvananvayitvena prāguktayuktyā
    prāptasya nāndīmukhaviśeṣaṇasya pitāmahebhya ityā-
    dāvapi prāpteḥ . etenātra maithiloktaṃ tantratā-
    vidhānamapi nirastaṃ . pārbbaṇavat svadhāḥ
    prāpteḥ tannirāśāya na svadhāṃ prayuñjīteti atra
    viśeṣādabhilāpe mantre ca svadhāpadanivṛttiḥ .
    abhilāpe nama iti brūyāt . “amukāmukagotrai-
    tat tubhyamannaṃ svadhā namaḥ” . iti brahmapurāṇe śrāddhe
    svadhā namaḥ padayostyāgabodhakatvena vikalpāda-
    trābhyudayike svadhāniṣedhānnama evānveti . pitṝ-
    napyatra devavadityanenāpi pārbbaṇoktaviśvadeva-
    pakṣīyanama eva pratīyate na tu maithiloktaṃ svāheti .
    śrāddhe tathā prayāge pramāṇābhāvāt . evamāśvalā-
    yanagṛhye yavosīti mantre tu puṣṭyā iti śrutermantra-
    mātre svadhāpadasthāne puṣṭipadaprayogaḥ . iti śrāddha-
    tattvaṃ . anyat nāndīmukhaśabde draṣṭavyaṃ ..