ābhyudayikaṃ
Śabdakalpadruma
☞
vol. 1,
p. 180.
ābhyudayikaṃ , tri, (abhyudayaḥ prayojanam asya . abhyu-
day + ṭhak .) abhyudayanimittaśrāddhādi . yathā .
athābhyudayikaśrāddhaṃ . tatra gobhilaḥ . ābhyudayike
śrāddhe yugmānāśayet pradakṣiṇamupacāraḥ ṛjavo
darbhāḥ yavaistilārthaḥ . sampannamiti tṛptipraśnaḥ .
dadhivadarākṣatamiśrāḥ piṇḍāḥ nāndīmukhāḥ pitaraḥ
prīyantāmiti daive vācayitvā nāndīmukhebhyaḥ pi-
tṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ prapitāmahebhyo mātāmahebhyaḥ
pramātāmahebhyo vṛddhapramātāmahebhyaśca prīyantāṃ na
svadhāñca prayuñjīta iti . abhyudayo vivāhādista-
darthaṃ śrāddhaṃ ābhyudayikaṃ . ābhyudayike abhyudaya-
nimittake . abhyudayaḥ iṣṭalābhaḥ . sa ca bhūta-
bhaviṣyadbhedena dvibidhaḥ . tatra bhūtaṃ puttrajanmādi
bhaviṣyat vivāhādi . evañca śrāddhavivekādau
śrāddhabhedagaṇane vṛddhiśrāddhatvena karmmāṅgatvena ca
yadubhayatvamuktaṃ tadubhayamevātrābhyudayikatvenopapannaṃ
tenābhilāpe ābhyudayikaśrāddhamiti prayojyaṃ . atra
yavaistilārtha ityanena pārbbaṇaśrāddhaprāptatilasthāne
yavavidhānāt ābhyudayikasyāpi pārbbaṇaprakṛtitvaṃ
pratīyate . anyathā tilārtha ityupādānaṃ vyarthaṃ
syāt . tataśca pārbbaṇaprakṛtikatvena pitra ayugma-
brāhmaṇaprāptau tannirāśāya pitṛpakṣe brāhmaṇayugma-
tvopadeśaḥ daive yugmatvasya pārbbaṇaprāptatvānnatadartho-
padeśaḥ .
“apasavyaṃ tataḥ kṛtvā pitṝṇāmapradakṣiṇaṃ” .
iti yājñavalkyavacanena devakarmmānantaraṃ pitṛ-
karmmakaraṇe prāptavāmopacāranirāśāya pradakṣiṇa-
mupacāraḥ tena devapitṛkarmmakaraṇāya dakṣiṇāvarttena
gantavyaṃ . dviguṇabhugnatvanirāśāya ṛjavo darbhā
iti ṛjutvopadeśaḥ . tṛptāḥ stha ityanena tṛptipraśne
sampannamiti praṣṭavyaṃ . yogyatvāt susampannamiti
prokte iti vakṣyamāṇachandogapariśiṣṭavacanācca su-
sampannamityuttaraṃ . etaddarbhamayabrāhmaṇapakṣepyabādhi-
tatvādvācyaṃ . dadhivadarākṣatamiśrā ityanena dadhyā-
dimiśraṇamāvaśyakaṃ . akṣato yavaḥ .
“akṣatāśca yavāḥ proktā bhṛṣṭā dhānā bhavanti te” .
iti bhaṭṭanārāyaṇadhṛtāt . ataeva vakṣyamāṇachando-
gapariśiṣṭavacane akṣatamanuktvā saṃyojya yavakarkka-
ndhudadhibhiriti niḥsandigdhamuktaṃ . svadhāvācanapraśna-
nivṛttaye nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmityupa-
deśaḥ . tatra svadhāṃ vācayiṣye iti pitṛpakṣaeva
pratraḥ ataeva tanniṣṭattaye daiva iti ādau devapakṣe
nāndīmukhāḥ pitaraḥ prīyantāmiti praśnaḥ . uttarañca
prīyantāmiti . tataḥ pitṛpakṣe svadhāvācanasthānī-
yatvena vṛddhapramātāmahebhyaśca iti cakāranirdeśena
ca svadhocyatāmitivat pratyekameva prīyantāmiti
pṛcchet pratyuttarañca astu svadhā itivat tantreṇaiva
prīyantāmiti . atra nāndīmukhāḥ pitara ityādi
nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhya iti nirdeśena ca nāndī-
mukhaṃ pitṛgaṇamiti viṣṇupurāṇena ca mātāmahe-
bhyaśca tathā nāndīmukhebhya eva ca iti vrahmapurāṇena
ca nāndīmukhapadaśrutestadviśeṣaṇaviśiṣṭasyaivābhyu-
dayike devatātvaṃ tataścātrāpi prīyantāmitivannā-
ndīmukhebhyaḥ pitāmahebhya iti vācyaṃ . na tu nāndī-
mukhaviśeṣaṇaśūnyaṃ pitāmahebhyaḥ prīyantāmiti
pitṛdayitoktaṃ yuktam . nāndīmukhebhyaḥ pitṛbhya
prīyantāmityatrānvitasya nāndīmukhebhya ityasya
pitāmahebhya ityādāvananvayitvena prāguktayuktyā
prāptasya nāndīmukhaviśeṣaṇasya pitāmahebhya ityā-
dāvapi prāpteḥ . etenātra maithiloktaṃ tantratā-
vidhānamapi nirastaṃ . pārbbaṇavat svadhāḥ
prāpteḥ tannirāśāya na svadhāṃ prayuñjīteti atra
viśeṣādabhilāpe mantre ca svadhāpadanivṛttiḥ .
abhilāpe nama iti brūyāt . “amukāmukagotrai-
tat tubhyamannaṃ svadhā namaḥ” . iti brahmapurāṇe śrāddhe
svadhā namaḥ padayostyāgabodhakatvena vikalpāda-
trābhyudayike svadhāniṣedhānnama evānveti . pitṝ-
napyatra devavadityanenāpi pārbbaṇoktaviśvadeva-
pakṣīyanama eva pratīyate na tu maithiloktaṃ svāheti .
śrāddhe tathā prayāge pramāṇābhāvāt . evamāśvalā-
yanagṛhye yavosīti mantre tu puṣṭyā iti śrutermantra-
mātre svadhāpadasthāne puṣṭipadaprayogaḥ . iti śrāddha-
tattvaṃ . anyat nāndīmukhaśabde draṣṭavyaṃ ..