• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ābhimukhya

    See also ābhimukhyam, ābhimukhyaṃ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 115.
    ābhimukhya n. (-khyaṃ) Presence, being in front of or face to face.

    E. abhimukha and ṣyaña aff.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 93, col. 1.
    ābhi-mukhya (khyaṃ) 1. n. Front.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 82, col. 1.
    ābhimukhya ābhimukhya, i. e. abhi-

    mukha + ya, n. Front, direction to-

    wards, Pañc. i. d. 370 (with yā, to

    attack).

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 124, col. 3.
    ābhimukhya ābhimukhya, am, n. (fr. abhi-

    mukha), direction towards anything; wish or desire

    directed towards anything; presence, being in front

    of or face to face.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 64.
    ābhimukhya n. direction towards (gen., acc., or —°), intention to (—°); °karaṇa n. calling hither.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 145, col. 3.
    ābhimukhya n. (fr. abhi-mukha), direction towards
    ☞ p. 145, col. 3.
    being in front of or face to face, presence, Pāṇ.; Pañcat.; Sāh.
    ☞ p. 145, col. 3.
    wish or desire directed towards anything
    ☞ p. 145, col. 3.
    the state of being about to do anything.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 95, col. 1.
    ābhimukhya

    n. (-khyaṃ) Presence, being in front of or face to face.

    E. abhi-
    mukha and ṣyañ aff.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 119, col. 1.
    ābhi-mukhya- nt. fait de se tourner vers ; d'être présent ; d'être dévoué à.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 665.
    ābhimukhya (von abhimukha) n.

    1) die Richtung nach Etwas hin P. 2, 1, 14. viśeṣātparipūrṇasya yānti śatroramarṣiṇaḥ . ābhimukhyaṃ śaśāṅkasya yathādyāpi vidhuṃtudaḥ .. PAÑCAT. I, 370. viśeṣādābhimukhyena caranto vyabhicāriṇaḥ SĀH. D. 63, 18. 64, 1.

    — 2) das nach Etwas hin gerichtete Begehren, Verlangen: śravaṇābhimukhyam P. 8, 2, 99, Sch.

    ☞ vol. 5, p. 1111.
    ābhimukhya

    1) mit acc. (!): ātmānamābhimukhyena Schol. zu KĀTY. ŚR. 16, 7, 12.

    — 3) Geneigtheit, das Zugethansein Spr. 2586.

    ☞ vol. 7, p. 1709.
    ābhimukhya

    3) in den Nachträgen zu streichen, da die Stelle zu

    1) gehört; vgl. Spr. (II) 5708.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 178, col. 3.
    ābhimukhya n.

    — 1) das Zugewandtsein (die Ergänzung im Gen. , Acc. oder im Comp. vorangehend) 235,4. 290,6. Spr. 5708. 6195. Instr. als Umschreibung von abhi UTPALA. zu VARĀH. BṚH. 27 (25),29.

    — 2) das im Begriff Stehen — , Willens Sein zu (im Comp. vorangehend).

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 42, col. 2.
    ābhimukhya n. das Zugewandtsein, in's Auge Schauen. °karaṇa n. das dazu Veranlassen.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 754, col. 2.
    ābhimukhya na0 abhimukhasyabhāvaḥ ṣyañ . abhimukhatve ā-
    nukūlyārthasammukhībhavane “prāptābhimukhyaḥ puruṣaḥ kriyā-
    su viniyujyate” vākyapa0 . “anukūlatve 2 viśeṣādābhi-
    mukhyena carantovyabhicāriṇaḥ . sthāyinyu nmagnanirgnāstraya
    striṃśacca tadbhidāḥ” sā0 da0 . tatra yātrādau rāhorābhimukhya
    niṣedhaḥ jyo0 ta0 “paścādarke vidhau vahnau saumyāṃ jñe vāyave
    kuje . rakṣo'dhīśe bhṛgau yāmyāṃ gurāvīśe śanau dine . rā-
    hurbhramati yāmārddhādaśvagatyā ca vāmataḥ . pratīcyāṃ vahni
    koṇe tu tataḥ saumyāmato'sṛpe . tataḥ prācyāmatovāyau
    tasmādyāmyāṃ tataḥ śive . ravāvevamanyavāreṣūhyamevaṃ krameṇa hi
    dyūte yuddhe vivāde ca yātrāyāṃ sammukhasthitam .
    rāhuṃ vivarjjayet yatnādyadīcchet karmaṇaḥ phalam” . evaṃ
    yoginyābhimukhye'pi gamanaṃ na śastam yathā “pratipannavamī
    pūrve rāmā rudrāśca pāvake . śarastrayodaśī yāmye vedā māsāśca
    nairṛte . ṣaṣṭhī caturddaśī paścāt vāyavyāṃ munipūrṇṇime .
    dvitīyā daśamī yakṣe aiśānyāmaṣṭamī kuhūḥ . yoginī
    navadaṇḍāśca śeṣā varjyā viśeṣataḥ . dakṣasammukha-
    yoginyāṃ gamanaṃ naiva kārayediti” jyo0 ta0 . pīyūṣa-
    dhārāyāntu “pṛṣṭhatodakṣiṇe vāpi yoginīgamane
    hitā . vāmasammukhayornaiva vāyumevaṃ cintayet” jayakalpalatā
    vākye tanmūlake muhūrtta0 ci0 vākye ca “navabhūmyaḥ śivava-
    hnayo'kṣaviśve'rkakṛtāḥ śakrasturaṅgatithyaḥ . dvidaśāmāvasavaśca
    pūrvvataḥ syustithayaḥ sammukhavāmagā na śastāḥ” vāmagāyā
    aśubhatvamuktam . anyorvyavasthā deśabhedena . kālapāśayo-
    rābhimukhyena yānamapi na śastam “kauverīto vaipatītyena
    kālo vāre'rkādye sanmukhe tasya pāśaḥ . yātrāyuddhesammukhe
    varjjanīyāveto rātrau vyastasaṃjñau vicintyau” muhū0 . spaṣṭaṃ
    ratnasāre “ravāvuttarataḥ kālaḥ somye vāyavyabhāgake . bhaume tu
    paścime bhāge budhe nairṛtakoṇake . jīve ca yāmya
    digbhāge bhṛgau cāgneyakoṇake . śanau tu pūrvva-
    digbhāge kālacakraṃ prakīrttitam . pāśastatsammu-
    khadiśi” kālāpekṣayā pañcamadiśi pāśa ityarthaḥ yathā
    ravau dakṣiṇasyāṃ, some āgneyyāṃ, bhaume pūryyasyāṃ,
    budhe aiśānyāṃ, gurāvuttarasyāṃ, śukre vāyavyāṃ, śanau paści-
    māyām . kālapāśayorābhimukhyaṃ yātrādau niṣiddhaṃ
    vāmadakṣiṇayostu śubhāśumaphalakatvaṃ yathāha svaro0 “dakṣi-
    ṇastu śubhaḥ kālaḥ pāśovāmadigāśrayaḥ . yātrāyā samare
    śreṣṭhastato'nyatra na śobhanaḥ” “anyatra sammukhapṛṣṭhabhāga-
    yoḥ” pī0 dhā0 . rātrau tu kālapāśayorviparyyāsena
    sthitestadanusāreṇaiva phalam . pūrvvādidigabhimukhāni nakṣa-
    trāṇi . “pūrvvādiṣu caturddikṣu sapta saptānalarkṣataḥ” muhū0
    tena kṛttikādīni sapta pūrvvadigmukhāni . maghādīni sapta
    dakṣiṇābhimukhāni . anurādhādīni sābhijitkāni
    sapta paścisābhimukhāni . dhaniṣṭhādīni bharaṇyantādīni sapta
    uttarābhimukhāni . taistairnakṣatraistattaddigabhimukhagṛhakaraṇaṃ tatpra-
    veśaśca śubhāya . “yaddigdvāraṃ mandiraṃ taddigṛkṣairuktarkṣaiḥ syāt
    sanniveśo na sarvvaiḥ” vaśi0 . pūrvvādidigabhimukhā rā-
    śayo yathā . “pūrvvādidikṣumeṣādyāḥkramāddigdvārarāśayaḥ .
    digdvārarāśayaḥ sarvve taddigyātuḥ śubhapradāḥ .
    tadvargāśca tadaṃśāśca taddigyātustathāvidhāḥ” vaśiṣṭhaḥ .
    “digdvārabhe lagnagate praśastā yātrārrthadāstrī jayakāriṇī ca .
    hāniṃ vināśaṃ riputobhayañca kuryyāt tathā dik prati-
    lomalagne” iti mūhū0 . śukrābhimukhyaṃ trividham “uda-
    yati diśi yasyāṃ, yāti golabhramādvā, vicarati ca bhacakra
    yatra digdvārabheṣu . trividhamiha sitasya procyate sammukhatvaṃ
    munibhirudayaeva tyajyate tatra yatnāt” śrīpatiḥ . “udeti
    yasyāṃ diśi yatra yāti golabhramādvātha kakubbhacakre .
    tridhocyate sammukhaeva śukro yatroditastāṃ tu diśaṃ na
    yāyāt” muhū0 . “śukraḥ yasyāṃ diśi prācyāṃ pratīcyāṃ
    vā kālavaśenodayaṃ karoti tatra gantuḥ puṃsaḥ śukraḥ
    sammukhaḥ ayamekaḥ prakāraḥ . atha golabhramātuttara
    dakṣiṇagolabhramaṇavaśena yasyāṃ diśi uttarasyāṃ dakṣiṇasyāṃ
    vā yāti tatra gantuḥ śukraḥ samukhaḥ syāditi
    dvitīyaḥ prakāraḥ . prācyādidigdvārakṛttikādigativaśena
    yaddiṅnakṣatre śukraścarati tatra diśi gantuḥ śukraḥ
    sammukhaḥsyāditi tṛtīyaḥprakāraḥ . tatrodayaśukre doṣā-
    dhikyamiti” pī0 dhā0 . ataeva vaśiṣṭhaḥ “paścādabhyu-
    dite śukre pratīrcī dakṣiṇāṃ diśam” iti uda-
    yadiggatasyaiva śukrasyābhikhyeyātrādi nyaṣedhat . atrāpavādaḥ
    “vudho'nukūlo yadi tatra saṃcalan ripūna jayennaiva jayaḥ
    pratīnduje” muhū0 . śukrābhimukhyādidoṣamuktvā . “evaṃ vidhe-
    'pyāsphujite ca yāyādbu dhoyadi syādanukūlavarttī” śnīpatiḥ .
    anukūlaḥ pṛṣṭhadiksaṃsthaṃ” iti pī0 dhā0 . apavādā
    ntaram “nocago'rigṛhastho vā vakragovā parājitaḥ .
    yāturbhagapradaḥ śukraḥ svocchasthaśceddhanapradaḥ” iti nāradaḥ .
    pratiśukrādedoṣonṛṇāṃ prathamayātrāyāṃ rājñāṃ ca vijaya
    yātrāyāmeva yathāha raibhyaḥ . “pratiśukrādidoṣo'ya nūtane
    gamane nṛṇām . rājñāṃ vijayayātrāyāṃ nānyadā
    doṣamāvahet” candrasya nakṣatraviśeṣasthitau tadapavādaḥ .
    “yāvaccandraḥ pūṣabhāt kṛttikādye pāde śukro'ndho na duṣṭo'
    grahadakṣe” muhū0 . “pauṣṇādivahnibhādyāṅghriṃ yāva-
    ttiṣṭhati candramāḥ . tāvacchukro bhavedandhaḥ sammukhe gamanaṃ
    hitam” parāśaraḥ . rājñāṃ vijayayātrāyāṃ viśeṣaḥ .
    madhyemārgaṃ bhārgavāste'pi rājā tāvattiṣṭhet sammukhatve-
    'pi tasya” muhū0 . atyantāpadi śāntiṃ kṛtvā yāvāt .
    śāntiśca pī0 dhā0 yātrāprakaraṇe darśitā tataeva jñeyā .
    nṛpavijayayātrāyāṃ vudhakujaśukrābhisukhyamapi niṣiddham .
    “pratiśukraṃ pratibughaṃ pratibhaumaṃ gatonṛpaḥ . balena śakrakratu-
    lyo'pi hatasainyonivarttate” iti vaśiṣṭhaḥ .
    etadabhiprāyoṇaiva kumā0 varṇṇitam . “dṛṣṭiprapātaṃ parihṛ-
    tya tasya kāmaḥ puraḥśukramiva prayāṇe” iti . digīśābhi-
    mukhyegamanaṃśastaṃ prātimukhye'śastam . tatradigīśāḥ “sūryyaḥ
    śukraḥ kṣamāputraḥsaiṃhikeyaḥ śaniḥ śaśī . saumyastridaśamantrī
    ca pūrvvādīnāṃ digīśvarāḥ . digīśāhe śubhā yātrā
    pṛṣṭhāhe maraṇaṃ dhruvam” jyo0 ta0 .
    navavadhvāgamane'pi śukrābhimukhyaniṣedhaḥ sapratisavaḥ jyo0
    ta0 darśito yathā .
    dīpikāyāṃ “strīśuddhyālighaṭājasaṃgataravau kāle viśuddhe
    bhṛguṃ saṃtyajya pratilomagaṃ śubhadine yātrā praveśocite .
    tyaktvāhastu niraṃśakaṃ navavadhūyātrāpraveśau patiḥ kuryyādeka-
    purādiṣu pratibhṛgornecchantidoṣaṃ budhāḥ” . paitrāgāre
    kucakusumayoḥ sambhavo vā yadi syāt kālaḥ śuddhona bhavati
    yadā saṃmukhovāpi śukraḥ . meṣe kumbhe'lini ca na bhavet
    bhāskaraścettathāpi svāmī bhadre'hani navavadhūṃ veśayenmandiraṃ
    svam . bhartturgocaraśobhane dinapatau nāstaṃ gate bhārgave
    sūryye kīṭaghaṭājage śubhadine pakṣe ca kṛṣṇetare . hitvā
    ca pratilomagau budhasitau jīvasya śuddhau tathā cānītā
    guṇaśālinī navavadhūrnityotsavā modate . ekagrāme
    catuḥśāle durbhikṣe rāṣṭraviplave . patinā nīyamānāyāḥ
    puraḥ śukrona duṣyati” . tathā “kāśyapeṣu vaśiṣṭheṣu bhṛgva-
    tryāṅgiraseṣu ca . bhāradvājeṣu vātsyesu pratiśukrona doṣa-
    kṛt” śambhorābhimukhyaṃ pūjane niṣiddhaṃ yathā “na prācī-
    magrataḥ śambhornodocīṃ śaktisaṃsthitām . na pratīcīṃ
    yataḥpṛṣṭhamatodakṣaṃsamāśrayet” rudrayā0 . “yajamānaḥ śambhoḥ
    prācīmavasthitaye na samāśrayet . śambhorjagatsaṃhā-
    rakasyāgrataḥ sāṃmukhyāt pañcavaktrapakṣe pradhānaṃ vaktraṃ prācya-
    vasthitam ekavaktrapakṣe sutarāṃ tathā” ti0 ta0 raghu0 .