• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • ābhiṣecanika


    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 93, col. 1.
    ābhi-ṣecanika (kaḥ-kā-kaṃ) a. Belong-
    ing to the inauguration.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 82, col. 1.
    ābhiṣecanika ābhiṣecanika, i. e.

    abhiṣecana + ika, adj., f. kī, Refer-

    ring or serving to the inauguration of

    a king, Rām. 6, 112, 69.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 124, col. 3.
    ābhiṣecanika ābhiṣecanika, as, ī, am (fr.

    abhi-ṣecana), relating to the inauguration of a king;

    serving for it.

    Apte Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 247, col. 3.
    ābhiṣecanika a. (kī f.) [ abhiṣecana-ṭhañ] Relating to the inauguration of a king; ābhiṣecanikaṃ yatte rāmārthamupakalpitaṃ Rām.; Mv. 4.

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 64.
    ābhi°ṣecanika (f. ī) relating to the inauguration of a king.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 145, col. 3.
    ābhiṣecanika mfn. id., MBh.; R.

    Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary

    ☞ vol. 1, p. 343.
    ābhiṣecanika a. (-kī f.) [abhiṣecana-ṭhañ] Relating to the inauguration of a king; ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam Rām.2.19.31; Mv.4. -kam The material required for abhiṣeka; ābhiṣecanikānyasmā ājahruḥ sarvato janāḥ Bhāg.4.15.11.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 666.
    ābhiṣecanika adj. f. ī auf das Weihen zum Königthum (abhiṣecana) bezüglich, dazu dienend: °kaṃ parva dharmarājasya MBH. 1, 350. ābhiṣecanikaṃ yatte rāmārthamupakalpitam . bharatastadavāpnotu 3, 15970. R. 2, 79, 4. 6. 10. 6, 112, 69. ābhiṣecanikīṃ kriyām 2, 22, 26.

    Vācaspatyam

    ☞ p. 756, col. 1.
    ābhiṣecanika tri0 abhiṣecanaṃ rājyābhiṣekaḥ prayojanamasya ṭhañ
    rājābhiṣekasādhane dravyabhede “ābhiṣecanikaṃ yatte
    rāmārthamupakalpitam . bharatastadavāpnotu” bhā0 va0 275 a0 .
    tatratyadravyadividhānāni” bhā0 śā0 pa0 40 a0 purākalpavyā-
    jenoktāni yathā “tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ puraskṛtya purohitam .
    dadṛśurdharmarājānamādāya bahumaṅgalam . pṛthivīñca suvarṇañca
    ratnāni vividhāni ca . ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ sarvasambhā-
    rasambhṛtam . kāñcamaudumbarāstatra rājatāḥ pṛthivīmayāḥ .
    pūrṇāḥ kumbhāḥ sumanasolājā varhīṃṣi gorasam . śamī-
    pippalapālāśasamidho madhusarpiṣī . sruva audumbaraḥ śaṅkha-
    stathā hemavibhūṣitaḥ . dāśārheṇābhyanujñātastatra dhaumya
    purohitaḥ . prāgudakplavane vedīṃ lakṣaṇenopalikhya ca .
    vyāghracarmmottare śukle sarvatobhadra āsane . dṛḍhapādapratiṣṭhāne
    hutāśanasamatviṣi . upaveśya mahātmānaṃ kṛṣṇāñca drupa-
    dātmajām . juhāva pāvakaṃ dhīmān vidhimantrapuraskṛtam .
    tatautthāya dāśārhaḥ śaṅkhamādāya pūjitam . abhyaṣiñca-
    tpatiṃ pṛthvyāḥ kūntīputraṃ yudhiṣṭhiram . dhṛta-
    rāṣṭraśca rājarṣiḥ sarvvāḥ prakṛtayastathā . anujñātī-
    'tha kṛṣṇena bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ . pāñcajanyābhi-
    ṣiktaśca rājā'mṛtamukho'bhavat . tato'nu vādayāmāsuḥ
    paṇavānakadundubhīn . dharmmarājo'pi tatsarvaṃ pratijagrāha
    dharmmataḥ . pūjayāmāsa tāṃścāpi vidhivadbhūridakṣiṇaḥ . tato
    niṣkasahasreṇa brāhmaṇān svasti vācayan . vedādhyayana-
    sampannān dhṛtiśīlasamanvitān” . etāni dravyādīni
    rājābhiṣecanikāni jñeyāni adhikaṃ rājābhiṣekaśabde
    vakṣyate striyāṃ ṅīp . abhiṣecanamadhikṛtya kṛto-
    granthaḥ ṭhak . abhiṣekādhikāreṇa kṛte 2 bhāratāntargate
    avāntaraparvabhede “ābhiṣecanikaṃ parvvadharmmarājasya dhīmataḥ”
    bhā0 ā0 1 a0 . abhiṣecanaṃ snānaṃ prayojanamasya ṭhañ .
    3 snānārthe vidhāne tatratye 4 dravyamantrādau ca smānavibhāga
    pūrvakaṃ tatratyadravyavidhāna mantrā ucyante . tatra snānaṃ tāvat
    saptavidham” māntraṃbhaumaṃ tathāgneyaṃ vāyavyaṃ divyameva ca .
    vāruṇaṃ mānasaṃ caiva sapta snānānyanukramāt . “āpohiṣṭhā-
    dibhirmāntram mṛdālambhaśca pāthivam . āgneyaṃ bhasmanā
    snānaṃ vāyavyaṃ rajasā kṛtam . adbhirātavavarṣābhiḥ snānaṃ
    taddivyamucyate . vāruṇañcāvagāhaśca mānasaṃ viṣṇuci-
    ntanam” yogiyā0 tatra viśeṣastanaivoktaḥ” “śanna
    āpastu drupadā āpohiṣṭhāghamarṣaṇam . etaistu pañca
    bhirmantrairmantrasnānaṃ taducyate” mantrāṇāṃ samuccayovikalpovā
    śaktyapekṣayā . tatra vāruṇaṃ snānaṃ mukhyamasāmarthye anyāni
    snānāni “snānaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ gauṇamukhyapramedataḥ .
    tayostu vāruṇaṃ mukhyaṃ tatpunaḥ ṣaḍvighaṃ smṛtam . nityaṃ
    naimittikaṃ kāmyaṃ kriyāṅgaṃ malakarṣaṇam . kriyāsnānaṃ
    tathā ṣṭhaṃ ṣoḍhā snānaṃ prakīrttitam” vyāsokteḥ
    tatra nityādīnyanupadaṃ vakṣyante . “asāmarthyāccharīrasya deśa
    kālādyapekṣayā . mantrasnānāditaḥ sapta kecidicchanti
    sūrayaḥ jā0 smṛ0 . “gṛhe'pi ca dvijātīnāṃ mantravat
    snānamiṣyate . vidhilopaṃ na te kuryyuḥ sāmarthye sati karmmasu”
    jaimi0 smṛ0 “alpatvāddhomakālasya bahutvāt snānakarmmaṇaḥ
    prātarna tanuyāt snānaṃ homalopovigarhitaḥ” kātyā0 smṛ0 .
    “prātaḥ saṃkṣepataḥ snānaṃ śaucārthaṃ tu tadiṣyate . mantrai stu
    vidhiniṣpādyaṃ madhyāhne tu savistaram” vaśi0 . atyantā-
    śaktau . “aśirasyaṃ bhavetsnānaṃ snānāśaktau tu ka-
    rmmiṇām . ārdreṇa vāsasā vāpi mārjanaṃ kāpilaṃ
    viduḥ . kṛtābhimantritaistoyaiḥ prokṣayenmūrddhni sarvvataḥ . anu-
    kalpamidaṃ snānaṃ sarvvapāpaharaṃ nṛṇām” jāvā0 smṛ0 .
    ekavāsasā'pi snānaṃ karttṛṃ śakyate “ekena vāsasā
    snāyāddvābhyāmaniyamaḥ smṛtaḥ . bahuvāsoniṣedhaśca snāne
    phalamabhīpsataḥ” viṣṇūkteḥ naikavāsāḥ kriyāṃ kuryyāt snānaṃ
    karmma vinā kvacit” tadukteśca “aspṛśyasparśane caiva vārttāyāṃ
    putrajanmani . etaddvivāsasā kāryyamanyatraikena vāsasā” vasi0
    “na nagnonānyadīyena nārdreṇa nasūcyāgrathitena na vikṛtena
    ca snāyāt” ityācāratilakaḥ . tatra nityaṃ prātaḥsnānam,
    “prātaḥ samācaret snānaṃ tacca nityamiti smṛtam” mārka0 pu0 .
    candrasūryyoparāge aśaucādau aspṛśyasparśane ca snānaṃ
    naimittikam . “puṣye'rke janmanakṣatre vyatīpāte ca
    vaidhṛtau . amāyāñca nadīsnānaṃ punātyā saptamāt kulam”
    ityādyukta snānaṃ kāmyam . dharmmkarmma karttuṃ yat
    pūrvvasnānaṃ tatkriyāṅgam . “malāpakarṣaṇaṃ nāma snānama-
    bhyaṅgapūrvvakam . malāpakarṣaṇāyaiva tatpravṛttistu nānyathā .”
    tatra snānavidhiśca āśva0 gṛ0 pari0 uktaḥ yathā .
    “atha snānavidhistatprātarsadhyāhne ca gṛhasthaḥ kuryādekataratra
    vā prātareva, brahmacārī yatistriṣu savaneṣu dviḥ trirvā vāna-
    prasthaḥ . tat prātaḥ sahagomayena kuryān mṛdā madhyandine
    sāya” śuddhābhiradbhiḥ . na prātaḥsnānāt prāksandhyāmupā-
    sīta prātarutsṛṣṭaṃ gomayamantarikṣasthaṃ saṅgṛhya bhūniṣṭhaṃ
    voparyadhaśca saṃtyaktaṃ tīrthametya dhautapādapāṇimukha ācamya
    sandhyoktavadātmābhyukṣaṇādi ca kṛtvā dvirācamya darbhapāṇiḥ
    saṃyataprāṇaḥ karma saṅkalpya gomayaṃ vīkṣitamādāya savye
    pāṇau kṛtvā vyāhṛtibhistredhā vibhajya dakṣiṇaṃ bhāgaṃ
    praṇavena dikṣu vikṣipyottaraṃ tīrthe kṣitvā madhyamaṃ “māna-
    stoka” ityṛcābhimantyra “gandhadvārām” ityanayā mūrddhādi-
    sarvāṅgamālipya prāñjaliḥ “varuṇaṃ hiraṇyaśṛṅgamiti” dvābhyām
    “ava te heḍa” iti ddābhyāṃ “prasamrāje vṛhadu ceti” sūktena
    prārthya “hiraṇyaśṛṅgaṃ varuṇaṃ papradye tīrthaṃ me dehi yācitaḥ .
    yanmayā bhuktamasādhūnāṃ pāpebhyaśca pratigrahaḥ . yanme manasā
    vācā karmaṇā vā duṣkṛtaṃ kṛtam . tanna indro varuṇo
    vṛhaspatiḥ savitā ca punantu punaḥ punaḥ” ityatha “yāḥ pravato
    nivata udvata” ityetayā tīrthamabhimṛśyāvagāhya snāto
    dvirācamya mārjayet ambayoyantyadhvabhiḥ” ityaṣṭābhiḥ “āpo-
    hiṣṭheti” ca navabhiratha tīrthamaṅguṣṭhena” “imaṃ me gaṅga” ityṛcā
    triḥ pradakṣiṇamāloḍya prakāśapṛṣṭhamagnau aghamarṣaṇasūktaṃ tri-
    rābartya nimajyonmajyādityamālokya dvādaśakṛtva āplutya
    pāṇibhyāṃ śaṅkhamudrayā yonimudrayā vodakamādāya mūrdhni mukhe
    bāhvorurasi cātmānaṅgāyatryābhiṣicya “tvanno agne varu-
    ṇasya vidvāniti” dvābhyāt “taratsamandīdhātīti” ca sūktena
    punaḥ snāyānmūrdhni cābhiṣiñcet “tadviṣṇoḥ paramampadam
    “agnerakṣāṇo aṃhaso yatkiñcedaṃ varuṇadevye jane” ityetā
    japet, sroto'bhimukhaḥ saritsu snāyādanyatrādityābhimukho'tha
    sākṣatābhiradbhiḥ prāṅmukha upavītī daivatīrthena vyāhṛti-
    bhirvyastasamastābhirbrahmādīndevān sakṛtsakṛttarpayitvātho-
    daṅmukhaḥ nivītī sayavābhiradbhiḥ prājāpatyena tīrthena kṛ-
    ṣṇadvaipāyanādīn ṛṣīṃstābhirvyāhṛtibhirvyastābhistarpayitvātha
    dakṣiṇābhimukhaḥ prācīnāvotī pitṛtīrthena satilamadbhi-
    rvyāhṛtibhireva somaḥ pitṛmān yamo aṅgirasvānagni-
    svattāḥ kavyavāhana ityādīṃ strīṃstrīṃstarpayedetatsnānāṅgata-
    rpaṇamatha tīrametya dakṣiṇābhimukhaḥ prācīnāvītī “ye ke
    cāsmatkule jātā aputrāgotriṇo mṛtāḥ . te gṛhṇantu
    mayā dattaṃ vastraniṣpīḍanodakamiti vastraṃ niṣpīḍya yajño-
    pavītyapa upaspṛśya paridhānīyamabhyukṣya paridhāya dvitī-
    yañcottarīyaṃ paryukṣitaṃ prāvṛtya dvirācāmedathoktasandhyā-
    mupāsītedaṃ prātaḥ snānavidhānam .
    atha madhyandine tīryametya dhautapāṇipādamukho dvirācamyā-
    yataprāṇaḥ snānaṃ saṅkalpya darbhapavitrapāṇiḥ śucau deśe
    khanitreṇa bhūmiṅgāyatryastreṇa khātvoparimṛdañcaturaṅgulamudvāya
    takhāstāmmudaṃ tathā khātvā gāyatryādāya gartamudvāsitayā
    mṛdā paripūrya mṛdamupāttāṃ śucau deśe tore nidhāya gāyatryā
    prokṣya tacchirasā tredhā vibhajyaikena mūrdhna ānābherapareṇa
    cādhastādaṅgamanulipyāpsvāplutya kṣālayitvādityannirīkṣya taṃ
    dhyāyan snāyādetanmalasnānamāhuratha tīre dvirācamya tṛtī-
    yamastreṇādāya savye pāṇau kṛtvā vyāhṛtibhistredhā vibhajya
    dakṣiṇabhāgamastreṇa dikṣu daśasu vinikṣipyottarantīrthe kṣityā
    tṛtīyaṅgāyatryābhimantritamādityāya darśayitvā tena mūrdhna
    āpādāt gāyatryā praṇavena vā sarvāṅgamanulipya “sumi-
    triyāna āpa oṣadhayaḥ santviti” sakṛdadbhirātmānamabhiṣicya
    “durmitryāstasmai santu yo'smāndveṣṭi yañca vayandviṣma” iti
    mṛccheṣamadbhiḥ kṣālayedatha varuṇaprārthanā tarpaṇāntenoktena
    vidhinā snāyāt . nāsmin prāk brahmayajñatarpaṇadvastraṃ ni-
    ṣpīḍayedaputrādayo hynte tarpyā ityeṣa snānavidhistadetada-
    sambhave'dbhireva kuryādbhaumadinādiṣu ca na gṛhe mṛdā snā-
    yānna ca śītodakena śītoṣṇodakena gṛhe snāyānmantra-
    vidhiṃ varjayedbahirvā śucau deśe sarvaṃ paścātkuryāditi .
    athāśaktasya mantrasnānaṃ śucau deśe śucirācāntaḥ prāṇā-
    nāyamya darpāṇiḥ savye pāṇāvapaḥ kṛtvā tisṛbhirāpo
    hiṣṭhīyābhiḥ pachaḥ praṇavapūrvaṃ darbhodakairmārjayet . pādayo
    rmūrdhni hṛdaye mūrdhni hṛdaye pādayorhṛdaye pādayoḥ mūghni
    cāthārdharcaśo mūrdhni hṛdaye pādayorhṛdaye pādayormūrdhni
    cātha ṛkśo hṛdaye pādayormūrdhni cātha tṛcena mūrdhnīti
    mārjayitvā gāyatryā daśadhābhimantritā apaḥ praṇavena
    pītvā dvirācāmedetanmantrasnānam” . śākhibhedenānthavidhavi-
    dhānaṃ tattatsūtreṣu dṛśyam . tataśca smṛtyādyuktadravyāṇāṃ tatratya
    mantrāṇāṃ tadvidhānānāñcābhiṣecanikatvaṃ bodhyam karmmānte
    5 yajamānābhiṣekārthe mantre ca . te ca mantrāḥ vaidikāḥ
    paurāṇikāśca . tatra mantrāstu matkṛtatulādānādipaddhatau
    206 pṛṣṭhādau dṛśyāḥ . paurāṇikatāntrikatattatkarmmasva-
    dhikārasiddhyarthasyābhiṣekasya sādhane 6 mantrāda . 7 taddravyabhede
    8 tadvidhāne ca tatra paurāṇikābhiṣekadravyavidhānādi
    “śibamantrābhiṣekaṃ yaḥ kuryyācchiṣyādikaśriye” ityārabhya
    “astrarakṣābhiṣeka” ityantena agnipurāṇe darśitam . śāktā-
    bhiṣekadravyavidhānāni ca tantre jñeyāni . 9 rudrābhiṣeka
    dravye 10 tadvidhāne ca taddyavyavidhānādi ca vidhānapārijāte
    rudrakalpapaddhatau ca dṛśyam 11 devābhiṣekādisādhanadravyādau

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 3, col. 2.
    Ābhiṣecanika(m) parva: I, 2, 350 (Dharmarājasya

    dhīmataḥ), i.e. XII, 40 (Yudhiṣṭhirābhiṣekaḥ) (Parvas).

    Mahābhārata Cultural Index

    ☞ p. 170, col. 2.
    Ābhiṣecanika nt.: Name of the 83rd

    parvan in the list of a hundred sub-parvans

    of the Bhārata supposed to have been made

    by Vyāsa in the Parvasaṃgraha 1. 2. 62,

    33, 70.

    It deals with the consecration of Dhar-

    marāja (Yudhiṣṭhira) 1. 2. 62 (cf. Śānti-

    parvan Adhyāya 40).