Blog
Sanskrit
About
ābhiṣecanika
Sanskrit-English
Sanskrit-German
Sanskrit-Sanskrit
Specialized Dictionaries
Yates Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 93, col. 1 .
ābhi-ṣecanika (kaḥ-kā-kaṃ) a. Belong- ing to the inauguration.
Benfey Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 82, col. 1 .
ābhiṣecanika ābhiṣecanika, i. e. abhiṣecana + ika, adj. , f. kī, Refer-
ring or serving to the inauguration of
a king, Rām. 6, 112, 69.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)
☞
p. 124, col. 3 .
ābhiṣecanika ābhiṣecanika, as, ī, am (fr.
abhi-ṣecana ), relating to the inauguration of a king;
serving for it.
Apte Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 247, col. 3 .
ābhiṣecanika a. (
kī f. ) [
abhiṣecana-ṭhañ ] Relating to the inauguration of a king;
ābhiṣecanikaṃ yatte rāmārthamupakalpitaṃ Rām. ;
Mv. 4.
Cappeller Sanskrit-English Dictionary
☞
p. 64 .
ābhi°ṣecanika (f. ī ) relating to the inauguration of a king.
Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)
☞
p. 145, col. 3 .
ābhiṣecanika mfn.
id. ,
MBh. ;
R.
Apte Enlarged Practical Sanskrit-English Dictionary
☞
vol. 1,
p. 343 .
ābhiṣecanika a. (-kī f. ) [abhiṣecana-ṭhañ ] Relating to the inauguration of a king; ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam Rām.2.19.31; Mv.4. -kam The material required for abhiṣeka ; ābhiṣecanikānyasmā ājahruḥ sarvato janāḥ Bhāg.4.15.11.
Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch
☞
vol. 1,
p. 666 .
ābhiṣecanika adj. f.
ī auf das Weihen zum Königthum (
abhiṣecana )
bezüglich, dazu dienend :
°kaṃ parva dharmarājasya MBH. 1, 350.
ābhiṣecanikaṃ yatte rāmārthamupakalpitam . bharatastadavāpnotu 3, 15970.
R. 2, 79, 4. 6. 10. 6, 112, 69.
ābhiṣecanikīṃ kriyām 2, 22, 26.
Vācaspatyam
☞
p. 756, col. 1 .
ābhiṣecanika tri0 abhiṣecanaṃ rājyābhiṣekaḥ prayojanamasya ṭhañ rājābhiṣekasādhane dravyabhede “ābhiṣecanikaṃ yatte rāmārthamupakalpitam . bharatastadavāpnotu ” bhā0 va0 275 a0 . tatratyadravyadividhānāni ” bhā0 śā0 pa0 40 a0 purākalpavyā- jenoktāni yathā “tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ puraskṛtya purohitam . dadṛśurdharmarājānamādāya bahumaṅgalam . pṛthivīñca suvarṇañca ratnāni vividhāni ca . ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ sarvasambhā- rasambhṛtam . kāñcamaudumbarāstatra rājatāḥ pṛthivīmayāḥ . pūrṇāḥ kumbhāḥ sumanasolājā varhīṃṣi gorasam . śamī- pippalapālāśasamidho madhusarpiṣī . sruva audumbaraḥ śaṅkha- stathā hemavibhūṣitaḥ . dāśārheṇābhyanujñātastatra dhaumya purohitaḥ . prāgudakplavane vedīṃ lakṣaṇenopalikhya ca . vyāghracarmmottare śukle sarvatobhadra āsane . dṛḍhapādapratiṣṭhāne hutāśanasamatviṣi . upaveśya mahātmānaṃ kṛṣṇāñca drupa- dātmajām . juhāva pāvakaṃ dhīmān vidhimantrapuraskṛtam . tatautthāya dāśārhaḥ śaṅkhamādāya pūjitam . abhyaṣiñca- tpatiṃ pṛthvyāḥ kūntīputraṃ yudhiṣṭhiram . dhṛta- rāṣṭraśca rājarṣiḥ sarvvāḥ prakṛtayastathā . anujñātī- 'tha kṛṣṇena bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ . pāñcajanyābhi- ṣiktaśca rājā'mṛtamukho'bhavat . tato'nu vādayāmāsuḥ paṇavānakadundubhīn . dharmmarājo'pi tatsarvaṃ pratijagrāha dharmmataḥ . pūjayāmāsa tāṃścāpi vidhivadbhūridakṣiṇaḥ . tato niṣkasahasreṇa brāhmaṇān svasti vācayan . vedādhyayana- sampannān dhṛtiśīlasamanvitān ” . etāni dravyādīni rājābhiṣecanikāni jñeyāni adhikaṃ rājābhiṣekaśabde vakṣyate striyāṃ ṅīp . abhiṣecanamadhikṛtya kṛto- granthaḥ ṭhak . abhiṣekādhikāreṇa kṛte 2 bhāratāntargate avāntaraparvabhede “ābhiṣecanikaṃ parvvadharmmarājasya dhīmataḥ ” bhā0 ā0 1 a0 . abhiṣecanaṃ snānaṃ prayojanamasya ṭhañ . 3 snānārthe vidhāne tatratye 4 dravyamantrādau ca smānavibhāga pūrvakaṃ tatratyadravyavidhāna mantrā ucyante . tatra snānaṃ tāvat saptavidham ” māntraṃbhaumaṃ tathāgneyaṃ vāyavyaṃ divyameva ca . vāruṇaṃ mānasaṃ caiva sapta snānānyanukramāt . “āpohiṣṭhā- dibhirmāntram mṛdālambhaśca pāthivam . āgneyaṃ bhasmanā snānaṃ vāyavyaṃ rajasā kṛtam . adbhirātavavarṣābhiḥ snānaṃ taddivyamucyate . vāruṇañcāvagāhaśca mānasaṃ viṣṇuci- ntanam ” yogiyā0 tatra viśeṣastanaivoktaḥ ” “śanna āpastu drupadā āpohiṣṭhāghamarṣaṇam . etaistu pañca bhirmantrairmantrasnānaṃ taducyate ” mantrāṇāṃ samuccayovikalpovā śaktyapekṣayā . tatra vāruṇaṃ snānaṃ mukhyamasāmarthye anyāni snānāni “snānaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ gauṇamukhyapramedataḥ . tayostu vāruṇaṃ mukhyaṃ tatpunaḥ ṣaḍvighaṃ smṛtam . nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ kriyāṅgaṃ malakarṣaṇam . kriyāsnānaṃ tathā ṣṭhaṃ ṣoḍhā snānaṃ prakīrttitam ” vyāsokteḥ tatra nityādīnyanupadaṃ vakṣyante . “asāmarthyāccharīrasya deśa kālādyapekṣayā . mantrasnānāditaḥ sapta kecidicchanti sūrayaḥ jā0 smṛ0 . “gṛhe'pi ca dvijātīnāṃ mantravat snānamiṣyate . vidhilopaṃ na te kuryyuḥ sāmarthye sati karmmasu ” jaimi0 smṛ0 “alpatvāddhomakālasya bahutvāt snānakarmmaṇaḥ prātarna tanuyāt snānaṃ homalopovigarhitaḥ ” kātyā0 smṛ0 . “prātaḥ saṃkṣepataḥ snānaṃ śaucārthaṃ tu tadiṣyate . mantrai stu vidhiniṣpādyaṃ madhyāhne tu savistaram ” vaśi0 . atyantā- śaktau . “aśirasyaṃ bhavetsnānaṃ snānāśaktau tu ka- rmmiṇām . ārdreṇa vāsasā vāpi mārjanaṃ kāpilaṃ viduḥ . kṛtābhimantritaistoyaiḥ prokṣayenmūrddhni sarvvataḥ . anu- kalpamidaṃ snānaṃ sarvvapāpaharaṃ nṛṇām ” jāvā0 smṛ0 . ekavāsasā'pi snānaṃ karttṛṃ śakyate “ekena vāsasā snāyāddvābhyāmaniyamaḥ smṛtaḥ . bahuvāsoniṣedhaśca snāne phalamabhīpsataḥ ” viṣṇūkteḥ naikavāsāḥ kriyāṃ kuryyāt snānaṃ karmma vinā kvacit ” tadukteśca “aspṛśyasparśane caiva vārttāyāṃ putrajanmani . etaddvivāsasā kāryyamanyatraikena vāsasā ” vasi0 “na nagnonānyadīyena nārdreṇa nasūcyāgrathitena na vikṛtena ca snāyāt ” ityācāratilakaḥ . tatra nityaṃ prātaḥsnānam, “prātaḥ samācaret snānaṃ tacca nityamiti smṛtam ” mārka0 pu0 . candrasūryyoparāge aśaucādau aspṛśyasparśane ca snānaṃ naimittikam . “puṣye'rke janmanakṣatre vyatīpāte ca vaidhṛtau . amāyāñca nadīsnānaṃ punātyā saptamāt kulam ” ityādyukta snānaṃ kāmyam . dharmmkarmma karttuṃ yat pūrvvasnānaṃ tatkriyāṅgam . “malāpakarṣaṇaṃ nāma snānama- bhyaṅgapūrvvakam . malāpakarṣaṇāyaiva tatpravṛttistu nānyathā . ” tatra snānavidhiśca āśva0 gṛ0 pari0 uktaḥ yathā . “atha snānavidhistatprātarsadhyāhne ca gṛhasthaḥ kuryādekataratra vā prātareva, brahmacārī yatistriṣu savaneṣu dviḥ trirvā vāna- prasthaḥ . tat prātaḥ sahagomayena kuryān mṛdā madhyandine sāya ” śuddhābhiradbhiḥ . na prātaḥsnānāt prāksandhyāmupā- sīta prātarutsṛṣṭaṃ gomayamantarikṣasthaṃ saṅgṛhya bhūniṣṭhaṃ voparyadhaśca saṃtyaktaṃ tīrthametya dhautapādapāṇimukha ācamya sandhyoktavadātmābhyukṣaṇādi ca kṛtvā dvirācamya darbhapāṇiḥ saṃyataprāṇaḥ karma saṅkalpya gomayaṃ vīkṣitamādāya savye pāṇau kṛtvā vyāhṛtibhistredhā vibhajya dakṣiṇaṃ bhāgaṃ praṇavena dikṣu vikṣipyottaraṃ tīrthe kṣitvā madhyamaṃ “māna- stoka ” ityṛcābhimantyra “gandhadvārām ” ityanayā mūrddhādi- sarvāṅgamālipya prāñjaliḥ “varuṇaṃ hiraṇyaśṛṅgamiti ” dvābhyām “ava te heḍa ” iti ddābhyāṃ “prasamrāje vṛhadu ceti ” sūktena prārthya “hiraṇyaśṛṅgaṃ varuṇaṃ papradye tīrthaṃ me dehi yācitaḥ . yanmayā bhuktamasādhūnāṃ pāpebhyaśca pratigrahaḥ . yanme manasā vācā karmaṇā vā duṣkṛtaṃ kṛtam . tanna indro varuṇo vṛhaspatiḥ savitā ca punantu punaḥ punaḥ ” ityatha “yāḥ pravato nivata udvata ” ityetayā tīrthamabhimṛśyāvagāhya snāto dvirācamya mārjayet ambayoyantyadhvabhiḥ ” ityaṣṭābhiḥ “āpo- hiṣṭheti ” ca navabhiratha tīrthamaṅguṣṭhena ” “imaṃ me gaṅga ” ityṛcā triḥ pradakṣiṇamāloḍya prakāśapṛṣṭhamagnau aghamarṣaṇasūktaṃ tri- rābartya nimajyonmajyādityamālokya dvādaśakṛtva āplutya pāṇibhyāṃ śaṅkhamudrayā yonimudrayā vodakamādāya mūrdhni mukhe bāhvorurasi cātmānaṅgāyatryābhiṣicya “tvanno agne varu- ṇasya vidvāniti ” dvābhyāt “taratsamandīdhātīti ” ca sūktena punaḥ snāyānmūrdhni cābhiṣiñcet “tadviṣṇoḥ paramampadam “agnerakṣāṇo aṃhaso yatkiñcedaṃ varuṇadevye jane ” ityetā japet, sroto'bhimukhaḥ saritsu snāyādanyatrādityābhimukho'tha sākṣatābhiradbhiḥ prāṅmukha upavītī daivatīrthena vyāhṛti- bhirvyastasamastābhirbrahmādīndevān sakṛtsakṛttarpayitvātho- daṅmukhaḥ nivītī sayavābhiradbhiḥ prājāpatyena tīrthena kṛ- ṣṇadvaipāyanādīn ṛṣīṃstābhirvyāhṛtibhirvyastābhistarpayitvātha dakṣiṇābhimukhaḥ prācīnāvotī pitṛtīrthena satilamadbhi- rvyāhṛtibhireva somaḥ pitṛmān yamo aṅgirasvānagni- svattāḥ kavyavāhana ityādīṃ strīṃstrīṃstarpayedetatsnānāṅgata- rpaṇamatha tīrametya dakṣiṇābhimukhaḥ prācīnāvītī “ye ke cāsmatkule jātā aputrāgotriṇo mṛtāḥ . te gṛhṇantu mayā dattaṃ vastraniṣpīḍanodakamiti vastraṃ niṣpīḍya yajño- pavītyapa upaspṛśya paridhānīyamabhyukṣya paridhāya dvitī- yañcottarīyaṃ paryukṣitaṃ prāvṛtya dvirācāmedathoktasandhyā- mupāsītedaṃ prātaḥ snānavidhānam . atha madhyandine tīryametya dhautapāṇipādamukho dvirācamyā- yataprāṇaḥ snānaṃ saṅkalpya darbhapavitrapāṇiḥ śucau deśe khanitreṇa bhūmiṅgāyatryastreṇa khātvoparimṛdañcaturaṅgulamudvāya takhāstāmmudaṃ tathā khātvā gāyatryādāya gartamudvāsitayā mṛdā paripūrya mṛdamupāttāṃ śucau deśe tore nidhāya gāyatryā prokṣya tacchirasā tredhā vibhajyaikena mūrdhna ānābherapareṇa cādhastādaṅgamanulipyāpsvāplutya kṣālayitvādityannirīkṣya taṃ dhyāyan snāyādetanmalasnānamāhuratha tīre dvirācamya tṛtī- yamastreṇādāya savye pāṇau kṛtvā vyāhṛtibhistredhā vibhajya dakṣiṇabhāgamastreṇa dikṣu daśasu vinikṣipyottarantīrthe kṣityā tṛtīyaṅgāyatryābhimantritamādityāya darśayitvā tena mūrdhna āpādāt gāyatryā praṇavena vā sarvāṅgamanulipya “sumi- triyāna āpa oṣadhayaḥ santviti ” sakṛdadbhirātmānamabhiṣicya “durmitryāstasmai santu yo'smāndveṣṭi yañca vayandviṣma ” iti mṛccheṣamadbhiḥ kṣālayedatha varuṇaprārthanā tarpaṇāntenoktena vidhinā snāyāt . nāsmin prāk brahmayajñatarpaṇadvastraṃ ni- ṣpīḍayedaputrādayo hynte tarpyā ityeṣa snānavidhistadetada- sambhave'dbhireva kuryādbhaumadinādiṣu ca na gṛhe mṛdā snā- yānna ca śītodakena śītoṣṇodakena gṛhe snāyānmantra- vidhiṃ varjayedbahirvā śucau deśe sarvaṃ paścātkuryāditi . athāśaktasya mantrasnānaṃ śucau deśe śucirācāntaḥ prāṇā- nāyamya darpāṇiḥ savye pāṇāvapaḥ kṛtvā tisṛbhirāpo hiṣṭhīyābhiḥ pachaḥ praṇavapūrvaṃ darbhodakairmārjayet . pādayo rmūrdhni hṛdaye mūrdhni hṛdaye pādayorhṛdaye pādayoḥ mūghni cāthārdharcaśo mūrdhni hṛdaye pādayorhṛdaye pādayormūrdhni cātha ṛkśo hṛdaye pādayormūrdhni cātha tṛcena mūrdhnīti mārjayitvā gāyatryā daśadhābhimantritā apaḥ praṇavena pītvā dvirācāmedetanmantrasnānam ” . śākhibhedenānthavidhavi- dhānaṃ tattatsūtreṣu dṛśyam . tataśca smṛtyādyuktadravyāṇāṃ tatratya mantrāṇāṃ tadvidhānānāñcābhiṣecanikatvaṃ bodhyam karmmānte 5 yajamānābhiṣekārthe mantre ca . te ca mantrāḥ vaidikāḥ paurāṇikāśca . tatra mantrāstu matkṛtatulādānādipaddhatau 206 pṛṣṭhādau dṛśyāḥ . paurāṇikatāntrikatattatkarmmasva- dhikārasiddhyarthasyābhiṣekasya sādhane 6 mantrāda . 7 taddravyabhede 8 tadvidhāne ca tatra paurāṇikābhiṣekadravyavidhānādi “śibamantrābhiṣekaṃ yaḥ kuryyācchiṣyādikaśriye ” ityārabhya “astrarakṣābhiṣeka ” ityantena agnipurāṇe darśitam . śāktā- bhiṣekadravyavidhānāni ca tantre jñeyāni . 9 rudrābhiṣeka dravye 10 tadvidhāne ca taddyavyavidhānādi ca vidhānapārijāte rudrakalpapaddhatau ca dṛśyam 11 devābhiṣekādisādhanadravyādau
Index to the Names in the Mahābhārata
☞
p. 3, col. 2 .
Ābhiṣecanika (m) parva: I,
2 , 350 (
Dharmarājasya dhīmataḥ ), i.e. XII, 40 (Yudhiṣṭhirābhiṣekaḥ) (Parvas).
Mahābhārata Cultural Index
☞
p. 170, col. 2 .
Ābhiṣecanika nt.: Name of the 83rd
parvan in the list of a hundred sub-parvans
of the Bhārata supposed to have been made
by Vyāsa in the Parvasaṃgraha 1. 2. 62,
33, 70.
It deals with the consecration of Dhar-
marāja (Yudhiṣṭhira) 1. 2. 62 (cf. Śānti-
parvan Adhyāya 40).