• Blog
  • Sanskrit
  • About
  • āśrama

    See also āśramaḥ.


    Wilson Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 124.
    āśrama m. (-maḥ)

    1 A religious order, of which there are four kinds referable to the different periods of life, 1st, that of the student or Brahmacārī; 2d, that of the householder or Gṛhastha; 3d, that of the anchorite or Vānaprastha; and 4th, that of the beggar or Bhikṣu: see brahmacārī, &c.

    2 A college, a school.

    3 A hermitage, the abode of retired saints or sages.

    4 A wood or thicket.

    E. āṅ before śrama to perform religious austerities, affix ghañ.

    Yates Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 101, col. 1.
    ā-śrama (maḥ) 1. m. A religious order;
    a hermitage; a school; a wood.

    Benfey Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 90, col. 2.
    āśrama ā-śram + a, m. and n. 1.

    An hermitage. 2. A religious order

    of which there are four (or only

    three, Man. 2, 230) kinds referable to

    the different periods of a Brāhmaṇa's

    life, Man. 3, 2. — Comp. Kāma-, m. and

    n. the hermitage of the god of love.

    Gṛha-, m. the second order, that of

    the householder, Man. 6, 1. Jyeṣṭha-,

    adj. being in the most eminent order,

    Man. 3, 78.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (1st ed.)

    ☞ p. 133, col. 3.
    āśrama ā-śrama, as, am, m. n. (fr. rt. śram

    with ā), a hermitage, the abode of ascetics, the

    cell of a hermit or of retired saints or sages; a period

    in the religious life of a Brāhman, of which there are

    four referable to the different periods of life (viz. 1st,

    that of the Brahma-cārin or student; 2nd, that of the

    Gṛha-stha or householder; 3rd, that of the Vāna-

    prastha or anchorite; and 4th, that of the Bhikṣu or

    beggar: in some places the law-givers mention only

    three such periods of religious life, the first period

    being then omitted); a college, a school; a wood or

    thicket. —Āśrama-guru, us, m. the head of a re-

    ligious order, a preceptor, a principal. —Āśrama-

    dharma, as, m. the special duty or duties of each

    order or period of life. —Āśrama-pada, am, n. a

    hermitage; a period in the religious life of a Brāhman.

    —Āśrama-parvan, a, n. the first section of the fif-

    teenth book of the Mahā-bhārata. —Āśrama-bhra-

    ṣṭa, as, ā, am, fallen or apostatising from an āśrama

    or religious order. —Āśrama-maṇḍala, am, n. the

    circle of a hermitage, a hermitage. —Āśramavāsika,

    as, ī, am, relating to residence in a hermitage;

    āśramavāsikam parva, title of the fifteenth book of

    the Mahā-bhārata. —Āśrama-vāsin, ī, or āśrama-

    sad, t, m. an inhabitant of a hermitage, an ascetic.

    —Āśrama-sthāna, am, n. the abode of hermits, a

    hermitage. —Āśramālaya (°ma-āl°), as, m. an in-

    habitant of a hermitage, an ascetic. —Āśramopani-

    ṣad (°ma-up°), t, f. title of an Upaniṣad.

    Lanman’s Sanskrit Reader Vocabulary

    ☞ p. 127, col. 1.
    āśrama, m.

    —1. (place of self-castigation, i. e.) hermitage;

    —2. stadium in a Brahman's religious life (of which there are four: that of the student or brahmacārin, that of the householder or gṛhastha, that of the hermit or vānaprastha, and that of the beggar or bhikṣu), see 653N. [√śram + ā.]

    Cappeller Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 69.
    āśrama m. hermitage; one of the (four) orders of religious life (also °pada n.).

    Macdonell Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 43, col. 2.
    āśrama ā-śrama, m. n. hermitage; m. stage
    in a Brāhman's life; -pada, n. id.; -maṇḍala,
    n. group of hermitages; -vāsin, -sad, m. hermit;
    -sthāna, n. hermitage.

    Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary (2nd ed.)

    ☞ p. 158, col. 2.
    ā-śrama mn. (√ śram), a hermitage, the abode of ascetics, the cell of a hermit or of retired saints or sages, Mn.; R.; Daś.; Ragh.; Megh. &c.
    ☞ p. 158, col. 2.
    a stage in the life of a Brāhman (of which there are four corresponding to four different periods or conditions, viz. 1st, Brahmacārin, ‘student of the Veda’; 2nd, Gṛha-stha, ‘householder’; 3rd, Vānaprastha, ‘anchorite’; and 4th, Saṃnyāsin, ‘abandoner of all worldly concerns’, or sometimes Bhikṣu, ‘religious beggar’; in some places the law-givers mention only three such periods of religious life, the first being then omitted), Mn.; R.; Suśr.; Ragh. &c.
    ☞ p. 158, col. 2.
    a hut built on festal occasions, VarBṛS.
    ☞ p. 158, col. 2.
    a college, school
    ☞ p. 158, col. 2.
    a wood or thicket, L.
    ☞ p. 158, col. 2.
    ā-śrama m. N. of a pupil of Pṛthvī-dhara.

    Śabdasāgara Sanskrit-English Dictionary

    ☞ p. 102, col. 2.
    āśrama

    m. (-maḥ)

    1. A religious order, of which there are four kinds re-
    ferable to the different periods of life; 1st, that of the student or
    Brahmachari; 2d, that of the householder or Grihastha; 3d, that
    of the anchorite or Vanaprastha; and 4th, that of the beggar or
    Bhikshu; see brahmacārī, &c.

    2. A college, a school.

    3. A hermitage,
    the abode of retired saints or sages.

    4. A wood or thicket.

    E. āṅ
    before śrama to perform religious austerities, affix ghañ.

    Burnouf Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 83, col. 2.
    āśrama āśrama m. (śram) demeure, habitation; maison paternelle;

    retraite, asile, refuge;

    surtout: ermitage dans les bois, séjour d'anachorète ou de vanaprastha. Cf. śramaṇa.

    āśramapada n. mms.

    āśramika a. relatif à un āśrama ou à un anachorète.

    Stchoupak Dictionnaire Sanscrit-Français

    ☞ p. 127, col. 1.
    ā-śrama- m. ermitage ; l'un des 4 stades (dans la vie religieuse d'un Brâhmane).

    °dveṣa-saṃkarin- a. hostile aux āśrama et qui les confond.

    °pada- nt. = āśrama.

    °maṇḍala- nt. groupe d'ermitages.

    °pāsin- m. °sad- ag. ermite ; āśramātaya- m. id.

    Böhtlingk and Roth Grosses Petersburger Wörterbuch

    ☞ vol. 1, p. 722.
    āśrama (von śram mit ā) m. n. gaṇa ardharcādi zu P. 2, 4, 31. SIDDH. K. 249,a, 3 v. u. TRIK. 3, 5, 10.

    1) Einsiedelei, der Aufenthaltsort der Büsser TRIK. 3, 3, 292. H. 1001. an. 3, 461. MED. m. 39. M. 6, 7. 11, 78. N. 12, 71. DAŚ. 2, 7. R. 1, 2, 9. 3, 17. 8, 23. 9, 12. RAGH. 1, 35. 2, 67. MEGH. 1. 99. m. N. 9, 22. 17, 45. DAŚ. 1, 42. R. 2, 54, 23. 3, 1, 2. ŚĀK. 7, 10. 28, 15. 100, 8. n. pl. VIŚV. 11, 10. Am Ende eines adj. comp. f. ā SUND. 2, 24. āśramaparvan heisst der erste Abschnitt im 15ten Buch des MBH.

    — 2) ein Stadium im religiösen Leben des Brahmanen, deren es vier giebt: das des Brahmacārin oder Schülers, das des Gṛhastha oder Hausvaters, das des Vānaprastha oder Einsiedlers und endlich das des Bhikṣu oder Bettlers, AK. 2, 7, 3. TRIK. H. 808. H. an. MED. vedānadhītya vedau vā vedaṃ vāpi yathākramam . aviplutabrahmacaryo gṛhasthāśramamāvaset .. M. 3, 2. evaṃ gṛhāśrame sthitvā vidhivatsnātako dvijaḥ . vane vasettu niyato yathāvadvijitendriyaḥ .. 6, 1. vaneṣu tu vihṛtyaivaṃ tṛtīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ . caturthamāyuṣo bhāgaṃ tyaktvā saṅgānparivrajet .. āśramādāśramaṃ gatvā hutahomo jitondriyaḥ . bhikṣābalipariśrāntaḥ pravrajanpretya vardhate .. 33. 34. brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho yatistathā . ete gṛhasthaprabhavāścatvāraḥ pṛthagāśramāḥ .. 87. caturṇāmāśramāṇām 7, 17. 12, 97. An einigen Stellen des Manu ist nur von drei Stadien die Rede, wobei das des Schülers nicht mitgerechnet wird: ta eva hi trayo lokāsta eva traya āśramāḥ 2, 230. yathā vāyuṃ samāśritya vartante sarvajantavaḥ . tathā gṛhasthamāśritya vartante sarva āśramāḥ .. yasmāttrayo 'pyāśramiṇo jñānenānnena cānvaham . gṛhasthenaiva dhāryante tasmājjyeṣṭhāśramo gṛhī .. 3, 77. 78. - 3, 50. 6, 66. 7, 35. 8, 390. 12, 102. caturṇāmāśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭhamāśramam . āhuḥ R. 2, 106, 21. varṇāśramāṇāṃ rakṣitā ŚĀK. 63, 16. pāṣaṇḍāśramavarṇānām SUŚR. 1, 104, 20. āśramamantyamāśritaḥ RAGH. 8, 14. tathāpi gṛhiṇā muhūrtamapyanāśramadharmiṇā na bhavitavyam PRAB. 97, 4. kiṃ na vetsyāśramakramam KATHĀS. 24, 150. Vgl. noch VP. 294. fgg. — MED. m. 39 hat noch die Bedeutnng maṭha Collegium, Schule. Die Bedeutung Wald beruht wohl nur auf irriger Auffassung von vānaprasthe vane, indem das erste Wort aller Wahrscheinlichkeit nach adj. ist. — pitṛmātrāśrame VET. 32, 3 falsche Lesart für °āśraye .

    ☞ vol. 5, p. 1127.
    āśrama

    3) eine Hütte, welche man bei feierlichen Gelegenheiten errichtet. VARĀH. BṚH. S. 44, 8. 16.

    — 4) unter den 11 Schülern Pṛthvīdhara's Verz. d. Oxf. H. 227,b,15. Wohl nur ein Beiwort, wie AUFRECHT annimmt.

    Böhtlingk Sanskrit-Wörterbuch in kürzerer Fassung

    ☞ vol. 1, p. 191, col. 3.
    āśrama (adj. Comp. f. ā)

    — 1) m. n. Einsiedelei.

    — 2) m. eine zu feierlichen Gelegenheiten errichtete Hütte.

    — 3) m. ein Stadium im religiöse Leben , insbes. eines Brahmanen , deren 4 (Schüler , Haushälter , Einsiedler und Bettler) oder 3 (ohne Schüler) angenommen werden.

    — 4) m. N.pr. oder Bein. eines Schülers des Pṛthvīdhara.

    Cappeller Sanskrit Wörterbuch

    ☞ p. 46, col. 1.
    āśrama m. Einsiedelei; Lebensstufe des Brahmanen; (auch °pada n.)

    Bopp Glossarium Sanscritum

    ☞ p. 35, col. 1.
    āśrama m. (r. śram s. a) eremitarum sedes.

    Abhidhānaratnamālā of Halāyudha

    ☞ p. 36.
    āśrama;
    upaghna āśrayaḥ prokto munīnāṃ sthānamāśramaḥ .
    2.1.1.298
    ☞ p. 46.
    āśrama;
    brahmacāryādayo vede proktāścatvāra āśramāḥ .
    śūdro'gṛhastha eva syātkṣatriyo na yatirbhavet .. 393 ..
    2.1.1.393

    Vācaspatyam

    ☞ p. 839, col. 1.
    āśrama puṃna0 ā + śrama—ādhāre ghañ avṛddhiḥ . brahmacaryyā-
    dike śāstrokte 1 dharmabhede, “vināśramaṃ na tiṣṭhettu dina-
    mekamapi dvijaḥ . āśrameṇa vinā tiṣṭhan prāyaścittīyate
    dvijaḥ” dakṣaḥ . atra dvijapadasyopalakṣaṇaparatā yat raghu-
    nandanena sthāpitaṃ tadāplutaśabde nirākṛtam 752 pṛṣṭhe
    dṛśyam . munīnāṃ 2 vāsasthāne, 3 maṭhe 4 tapovane “pratyudyayā-
    vāśramamaśrameṇa” “tau dampatī vasiṣṭhasya gurorjagmatu-
    rāśramam” . “sa kilāśramamantyamāśritaḥ” sa duṣprā-
    payaśāḥ prāpadāśramaṃ śrāntavāhanaḥ” “abhyutthitāgni-
    piśunaiḥ—atithīnāśramonmukhān” iti ca raghuḥ .
    “kamalāsanamivāśramagurum” iti kāda0 . “brūyā devaṃ
    tava sahacaro rāmagiryyāśramasthaḥ” meghadū0 . sarvvakleśahānena
    viśrāmasthāne 5 parameśvare ca . “āśramaḥ śramaṇaḥ kṣāmaḥ suparṇo
    vāyuvāhanaḥ” viṣṇusaha0 “āśramavat sarveṣāṃ saṃsārāraṇya
    bhramatāṃ viśrāmasthānatvādāśramaḥ” iti bhā0 tatra āśrameṣu
    kutra kasyādhikāra iti tāvannirṇṇīyate . “catvāra ā-
    śramāścaiva brāhmaṇasya prakīrttitāḥ . gārhasthyaṃ brahma-
    caryyañca vānaprasthaṃ tu bhikṣukam . kṣatriye cāpi kathitā
    āśramāstrayaeva hi . brahmacaryyañca gārhasthyamāśramadvitayaṃ
    viśaḥ . gārhasthyamucitaṃ tvekaṃ śūdraṃsya kṣaṇamāvahet” mādha0
    dhṛtavāmanapu0 . “catvāro brāhmaṇasyoktā āśramāḥ śruti-
    noditāḥ . kṣatriyasya trayaḥ proktā dvāvekovaiśyaśūdrayoḥ”
    ni0 si0 kūrmapu0 varṇṇakrameṇa cāturāśramyādayaḥ iti . tatra
    kalau dīrghakālabrahmacaryyavānaprasthāśramau na staḥgṛhasthabhikṣu-
    kāśramāveva . “gṛhastho bhikṣukaścaiva āśramau dvau kalau yuge”
    iti smaraṇāt . tatra saṃnyāse “viprasyaivādhikāraḥ brāhmaṇāḥ
    pravrajantīti jāvālaśruteḥ “ātmanyagnīn samāropya brāhmaṇaḥ
    pravrajet gṛhāditi” yā0 smṛteriti” vahavaḥ . “brāhmaṇaḥkṣatri-
    yovātha vaiśyo vā pravrajedgṛhāditi” kaurmavākyāt kṣatri-
    yādīnāmapi tatrādhikāraḥ pūrvvavacanantu kaṣāyādivastra
    tridaṇḍadhāraṇaviṣayam “mukhajānāmayaṃ dharmo yadviṣṇorliṅga-
    dhāraṇam rājanyavaiśyayornaiva dattātreyamunermatam” baudhā0
    smṛteḥ . ayameva pakṣo mallināthena samarthitaḥ yathā aṃtra
    yadyapi “brāhmaṇāḥ pravrajanti” iti śruteḥ “ātmanyagnīn
    samāropya brāhmaṇāḥ pravrajedgṛhāt” iti manusmaraṇāt
    “mukhajānāmayaṃ dharmo yadviṣṇorliṅgadhāraṇam . bāhu-
    jātorujātānāmayaṃ dharmo na vidyate” iti niṣedhācca
    brāhmaṇasyaiva pravrajyā na kṣatriyāderiti tathāpi “yada-
    hareva virajet tadahareva pravrajet” ityādiśrutestraivarṇika-
    sādhāraṇyāt “trayāṇāṃ varṇānāṃ vedamadhītya catvāra ā-
    śramāḥ” iti sūtrakāravacanāt “brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi
    vaiśyo vā pravrajed gṛhāt” iti smaraṇāt “mukhajānāmayaṃ
    dharmo vaiṣṇavaṃ liṅgadhāraṇam . bāhujātorujātānāṃ tri-
    daṇḍaṃ na vidhīyate” iti niṣedhasya tridaṇḍaviṣayatva-
    darśanācca kutracid brāhmaṇapadasyopalakṣaṇamācakṣāṇāḥ kecit
    traivarṇikādhikāraṃ prapedire . tathā sati “sa kilāśrama-
    mantyamāśritaḥ” iti atrāpi kavināpyayameva pakṣo viva-
    kṣita iti pratīmaḥ . anyathā vānaprasthāśramatayā vyā-
    khyāne “vidadhe vidhimasya naiṣṭhikaṃ yatibhiḥ sārddhamanagni-
    magnicit” iti vakṣyamāṇenānagnisaṃskāreṇa virodhaḥ
    syāt agnisaṃskārarahitasya vānaprasthasyaivābhāvāt” .
    ataeva manunā “anena kramayogeṇa parivrajati yo dvijaḥ
    iti dvijamātrasya parivrajyadhikāra uktaḥ . evañca mahatā
    prayatnena śaṅkarācāryyeṇa brāhmaṇasyaiva saṃnyāse'dhikārasya
    samarthanaṃ tridaṇḍaviṣayamiti . eteṣu āśrameṣu brahma-
    caryyasya nityatvam itarāśramāṇāṃ “yamicchettu tamāvaset”
    iti mitā0 dhṛtavacanāt icchādhīnatayā kāmyatvam .
    tatrāśramāṇāṃ samuccayapakṣaḥ kāmanāvataeva, vikalpastu akā-
    manāvato viraktasya, . adhikāribhedācca āśrama samuccaya-
    vikalpapakṣau mitā0 samarthitau yathā
    “vanāt gṛhādvā kṛtveṣṭiṃ sārvavedasadakṣiṇām . prājā-
    patyāntadante tānagnīnāropya cātmani . adhītavedo japakṛt
    putravānannado'gnimān . śaktyā ca yajñakṛnmokṣe manaḥ kuryyāttu-
    nānyathā” yā0 . yāvatā kālena tīvratapaḥśoṣitavapuṣoviṣaya
    kaṣāyaparipāko bhavati . punaśca madodbhavāśaṅkānodbhāvyate .
    tāvatkālaṃ vanavāsaṃ kṛtvā tatsamanantaraṃ mokṣe manaḥ kuryyāt .
    vanagṛhaśabdābhyāntatsambandhyāśramolakṣyate . mokṣaśabdena ca
    mokṣaikaphalakaścaturthāśramaḥ . atha vā gṛhāt gārhasthyā-
    danantaraṃ mokṣe manaḥ kuryyādanena ca pūrboktaścaturāśra masamu-
    ccayapakṣaḥpākṣika iti dyotayati . tathā ca vikalpo
    jāvālaśrutau śrūyate . “brahmacaryyamparisamāpya gṛhī bhavet
    gṛhī bhūtvā vanī bhavet vanī bhūtvā prabrajet yadi vetarathā-
    brahmacaryyādeva prabrajedgṛhādvā vanādbeti” . tathā gārhasthye-
    tarāśramabādhaśca gautamena darśitaḥ . “ekāśramantvācāryāḥ
    pratyakṣavidhānāt gārhasthyasyeti” . eṣāñca samuccayavi-
    kalpabādhapakṣāṇāṃ sarbeṣāṃ śrutimūlatvādicchayā vikalpaḥ .
    ato yatkaiścit paṇḍitaṃmanyairuktam . smārttatvānnaiṣṭhi-
    katvādīnāṅgārhasthyena śrautena bādhaḥ . gārhasthyānadhi-
    kṛtāndhaklīvādiviṣayatā veti . tatsvādhyāyādhyayanavaidhuryya-
    nibandhanamityupekṣaṇīyam . kiñca . yathā viṣṇukramaṇā-
    jyāvekṣaṇādyakṣamatayā paṅgvādīnāṃ śrauteṣvanadhikārastathā
    smārtteṣvapyudakumbhāharaṇabhikṣācaryyākṣamatvāt kathaṃ paṅghvādivi-
    payatayā naiṣṭhikatvādyāśramanirvāhaḥ . asmiṃścāśrame brāhma-
    ṇasyaivādhikāraḥ . “ātmanyagnīn samāropya brāhmaṇaḥ pra-
    “vrajedgṛhāt” . tathā “eṣa vo'bhihito dharmo brāhmaṇasya
    caturvidhaḥ” ityupakramopasaṃhārābhyāṃ manunā brāhmaṇasyādhi-
    kārapratipādanāt . “brāhmaṇāḥ pravrajantīti” śruteścāgra-
    janmana evādhikāro na dvijātimātrasya . anye tu
    traivarṇṇikānām prakṛtatvāt “trayāṇām varṇṇānām vedamadhītya
    catvāra āśramā” iti sūtrakāravacanācca dvijātimātra-
    syādhikāramāhuḥ . yadā vanāt gṛhādvā pravrajati tadā
    sārva vedasadakṣiṇām sārvavedasī sarvadhanasambandhinī dakṣiṇā
    yasyāḥ sā tathoktā tām prajāpatidevatākāmiṣṭiṃ kṛtvā
    tadante tānvaitānānagnīn ātmani śrutyuktavidhānena samā-
    ropya caśabdāt “udagayane paurṇamāsyām puraścaraṇamādau
    kṛtvā śuddhena kāyena aṣṭau śrāddhāni nirvapet dvādaśa vā” iti
    baudhāyanādyuktaṃ puraścaraṇādikañca kṛtvā . tathā'dhītavedo
    japaparāyaṇojātaputrodīnāndhakṛpaṇārthisārthāya yathāśaktya-
    nnadaśca bhūtvā anāhitāgnirjyeṣṭhatvādinā pratibandhābhāve
    kṛtādhāno nityanaimittikān yajñān kṛtvā mokṣe manaḥ
    kuryyāt caturthāśramaṃ praviśeta nānyathā . anenāna
    pākṛtarṇatrayasya gṛhasthasya pravrajyāyāmanadhikārandarśayati .
    tathāha manuḥ . “ṛṇāni trīṇyapākṛtya manomokṣeniveśayet .
    anapākṛtya mokṣantu sevamāno brajatyadha iti” . yadā tu
    brahmacaryyāt pravrajati tadā na prajotpādanādiniyamaḥ .
    akṛtadāraparigrahasya tatrānadhikārādrāgaprayuktatvācca vivā-
    hasya . na ca ṛṇatrayāpākaraṇavidhireva dārānākṣipatīti
    śaṅkanīyam . vidyādhanārjananiyamavadanyaprayuktadārasambhave-
    tasyānākṣepakatvāt . nanu “jāyamānovai brāhmaṇastribhi-
    rṛṇavān jāyate brahmacaryyeṇa ṛṣibhyo, yajñena devebhyaḥ,
    prajayā pitṛmyaḥ” iti jātamātrasyaiva prajotpādanādī-
    nyāvaśya kānīti darśayati, maivam na hi jātamātro-
    'kṛtadārāgniparigraho yajñādiṣvadhikriyate . tasmādadhi-
    kārī jāyamāno brāhmaṇādiryajñādīnanutiṣṭhediti
    tasyārthaḥ . tataścopanītasya vedādhyayanamevāvaśyakam . kṛta
    dāraparigrahasya prajotpādanamapīti” tataśca brahmacaryyā-
    śramasyaiva nityatvamitareṣāṃ tu “yamicchettu tamāvaśet” iti
    mitākṣarādhṛtavacanāt kāmyatvameva . ṛṇatrayāpākaraṇāvaśya-
    katā tu kṛtavivāhasyaiveti siddham .
    āśramāśca caturvidhāḥ . brahmacaryyagārhasthyavānaprastha-
    bhikṣukabhedāt . “brahmacārī gṛhasthaśca vānaprasthoya-
    tistathā . ete gṛhasthaprabhavaścatvāraḥ pṛthagāśramāḥ” manūkteḥ
    tatra brahmacārī dvividhaḥ . naiṣṭhika upakurvvāṇaśca
    maraṇāntaṃ gurukulavāsitayā kṛtabrahmacaryyaḥ naiṣṭhikaḥ .
    ṣaṭatriṃśadabdādikaṃ gurau vasitvā gārhasthyārthaṃ kṛtasamāvarttana
    upakurvvāṇaḥ . gṛhastho'pi dvividhaḥ . akṛtadāraḥ
    snātakaḥ kṛtadāraśca . tatra kṛtasamāvarttano'pi
    kanyālābhāt pūrvvaṃ dhṛtasmārttadharmmabhedaḥ snātakaḥ .
    taddharmāśca āplutaśabde 752 pṛṣṭhe'bhihitāḥ . kṛta-
    dāro'pi dvividhaḥ sāgnirniragniśca sāgnirapi dvividhaḥ
    śrautāgniyuktaḥ smārttāgniyuktaśca . vānaprastho'pi dvividhaḥ
    sadāro'dāraśca “putreṣu dārān nikṣipya vanaṃ gacchet
    saheva vā” manūkteḥ sadārādāratvapakṣayoḥ samadhigamāt . tatra
    adārasya apacamānāśmakuṭṭakadantolūkhalādisaṃjñā . sadārasya
    pacamānasaṃjñā . bhikṣurapi caturvidhaḥ kuṭīcaka bahūdaka hasa-
    parahaṃsetibhedāt . bhikṣuko'pi prakārāntareṇa dvi-
    vidhaḥ vividiṣāsanyāsī vidvatsaṃnyāsī ca tadetat
    jīvanmuktau vidyāraṇyena nirūpitaṃ yathā “vakṣye vivi-
    diṣānyāsaṃ vidvannyāsañca bhedataḥ . hetū videhamu-
    kteśca jīvanmukteśca tau kramāt .. saṃnyāsaheturvairāgyaṃ yadaharvi-
    rajettadā . pravrajediti vedoktestadbhedastu purāṇataḥ .
    viraktirdvividhā proktā tīvratīvratareti ca . satyāmeva tu
    tīvrāyāṃ nyasedyogī kuṭīcake .. śaktovahūdake tīvratarāyāṃ
    haṃsasaṃjñite . musukṣuḥ parame haṃse sākṣādvijñānasādhane .
    putradāradhanādīnāṃ nāśe tātkālikī matiḥ . dhik
    saṃsāramitīdṛk syādviraktermandatā hi sā .. asmin janma-
    ni mā bhūvan putradārādayo mama . iti yā susthirā buddhiḥ
    sā vairāgyasya tīvratā .. punarāvṛttisahito loko me māstu
    kaścana . iti tīvrataratvaṃ syānmande nyāsona ko'pi hi ..
    yātrādyaśaktiśaktibhyāṃ tīvre nyāsadvayaṃ bhavet . kuṭīcako-
    bahūdaścetyubhāvetau tridaṇḍinau . dvayaṃ tīvratare brahma-
    lokamokṣavibhedataḥ . talloke tattvaviddhaṃsoloke'smin
    parahaṃsakaḥ .. eteṣāntu samācārāḥ proktāḥ pārā-
    śarasmṛteḥ . vyākhyāne'smābhiratrāyaṃ parahaṃso vivicyate .
    jijñāsurjñānavāṃśceti parahaṃso dvidhā mataḥ . prāhurjñānāya
    jijñāsornyāmaṃ vājasaneyinaḥ . “pravrājinoloka-
    metamicchantaḥ pravrajanti hi” . etasyārthantu gadyena vakṣye-
    mandavibuddhaye .. loko hi dvividhaḥ ātmaloko'nātma-
    lokaśceti . tatrānātmalokasya traividhya vṛhadāraṇyake
    tṛtīyādhyāye śrūyate . “atha trayovāva lokāḥ manuṣyaloka
    pitṛloko devaloka” iti . so'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva ja-
    yyonānyena karmaṇā . karmaṇā pitṛloko vidyayā devaloka”
    iti . ātmalokaśca tatraiva śrūyate . “yohavā asmā-
    llokāt svaṃlokamadṛṣṭvā praiti saenamavidito na bhunaktīti” .
    “ātmānameva lokamupāsīta” “saya ātmānameva lokamupāste
    nahāsya karma kṣīyata” iti ca . ṣaṣṭhādhyāye'pi “kiṃ prajayā-
    kariṣyāmo yeṣāṃ no'yamātmā'yañca loka” iti . evañca sati
    etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti” ityatrātmaloko-
    vivakṣita iti gamyate “savā eṣa mahānaja ātmeti” prakrānta-
    syātmana eva etacchabdena parāmṛṣṭatvāt . lokyate anu-
    bhūyata iti lokaḥ . tathā cātmānubhavamicchantaḥ pravrajantīti
    śrutestātparyyārthaḥ sampadyate . smṛtiśca “brahmavijñānalābhāya
    parahaṃsasamāhvayaḥ . śāntidāntyādibhiḥ sarvaiḥ sādhanaiḥ mahito-
    bhavediti” . iha janmani janmāntare vā samyaganuṣṭhitairvedānuva-
    canādibhirutpannayā vividiṣayā sampāditatvādayaṃ vividiṣā
    sanyāso dvividhaḥ janmāpādakakarmmādityāgamātrātmakaḥ
    praiṣoccāraṇapūrvvakadaṇḍadhāraṇādyāśramarūpa śceti . tyāgaśca
    taittirīyādau śrūyate “na karmmaṇā na prajayā na dhanena, tyāge-
    naike amṛtatvamānaśuriti” . asmiṃ śca tyāge striyo'pyadhi-
    kriyante . ataeva maitreyīvākyamāmnāyate” yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ
    kimahaṃ tena kuryyām yadeva bhagavan! veda tadeva me brūhoti” .
    brahmacārigṛhasthavānaprasthānāṃ kenacinnimittena sannyā-
    sāśramasvīkāre pratibaddhe sati svāśramadharmmeṣvanuṣṭhīyamāneṣva-
    pi vedanārtho mānasakarmmādityāgo na virudhyate śruti
    smṛtītihāsapurāṇeṣu loke ca tādṛśāntattvavidāṃ bahūnāmupala-
    mbhāt . yastu daṇḍadhāraṇādirūpī vedanahetuḥ paramahaṃ-
    sāśramaḥ sa pūrvvairācāryyairbahudhā prapañcita ityasmābhirupara-
    myate . iti vividiṣāsaṃnyāsaḥ .

    “atha vidvatsaṃnyāsaṃ nirūpayāmaḥ .. samyaganuṣṭhitaiḥ śrava-
    ṇamanananididhyāsanaiḥ paratattva viditavadbhiḥ sabhyādyamānovi-
    dvatsaṃnyāsaḥ . tañca yājñavalkyaḥ sampādayāmāsa . tathāhi vidva-
    cchiromaṇirbhagavān yājñavalkyovijigīṣukathāyāṃ bahuvidhena
    tattvanirūpaṇenāśvalāyanaprabhṛtīnmunīn vijitya vītarāga
    kathāyāṃ saṃkṣepavistārābhyāmanekadhā janakaṃ bodhayitvā
    maitreyīṃ bubodhayiṣustasyāstvarayā tattvābhimukhyāya svakartta-
    vyaṃ sanyāsaṃ pratijajñe tatastāṃ bodhayitvā saṃnyāsañcakāra .
    tadubhayaṃ maitrīyīvrāhmaṇasyādyantayorāmnāyate” “atha ha
    yājñavalkyo'nyadvṛttamupākariṣyan maitreyīti hovāca yājña
    valkyaḥ, pravrajiṣyan vā are ahamamasmāt sthānādasmīti,
    etāvadare khalvamṛtatvamiti hoktvā yājñavalkyaḥ pravavrājeti” ..
    kahole vrāhmaṇe'pi vidvatsaṃnyāsa āmnāyate “etaṃvaita-
    mātmānaṃ viditvā brāhmaṇāḥ putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca
    lokaiṣaṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryyañcarantīti” . nacaita-
    dvākyaṃ vividiṣāsaṃnyāsaparamiti śaṅkanīyaṃ” pūrvvakālavā-
    cinoviditveti ktvāpratyayasya brāhmaṇaśabdasya ca bādhaprasa-
    ṅgāt . nacātra vrāhmaṇaśabdojātivācakaḥ vākyaśeṣe pā-
    ṇḍityabālyamaunaśabdābhidheyaiḥ śravaṇamanananididhyāsanaiḥ
    sādhyaṃ vrahmasākṣātkāramabhipretyātha vrāhmaṇa ityabhi-
    hitatvāt . nanu tatra vividiṣāsaṃnyāsopetaḥ pāṇḍityādau
    pravarttamāno'pi brāhmaṇaśabdena parāmṛṣṭaḥ tasmāt vrāhmaṇaḥ
    pāṇḍityaṃ nirvvidya bālyena tiṣṭhāsediti” maivaṃ bhāvinīṃ
    vṛttimāśritya tatra vrāhmāṇaśabdasya prayuktatvāt . anyathā
    kathamatha brāhmaṇa iti sādhanānuṣṭhāṃnottarakālavācina
    mathaśabdaṃ prayuñjīta . śārīrabrāhmaṇe'pi vidvatsaṃnyāsavi-
    vidiṣāsaṃnyāsau spaṣṭaṃ nirdiṣṭau “etameva viditvālpamu-
    nirbhavatyevameva pravrajinolokamicchantaḥ pravrajantīti” .
    munitvaṃ mananaśīlatvam . taccāsati karttavyāntare
    sambhavatītyarthāt saṃnyāsa evābhidhīyate . etacca vākyaśeṣe
    spaṣṭīkṛtam “etaddha sma vaitat pūrvve viddhāṃsaḥ prajāṃ na
    kāmayante kiṃ prajayā kariṣyāmoyeṣāṃ no'yamātmāyaṃ
    loka iti” “te sma putraiṣaṇāyāśca vittaiṣaṇāyāśca laukaiṣa-
    ṇāyāśca vyutthāyātha bhikṣācaryyaṃ carantīti” . ayaṃloka
    ityāparokṣyeṇānubhūyata ityarthaḥ . nanvatra munitvena
    phalena pralobhya vividiṣāsaṃnyāsaṃ vidhāya vākyaśeṣe
    sa eva prapañcitaḥ atona saṃnyāsāntaraṃ kalpanīyaṃ maivaṃ
    vedanasyaiva vividiṣāsaṃnyāsaphalatvāt . na ca vedana
    munitvayorekatvaṃ śaṅkanīyaṃ viditvā munirbhavatīti pūrvvo-
    ttarakālīnayostayoḥ sādhyasādhanatvapratīteḥ . nanu
    vedanasyaiva paripākātiśayarūpamavasthāntaram munitvam
    atovedanadvārā pūrvvasaṃnyāsasyaivaitat phalamiticet vāḍham
    ataeva sādhanarūpāt saṃnyāsādanyaṃ phalarūpamenaṃ saṃnyāsaṃ-
    brūmaḥ . yathā vividiṣāsaṃnyāsinā tattvajñānāya
    śravaṇādīni sampādanīyāni tathā vidvatsaṃnyāsināpi
    jīvanmuktyai manonāśavāsanākṣayau sampādanīyau .
    etaccopariṣṭāt prapañcayiṣyāmaḥ . satyapyanayoḥ saṃnyāsayo
    ravāntarabhede paramahaṃsatvākāreṇaikīkṛtya caturvvidhā bhikṣava
    iti smṛtiṣu catuḥsaṃkhyoktā . pūrvvoktayoḥ saṃnyāsayoḥ
    paramahaṃsatvaṃ jāvālaśrutāvavagamyate . tatra hi janakena
    saṃnyāse pṛṣṭe sati yājñavalkyo'dhikāriviśeṣavidhāne-
    nottarakālānuṣṭheyena ca sahitaṃ vividiṣāsaṃnyāsa-
    mabhidhāya paścādatriṇā yajñopavītarahitasyākṣipte'
    brāhmaṇye paścādātmajñānameva yajñopavītamiti samādadhau
    atobāhyayajñopavītābhāvāt paramahaṃsatvaṃ niścīyate .
    tathānyasyāṃ kaṇḍikāyāṃ tatra paramahaṃsonāmetyu pakramya
    saṃvarttākādīn bahuvidhān brahmavidojīvanmuktānudāhṛtya
    “avyaktaliṅgā avyaktācārā anunmattā unmattavadā-
    carantaḥ” itividvatsaṃnyāsinodarśitāḥ . tathā “tridaṇḍaṃ
    kamaṇḍaluṃ śikyaṃ pātraṃ jalapavitraṃ śikhāṃ yajñopavīta-
    ñcetyetatsarvaṃ bhūḥsvāhetyapsu parityajyātmānamanvicche-
    diti” tridaṇḍinaḥ sata ekadaṇḍalakṣaṇaṃ vividiṣā-
    saṃnyāsaṃ vidhāya tat phalarūpaṃ vidvat saṃnyāsamevamudājahāra .
    “yathā jātarūpadharonirdvandvo niṣparigrahastattvabrahmamārge
    samyak sampannaḥ śuddhamānasaḥ prāṇasandhāraṇārthaṃ yathoktakāle
    vimukto bhaikṣamācarannudapātreṇa lābhālābhau samau kṛtvā
    śūnyāgāre devagṛhatṛṇakūṭavalmīkavṛkṣamūlakulālaśālā-
    gnihotranadīpulinagirikuharakandarakoṭaranirjharasthaṇḍile-
    ṣvaniketanavāsyaprayatnonirmmamaḥ śukladhyānaparāyaṇo'dhyātma-
    niṣṭhaḥ śubhāśubhakarmma nirmmūlanaparaḥ saṃnyāsena dehatyāgaṃ karoti
    sa paramahaṃsonāmeti” . tasmādanayorubhayoḥ paramahaṃsatvaṃ
    siddham . samāne'pi paramahaṃsatve siddhe viruddhadharmmā-
    krāntatvādavāntarabhedo'pyabhyupagantavyaḥ . viruddhadharmma-
    tvañcāraṇyupaniṣatparamahaṃsopaniṣadoḥ paryyālocanāyāmava
    gamyate . “kena bhagavan! karmmāṇyaśeṣatovisṛjāmīti” śi-
    khāyajñopavītasvādhyāyagāyatrījapādyaśeṣakarmma tyāgarūpe vi-
    vidiṣāsaṃnyāse śiṣyeṇāruṇinā pṛṣṭesati guruḥ prajāpatiḥ
    “śikhāṃ yajñopavītam” ityādinā sarvatyāgamabhidhāya “daṇḍa-
    mācchādanaṃ kaupīnañca parigrahediti” daṇḍādi svīkāraṃ vidhāya
    “trisandhyādau snānamācaret . sandhiṃ samādhāvātmanyācarediti”
    “sarvveṣu vedeṣvāraṇyamāvarttayedupaniṣadamāṣarttayedupaniṣada-
    māvarttayediti” vedanahetūnāśramadharmmānanuṣṭheyatayā vidhatte .
    “atha yogināṃ paramahaṃsānāṃ ko'yaṃ mārgaḥ” iti vidvat
    saṃnyāse nāradena pṛṣṭe sati gururbhagavān svaputramitre-
    tyādinā pūrvvavat saṃnyāsamabhidhāya “kaupīnaṃ daṇḍamā-
    cchādanañca svaśarīropabhogārthāya lokasyopakārārthāya ca
    parigrahediti” daṇḍādisvīkārasya laukikatvamabhidhāya
    “tacca mukhye nāstīti” śāstrīyatvaṃ pratiṣidhya “ko'yaṃ mukhya
    iti cedayaṃ mukhyona daṇḍaṃ na śikhāṃ na yajñopavīta
    nācchādanañcarati paramahaṃsaḥ” iti daṇḍādiliṅgarāhityasya
    śāstrīyatāmuktvā “na śītaṃ na coṣṇa” mityādinā vākyena
    “āśāmbaro nirnamaskāra” ityādivākyena ca lokavyava-
    hārātītatvamabhidhāyānte “yatpūrṇānandaikabodhastadvrahmāha-
    masmīti kṛtakṛtyo bhavati” ityantena granthena brahmātmānu-
    bhavamātraparyyavasānamācaṣṭe . atoviruddhadharmmopetatvā-
    dastvevānayormahān bhedaḥ . smṛtiṣvapyayaṃ bheda uktadiśā-
    draṣṭavyaḥ . “saṃsāramevaṃ niḥsāraṃ dṛṣṭvā sāradidṛkṣayā . pravra-
    jantyakṛtodvāhāḥ paraṃ vairāgyamāśritāḥ . pravṛttilakṣaṇo
    yogo jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam . tasmājjñānaṃ puraskṛtya saṃnya-
    syediha buddhimān” ityādivividiṣāsaṃnyāsaḥ .
    “yadā tu viditaṃ tatsyāt paraṃ brahma sanātanam . tadaikadaṇḍaṃ
    saṃgṛhya sopavītāṃ śikhāṃ tyajet . jñātvā samyakparaṃ brahma
    sarvvaṃtyaktvā parivrajediti” vidvatsaṃnyāsaḥ . nanu
    kalāvidyādāviva kadācidautsukyamātreṇāpi beditu
    micchā sambhavatyeva vidvattāpyāpātadarśinaḥ paṇḍitaṃ
    manyamānasyāpyabalokyate . na ca tau pravrajantau dṛṣṭau
    atovividiṣāvidvatte kīdṛśyau vivakṣite iti ceducyate .
    yathā tībrāyāṃ bubhukṣāyāmutpannāyāṃ bhojanādanyo
    vyāpāro na rocate . bhojane ca vilambona soḍhu
    śakyate . tathā yadā janmahetuṣu karmmasvatyantamaruciḥ
    vedanasādhanaśravaṇādiṣu ca tvarā mahatī sampadyate tādṛśī
    vividiṣā saṃnyāsahetuḥ . vidvattāyā avadhirupadeśa
    sāhasryāmabhihitaḥ . “dehātmajñānavajjñānaṃ dehātmajñāna-
    vādhakam . ātmanyeva bhavedyasya sa necchannapi mucyate” iti .
    śrutāvapi “bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvvasaṃśayāḥ . kṣī-
    yante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare iti” . para-
    mapi hairaṇyagarbhādipadamavaraṃ yasmādasau parāvaraḥ . hṛdaye
    buddhau sākṣiṇastadātmyādhyāso'nādyavidyānimittatvena gra-
    nthivaddṛḍhasaṃśleṣarūpatvādgranthirityucyate . ātmā sākṣī-
    karttā vā, sākṣitve'pyasya brahmatvamasti na vā, brahmatve'pi tad-
    buddhyā vedituṃ śakyate na vā, śakyatve'pi tadvedanamātreṇa
    muktirasti navetyādayaḥ saṃśayāḥ . karmāṇyanārabdhāni āgā-
    mijanmakāraṇāni . tadetat granthyāditrayamavidyānimitta-
    tvādātmadarśanena nivarttate . smṛtāvapyayamartha upalabhyate
    “yasya nāhaṃkṛtobhāvobuddhiryasya na lipyate . hatvāpi
    sa imām̐llokānna hanti na nibadhyata” iti . yasya brahma-
    vido, bhāvaḥ sattā svabhāva ātmā, nāhaṃ kṛtonāhaṅkāreṇa
    tadātmyādhyāsādāvirbhāvitaḥ, buddhilepaḥ saṃśayaḥ . tadabhāve
    trailokyabadhenāpi na nibadhyate kimutānyena karmmaṇetyarthaḥ .
    nanvevaṃ sati vividiṣāphalena tattvajñānenaivāgāmijanmanāṃ
    nivāritatvādvarttamānajanmaśeṣasya bhogamantareṇa nivārayi-
    tumaśakyatvādalamanena vidvatsanyāsaprayāseneti cenmaivaṃ
    vidvatsanyāsasya jīvanmuktihetutvāt . tasmādvedanāya
    yathā vividiṣāsaṃnyāsaḥ eva” jīvanmuktaye vidvatsaṃnyāsaḥ
    sampadanīyaḥ iti vidvatsaṃnyāsaḥ” .
    “dīrghakālaṃ brahmacaryyam ityādityapurāṇe yad kalivarjjye
    dīrghakālabrahmacaryyasaṃnyāsāśramayorutkīrttanam tat naiṣṭhika-
    brahmacaryyaṣaṭtriṃśadabdādibrahmacaryyayorniṣedhaparam na puna-
    rgrahaṇāntikabrahmacaryyamātrasya niṣedhaḥ dīrghakāletiviśeṣaṇa-
    sāmārthyāt tena “ṣaṭtriṃśadābdikaṃ caryyaṃ gurau traivedikaṃ
    vratam . tadarddhikaṃ pādikaṃ vā grahaṇāntikameva vā” iti
    manunoktapakṣacatuṣṭayamadhye alpakālikasyaiva kalau kartta-
    vyatā . “tathā'gnihotraṃ gavālambhaṃ saṃnyāsaṃ palapaitṛka-
    miti” nigamavākyamapi tridaṇḍaviṣayam “yāvadvarṇavibhā-
    go'sti yāvadvedaḥ pravarttate . saṃnyāsañcāgnihotrañca tāvat
    kuryyāt kalau yuge” devalasmaraṇāt . “catvāryyavdasahasrāṇi
    catvāryyavdaśatāni ca . kaleryadā gamiṣyanti tadā
    tretāparigrahaḥ . saṃnyāsaśca na karttavyo brāhmaṇena viśe-
    ṣata” iti vyāsavacanantu tridaṇḍaviṣayam . mahānirvāṇa-
    tantre tu . “puraiva kathitaṃ tāvat kalidharmmaviceṣṭitam .
    tapaḥsyādhyāyahīnānāṃ nṛṇāmalpāyuṣāmapi . kleśa-
    pravāhāśaktānāṃ kutodehapariśramaḥ . brahmacaryyāśramonāsti
    vānaprastho'pi na priye . gārhasthyabhaikṣukau caiva āśramau dvau
    kalau yuge! gṛhasthasya kriyāḥ sarvvā āgamoktā kalau
    śive . nānyamārgaiḥ kriyāsiddhiḥ kadāpi gṛhamedhinām .
    bhaikṣuke'pyāśrame vāpi vedoktaṃ daṇḍadhāraṇam . kalau nā-
    styeva tattvajñe! yatastacchrautasaṃskṛtiḥ . śaivasaṃskāravidhinā'-
    padhūtāśramadhāraṇam . tadeva kathitaṃ bhadre! saṃnyāsagraha-
    haṇaṃ kalau . viprāṇāmitareṣāñca varṇṇānāṃ prabale kalau .
    ubhaye āśrame devi! sarvveṣāmadhikāritā . sarveṣā-
    meva saṃskārakarmmaṇī śaivavartmanā . viprāṇāmitareṣāñca
    karmmaliṅgaṃ pṛthak pṛthak” . ubhāvevāśramau vihitau eta-
    ccāgamādhikāriṇaḥ patitabrāhmaṇāderakṛtaprāyaścittasyaiva
    bodhyam . āgamavidhāvadhikāriṇaśca āgamaśabde 614
    pṛṣṭhe uktāḥ itareṣāntu na śrautadaṇḍādidhāraṇaniṣedhaḥ teṣāṃ
    śrauta evādhikārāt . vastutaḥ āgamavākye'pi prabale
    kalāviti viśeṣokteḥ prabale kalau sarvveṣāmeva patita
    prāyatvasyāvaśyambhāvādāgamadharmmasyaivāvalambanīyatayā teṣāmeva
    tadānīmāgamoktāśrayadvaye'dhikāra iti bheda iti dik .

    Index to the Names in the Mahābhārata

    ☞ p. 5, col. 1.
    Āśrama = Viṣṇu (1000 names).

    The Vedic Index of Names and Subjects

    ☞ vol. 1, p. 68.
    Ā-śrama (‘resting-place’) does not occur in any Upaniṣad

    which can be regarded as pre-Buddhistic. Its earliest use as

    denoting the stages of a Hindu's life is found in the Śvetāśvatara

    Upaniṣad.1 In one passage2 of the Chāndogya Upaniṣad

    reference is made only to the Brahmacārin and householder, to

    whom, as a reward for study, the procreation of children, the

    practice of Yoga, abstention from injury to living creatures,

    and sacrifices, freedom from transmigration are promised. In

    another place3 three states are contemplated, but not as con-

    secutive. The Brahmacārin may either become a householder

    or become an anchorite, or remain in his teacher's house all his

    life. Similarly, reference4 is made to the death of the anchorite

    in the forest, or the sacrifice in the village. In contrast with all

    three5 is the man who stands fast in Brahman (Brahma-

    saṃstha). In the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad6 the knower of the

    Ātman is contrasted with those who (1) study, or (2) sacrifice

    and give alms, or (3) are anchorites, and in another place7 with

    those who sacrifice and make benefactions, and those who

    practice asceticism. This position of superiority to, and

    distinction from, the Āśramas became later a fourth8 Āśrama,

    the Gṛhastha, or householder, who was in the second stage,

    being required to pass not only into the stage of Vānaprastha,

    but also that of the Sannyāsin (Bhikṣu, Parivrājaka). The

    first stage, that of the Brahmacārin, was still obligatory, but

    was no longer allowed to remain a permanent one, as was

    originally possible.

    Cf. Deussen, Philosophy of the Upanishads, 60, 367 et seq. [Footnote] 1) Atyāśramin, Śvetāśvatara Upaniṣad,

    vi. 21; Maitrāyaṇī Upaniṣad, iv. 3, etc. [Footnote] 2) viii. 5. [Footnote] 3) ii. 23, 1. [Footnote] 4) v. 10. [Footnote] 5) ii. 23, 1. [Footnote] 6) iv. 2, 22. Cf. iii. 5. [Footnote] 7) iii. 8, 10. [Footnote] 8) Jābāla Upaniṣad, 4. Cf. Muṇḍaka

    Upaniṣad, ii. 1, 7.

    The Purāṇa Index

    ☞ vol. 1, p. 178.
    Āśramas (āśramadharma) — four, Brahmacarya, gṛhasta,

    vānaprastha and bhikṣuka; duties: — Brahmacarya: study

    by service to guru and begging food; gṛhasta: the source and

    strength of all āśramas; those celibate do penance, sacrifice,

    give birth to sons, perform śrāddha, learn the Vedas and give

    gifts of food; dārāgni, guests, sacrifice and śrāddha; become

    devapitṛs; vānaprastha: bathe in morning and evening and

    on ceremonials; eating of fruits and roots, non-theft, purity,

    sympathy and non-injury — ten kinds of dharma; Bhikṣu:

    daṇḍi, mekhali, and lying in ground floor.1 A reference to

    the fifth āśrama;2 will be lost at the end of Kaliyuga when

    anarchy prevails.3 [Footnote] 1) Bhā. VII. 12. 1-31; 13. 1-10; 14. to the end; M. 141. 61-2;

    248. 16; Vā. 8. 177-88; 23. 82; 33. 27; 56. 68; 61. 167; Vi. III.

    8. 20; ch. 9 (whole). [Footnote] 2) Br. II. 16. 15; III. 15. 37-8. [Footnote] 3) M. 47. 257.

    Indian Epigraphical Glossary

    ☞ p. 30.
    āśrama (EI 13) a stage of life; a religious establishment

    (Ep. Ind., Vol. XXX, p. 67); cf. Caṇḍik-āśrama-guru (IA 11),

    ‘the Superior of the hermitage of Caṇḍikā’.

    (IE 7-1-2), ‘four’.

    Puranic Encyclopedia

    ☞ p. 93, col. 1.
    ĀŚRAMA . Asramites (Inmates of an Āśrama) have to pass

    through four stages. The four stages of Brahmacarya,

    Gārhasthya, Vānaprastha and Sannyāsa are known as

    the four Āśramas. Viṣṇu Purāṇa, Part III, Chapter 9

    describes each of the Āśramas as follows:

    1. Brahmacarya. “After Upanayana a boy should

    maintain a Brahmacārī's vrata, engage himself in the

    study of the Vedas, suppress his indriyas (the five

    senses) and live in the house of the preceptor. Living

    there with proper observance of śauca, customs and

    vratas he should serve and attend on the Guru. The

    study of Vedas should be with proper observance of

    Vratas and steady attention. A Brahmacārī should

    worship with concentration, the Sun and Agni at the

    time of the two sandhyās (dawn and dusk) and after

    that he should do obeisance to the Guru. When the Guru

    stands, he should also be standing. When the guru walks,

    he should walk behind him and when he sits, he should

    sit in a lower position. The Śiṣya (disciple-pupil) should

    not do anything against the guru. When the guru him-

    self asks, the Śiṣya should sit in front of him and recite

    Vedas without attending to anything else. After that,

    with his permission he may eat food which has been

    got by begging. The Śiṣya may take his bath in the

    water only after the Ācārya (guru) has taken his bath

    in it. Everyday the Camata, darbha, water and flowers

    which the guru needs, must be brought and supplied

    (by the Śiṣya).

    2. Gārhasthya. After the study of the Vedas the intelli-

    gent śiṣya gives Gurudakṣiṇā (Payment to the precep-

    tor) and with the consent of the Guru, enters into

    Gṛhasthāśrama. Then he is to marry and by earning

    money from a suitable occupation, should fulfil all

    obligations of a Gṛhastha according to his capacity.

    The Gṛhastha who worships the Pitṛs with Piṇḍadāna

    (offerings of rice balls), Devas with Yāgas (sacrifices),

    Ṛṣis with Svādhyāya (self discipline), Prajāpatis with

    begetting of children, spirits with bali (offering of food

    etc.) and the whole world with love, attains the holy

    world by his own virtuous deeds. Gṛhasthāśrama is the

    only source of support for sannyāsīs and brahmacārīs

    who beg their food. Therefore feeding them is an act

    of nobility. Brāhmaṇas travel from country to country

    to study Vedas, for pilgrimage and for seeing the places.

    The Gṛhastha is the only refuge and support of those

    who are homeless, who do not carry their food with

    them and those who spend the night wherever they

    reach. If such people come to his house, the Gṛhastha

    should welcome them with kind and loving words, and

    give them bed, seat and food. The guest who leaves a

    house disappointed, is really departing after transfer-

    ring his own sins to that householder and taking away

    all the virtuous deeds of the householder. It is not

    proper for the Gṛhastha to treat a guest with disrespect,

    to behave rudely or treacherously towards him, to regret

    what has been given to the guest, or to obstruct or

    rebuke him. The Gṛhastha who performs the supreme

    duty of Gṛhasthāśrama in this way properly, is liberated

    from all secular bonds and reaches the noblest worlds.

    3. Vānaprastha. After having finished all his duties in

    this way, to his satisfaction, the Gṛhastha, with the

    commencement of old age, should go to the forest, either

    after entrusting his wife to his sons or taking her also

    with him. There, he should use leaves, roots and fruits

    for his food, grow hair and beard, sleep on the bare

    ground, lead the life of a tāpasa and receive and honour

    all classes of guests. His clothes, sheets and blankets

    should be of deer-skin and darbha grass. The rule is

    that he should bathe three times a day. Worship of gods,

    performing homas, hospitality to all guests, mendicancy

    -all these are the laudable features of Vānaprastha.

    Any oil that is available in the forest is to be used for

    his oil bath. Enduring heat and cold, performing tapas,

    are also his duties. The Muni who observes this rule in

    Vānaprastha with due austerity, burns up all his evils as

    with fire and attains the eternal worlds.

    4. Sannyāsa. The fourth Āśrama is that of the Sannyāsī.

    Before entering upon the fourth Āśrama one has to

    renounce the love of travel, wealth and wife and also

    give up all spirit of rivalry. One who embraces sann-

    yāsa should abandon completely the efforts for the

    three Puruṣārthas of Dharma, Artha and Kāma, treat

    friends and foes alike and continue to love all living

    beings. Not even a single creature should be offended

    by thought, word or deed. Conquering all passions,

    the Sannyāsī should renounce all bonds and attach-

    ments. He should not stay in a village more than one

    night and in a town more than five nights. Even that

    should be in such a way that no one feels any love or

    hatred towards him. For sustaining life, he should go

    about begging food from the houses of the people of

    the three castes—Brahmins, Kṣatriyas and Vaiśyas. It

    should be after all people have taken their food and

    put out the cooking fire. The Sannyāsī should cast

    away all vices like Kāma, Krodha, Garva, Lobha, and

    Moha and should not have any thought of self in any-

    thing. The Muni who goes about giving shelter to all

    creatures will not have to fear any creature. The

    Brāhmaṇa who follows the Sannyāsāśrama as described

    above with a pure heart and without difficulty will

    shine like fire without fuel and attain Brahmaloka in

    peace.

    Tāntrikābhidhānakośa

    ☞ vol. 1, p. 208.